Q-1

a. List out the National Health Programs in India. ભારતનાં નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામોના નામનું લીસ્ટ બનાવો.03

નીચે ભારતના તમામ મુખ્ય National Health Programs (નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ) ની સંપૂર્ણ યાદી આપેલી છે. દરેક પ્રોગ્રામ ભારત સરકાર દ્વારા જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓ, રોગ નિવારણ, પેશન્ટ મેનેજમેન્ટ અને મેડિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવા માટે રચાયેલ છે.

1.National Health Mission (NHM) – નેશનલ હેલ્થ મિશન

2.National Rural Health Mission (NRHM) – નેશનલ રૂરલ હેલ્થ મિશન

3.National Urban Health Mission (NUHM) – નેશનલ અર્બન હેલ્થ મિશન

4.Reproductive, Maternal, Newborn, Child and Adolescent Health (RMNCH+A) – રીપ્રોડક્ટિવ, મેટર્નલ, ન્યુબોર્ન, ચાઇલ્ડ એન્ડ એડોલેસન્ટ હેલ્થ

5.Ayushman Bharat – Pradhan Mantri Jan Arogya Yojana (PM-JAY) – આયુષ્માન ભારત – પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના

6.Universal Immunization Programme (UIP) – યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ

7.Revised National Tuberculosis Control Programme (RNTCP) – રીવાઇઝ્ડ નેશનલ ટ્યુબર્ક્યુલોસિસ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

8.National Tuberculosis Elimination Programme (NTEP) – નેશનલ ટ્યુબર્ક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ

9.National Leprosy Eradication Programme (NLEP) – નેશનલ લેપ્રસી એરાડિકેશન પ્રોગ્રામ

10.National Vector Borne Disease Control Programme (NVBDCP) – નેશનલ વેક્ટર બોર્ન ડિસીઝ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

11.National AIDS Control Programme (NACP) – નેશનલ એઇડ્સ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

12.National Programme for Control of Blindness and Visual Impairment (NPCBVI) – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર કન્ટ્રોલ ઓફ બ્લાઈન્ડનેસ એન્ડ વિઝ્યુઅલ ઇમ્પેરમેન્ટ

13.National Programme for Prevention and Control of Cancer, Diabetes, Cardiovascular Diseases and Stroke (NPCDCS) – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ કેન્સર, ડાયાબિટીસ, કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર ડિસીઝીસ એન્ડ સ્ટ્રોક

14.National Mental Health Programme (NMHP) – નેશનલ મેન્ટલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ

15.National Programme for Health Care of the Elderly (NPHCE) – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર હેલ્થ કેર ઓફ ધ એલ્ડરલી

16.National Tobacco Control Programme (NTCP) – નેશનલ ટોબેકો કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

17.National Programme for Prevention and Control of Deafness (NPPCD) – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ ડેફનેસ

18.National Iodine Deficiency Disorders Control Programme (NIDDCP) – નેશનલ આયોડિન ડિફિશન્સી ડિસોર્ડર્સ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

19.National Programme for Prevention and Control of Fluorosis (NPPCF) – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ ફ્લુઓરોસિસ

20.Integrated Disease Surveillance Programme (IDSP) – ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિસીઝ સર્વેલન્સ પ્રોગ્રામ

21.Rashtriya Bal Swasthya Karyakram (RBSK) – રાષ્ટ્રીય બાલ સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ

22.Rashtriya Kishor Swasthya Karyakram (RKSK) – રાષ્ટ્રીય કિશોર સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ

23.Pradhan Mantri Bhartiya Janaushadhi Pariyojana (PMBJP) – પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધી યોજના

24.National Organ Transplant Programme (NOTP) – નેશનલ ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પ્રોગ્રામ

25.National Viral Hepatitis Control Programme (NVHCP) – નેશનલ વાયરલ હેપેટાઇટિસ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ

26.National Deworming Day (NDD) – નેશનલ ડીવર્મિંગ ડે

27.Pradhan Mantri Swasthya Suraksha Yojana (PMSSY) – પ્રધાનમંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના

28.National Bio-Energy Mission for Health (NBEMH) – નેશનલ બાયો એનર્જી મિશન ફોર હેલ્થ

29.National Iron Plus Initiative (NIPI) – નેશનલ આયર્ન પ્લસ ઇનિશિયેટિવ

30.Rashtriya Swasthya Bima Yojana (RSBY) – રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય બિમા યોજના

આ તમામ National Health Programs (નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ) પબ્લિક હેલ્થ સિસ્ટમના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ છે અને ભારતના હેલ્થ કેર ડિલિવરી મેકેનિઝમમાં ચેન્જીસ લાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

b. Explain the ICDS program. ICDS પ્રોગ્રામ સમજાવો. 04

• ICDS(ઇન્ટીગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ સર્વિસીસ) એ ચાઇલ્ડ વેલફેર માટે એક મોસ્ટ ઇમ્પોર્ટન્ટ સર્વિસીસ છે.
• ICDS નુ લોંચ એ 2 ઓક્ટોબર 1975 ના રોજ કરવામાં આવેલું હતું. જેમાં ઓલ ઓવર કન્ટ્રીમાં 33 જેટલા પ્રોજેક્ટ હતા જેમાં 4 જેટલા અર્બન એરીયા, 19 જેટલા રુરલ, તથા 10 જેટલા ટ્રાઇબલ એરીયામાં પ્રોજેક્ટ નુ ઇન્વોલ્વમેન્ટ કરવામા આવેલુ હતુ.
• ICDS એ એક એવો પ્રોગ્રામ છે જેમાં 3 થી 6 વર્ષના ચિલ્ડ્રન ને આંગણવાડી દ્વારા નેચરલ જોઇફૂલ અને સિમ્યુલેટિંગ એન્વાયરમેન્ટ પ્રોવાઇડ કરીને તેનો ગ્રોથ અને ડેવલોપમેન્ટ કરવામાં આવે છે.
  ICDS એ ચાઇલ્ડને બેઝિક એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરે છે. આ સર્વિસ માં,
• સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રીશન,
• ઇમ્યુનાઇઝેશન,
• હેલ્થ ચેકઅપ,
• મેડિકલ રેફરલ સર્વિસીસ, ન્યુટ્રીશન ,
• હેલ્થ એજ્યુકેશન ફોર વુમન,
• 6 વર્ષ સુધી ચાઇલ્ડ ને નોન ફોર્મલ એજ્યુકેશન તથા આ સ્કીમ માં રૂરલ, અર્બન, સ્લમ તથા ટ્રાઇબલ એરિયા ની પ્રેગનેન્ટ અને નર્સિંગ મધર્સ નુ પણ ઇન્વોલ્વમેન્ટ કરવામાં આવે છે.
• ઇન્ટીગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ સર્વિસીસ ( ICDS) માં પ્રિવેન્ટીવ એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ એફ્ટ્સ લેવામાં આવે છે.

ઓબ્જેકટીવ્સ(Objectives):

• 1) 0-6 વર્ષ ની એજના ચિલ્ડ્રન નું ન્યુટ્રીશનલ સ્ટેટસ ઇમ્પ્રુવ કરવું.
• 2) ચિલ્ડ્રન નું પ્રોપરલી સાઇકોલોજીકલ, ફિઝિકલ તથા સોશિયલ ડેવલપમેન્ટ થઇ શકે.
• 3) ચિલ્ડ્રન નું મોર્ટાલિટી રેટ, મોરબીડિટી રેટ, માલન્યુટ્રીશન તથા સ્કૂલ ડ્રોપ આઉટ રેટ ઓછુ કરવુ.
• 4) ચિલ્ડ્રન ના ડેવલોપમેન્ટ માટે વર્ક કરતા જુદા જુદા ડિપાર્ટમેન્ટ સાથે ઇફેક્ટીવ કોઓર્ડીનેશન કરવું.
• 5)યોગ્ય ન્યુટ્રીશન અને હેલ્થ એજ્યુકેશન દ્વારા મધર ની કેપેબિલિટી અને બાળક ની ન્યુટ્રીશનલ જરૂરિયાતો વધારવા માટે.

સર્વિસ પેકેજ(Services package):

• 1) સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રીશન,
• 2) ન્યુટ્રિશનલ હેલ્થ એજ્યુકેશન,
• 3) ઇમ્યુનાઇઝેશન,
• 4) હેલ્થ ચેકઅપ,
• 5) પ્રી સ્કૂલ નોન ફોર્મલ એજ્યુકેશન,
• 6) રેફરલ સર્વિસીસ,

•>1) સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રીશન:

ટાર્ગેટ ગ્રુપ:

• 0-6 યર સુધીના ચાઇલ્ડ,
• પ્રેગનેન્ટ વુમન,
• લેક્ટેટીંગ વુમન,
• એક્સપેક્ટન્ટ મધર.
• સર્વિસીસ પ્રોવાઇડેડ બાય:
• આંગણવાડી વર્કર( AWW ),
• આંગણવાડી હેલ્પર.

આમાં,

• સપ્લીમેન્ટરી ફીડિંગ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.
  ગ્રોથ મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે.
  વિટામીન – A ડેફિશયન્સી ના પ્રોફાઇલેક્સીસ માટે વર્ક કરવામાં આવે છે.
  ન્યુટ્રીશનલ એનિમિયા ને કંટ્રોલ કરવા માટે પણ વર્ક કરવામાં આવે છે.
• પ્રેગનેટ વુમન અને ચિલ્ડ્રન ને આઇડેન્ટીફાય કરવા માટે કોમ્યુનિટી માં સર્વે કરવામાં આવે છે.
• સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રીશન એ વર્ષમાં 300 દિવસ આપવામાં આવે છે.
• ગ્રોથ મોનિટરિંગ અને ન્યુટ્રેશનલ સર્વેઇલન્સ આ બે એક્ટિવિટી પણ કરવામાં આવે છે.
• તેના માટે ગ્રોથ ચાર્ટ નું મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે.
• આ ગ્રોથ ચાર્ટ એ ન્યુટ્રીશનલ સ્ટેટસને ડિટેક્ટ કરવામાં હેલ્પફૂલ થાય છે. 3 વર્ષથી નીચેના ચાઇલ્ડ નુ મંથ માં એકવાર વેઇટ મેઝર કરવામાં આવે છે અને 3-6 વર્ષના ચાઇલ્ડ નુ વર્ષ દરમિયાન ચાર વખત વેઇટ તથા હાઇટ એ મેઝર કરવામાં આવે છે.
• સિવ્યર માલનરીશ ચિલ્ડ્રન ને સ્પેશિયલ કેર પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે અને વધારે સારી મેડિકલ સર્વિસીસ મેળવવા માટે રીફર કરવામાં આવે છે.

2) ન્યુટ્રિશનલ હેલ્થ એજ્યુકેશન( NHED ):

• ટાર્ગેટ ગ્રુપ
  વુમન ( 15- 45 )યર્સ. સર્વિસીસ પ્રોવાઇડેડ બાય
  આંગણવાડી વર્કર( AWW)
  ઓક્ઝિલરી નર્સ એન્ડ મીડવાઇફ ( ANM),
  મેડિકલ ઓફિસર( MO). ન્યુટ્રીશન એન્ડ હેલ્થ એજ્યુકેશન આંગણવાડી વર્કરના વર્ક માટેનું એક કી એલિમેન્ટ છે.
• ન્યુટ્રીશન એન્ડ હેલ્થ એજ્યુકેશન (NHED) મા 15 થી 45 એ જ ગ્રુપ વચ્ચેની વુમન ની કેપેસિટી ને બિલ્ડ કરવા માટે તેને આઉન હેલ્થ ડેવલોપમેન્ટ નીડ તથા ચાઇલ્ડ અને ફેમેલી કેર વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.
• તેમાં ન્યુટ્રીશન માટેનું હેલ્થ એજ્યુકેશન એ દરેક પ્રેગનેન્ટ અને લેક્ટેટીંગ મધર ને પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે અને તેમાં મોસ્ટ પ્રાયોરિટી એ નર્સિંગ એન્ડ એક્સપેક્ટન્ટ મધર ને આપવામાં આવે છે.

3) ઇમ્યુનાઇઝેશન:

• ટાર્ગેટ ગ્રુપ
  6 યર ની એજ થી નીચેના ચાઇલ્ડ,
  પ્રેગ્નન્ટ મધર,
  લેક્ટેટીંગ મધર. સર્વિસિસ પ્રોવાઇડેડ બાય
  ઓક્સિલરી નર્સ એન્ડ મીડ વાઇફ (ANM ),
  મેડિકલ ઓફિસર( MO) ઇમ્યુનાઇઝેશન એ ખાસ કરીને પ્રેગ્નેટ વુમન અને ચિલ્ડ્રન ને 6 કિલર ડિસીઝ થી પ્રિવેન્ટ કરવા માટે આપવામાં આવે છે.
• આ સિક્સ કિલર ડીઝીઝ જેમકે ડીપ્થેરીયા, પરટુસીઝ, ટીટેનસ, પોલિયો, હિપેટાઇટિસ બી( B ) તથા મિઝલ્સ નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છે. વેક્સિન પ્રોવાઇડ કરવાથી આ મેજર ડીઝિઝના લીધે ચાઇલ્ડમાં જોવા મળતી મોરબીડીટી મોર્ટાલિટી, ડીશએબિલિટી, તથા માલન્યુટ્રીશન ને પ્રિવેન્ટ કરી શકાય છે.
  પ્રેગનેટ વુમનને TT સામેનું ઇમ્યુનાઇઝેશન એ મેટર્નલ એન્ડ નિયોનેટ મા ટીટેનસ ના રેટ ને પ્રિવેન્ટ કરે છે.

4) હેલ્થ ચેકઅપ:

• ટાર્ગેટ ગ્રુપ
• છ વર્ષથી નીચેના ચાઇલ્ડ ,
• પ્રેગ્નન્ટ વુમન ,
• લેક્ટેડિંગ વુમન. સર્વિસીસ પ્રોવાઇડેડ બાય ઓક્સિલરી નર્સ એન્ડ મીડ વાઇફ (ANM ),
• મેડિકલ ઓફિસર( MO),
• આંગણવાડી વર્કર (AWW). તેમાં છ વર્ષથી નીચેના ચાઇલ્ડ એન્ટીનેટલ મધર, પોસ્ટર મધર ને કેર પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.
• તેમાં આંગણવાડી વર્કર,PHC સ્ટાફ, દ્વારા જુદા જુદા હેલ્થ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.
• તેમાં, રેગ્યુલર હેલ્થ ચેકઅપ,
• ઇમ્યુનાઇઝેશન,
• મેનેજમેન્ટ ઓફ માલન્યુટ્રીશન,
• ટ્રીટમેન્ટ ઓફ ડાયરીયા,
• ડિવોર્મીંગ,
• મેડિસિન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન,
• એન્ટિનેટલ-પોસ્ટનેટલ ચેકઅપ ,
• આયર્ન એન્ડ ફોલિક એસિડ સપ્લીમેન્ટરી મેડીકેશન,
• રેસ્પીરેટ્રી ટ્રેક ઇન્ફેક્શન ની ટ્રીટ કરવા માટેની સર્વિસીસ,
• આ પ્રકારની સર્વિસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે. તેમાં સાથે સાથે પ્રોફાઇલેક્સિસ અગેઇન્સ્ટ ડેફિશયન્સી ઓફ વિટામીન A એન્ડ એનિમિયા ની પણ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.

5) પ્રી સ્કૂલ નોન ફોર્મલ એજ્યુકેશન:

• ટાર્ગેટ ગ્રુપ
• ત્રણ થી છ વર્ષ સુધીના ચિલ્ડ્રન. સર્વિસ પ્રોવાઇડેડ બાય
• આંગણવાડી વર્કર(AWW). નોન ફોર્મલ પ્રી-સ્કૂલ એજ્યુકેશન એ એક ઇમ્પોર્ટન્ટ કમ્પોનન્ટ છે. પ્રિ-સ્કૂલ એજ્યુકેશન(PSE) એ ઇન્ટીગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલોપમેન્ટ સર્વિસીસ ( ICDS ) નું બેકબોન છે.
• આંગણવાડી સેન્ટર દ્વારા આ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.

6) રેફરલ સર્વિસીસ:

ટાર્ગેટ ગ્રુપ:

• છ વર્ષથી નીચેના ચાઇલ્ડ,પ્રેગ્નન્ટ વુમન,
• લેક્ટેટીંગ મધર સર્વિસિસ પ્રોવાઇડેડ બાય ઓક્ઝિલરી નર્સ એન્ડ મીડ વાઇફ (ANM ),
• મેડિકલ ઓફિસર( MO),
• આંગણવાડી વર્કર (AWW). જ્યારે ચિલ્ડ્રન નું હેલ્થ ચેકઅપ અને ગ્રોથ મોનિટરિંગ કરતા હોય ત્યારે સિક અને માલનરીશ ચિલ્ડ્રન અને એવા ચિલ્ડ્રન કે જેને ઇમિડીયેટ મેડિકલ અટેન્શન ની જરૂર હોય તેવા ચાઇલ્ડ આઇડેન્ટીફાય કરી પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર( PHC ) તથા સબ સેન્ટર પર રિફર કરે છે.
• આંગણવાડી વર્કર(AWW) એ ડીસએબિલિટીસ ને ડિટેક્ટ કરી તેવા ચાઇલ્ડ નું લિસ્ટ પ્રિપેર કરે છે અને તેના માટે સ્પેશિયલ રજીસ્ટર બનાવે છે અને તેવા ચાઇલ્ડ ને ફરધર ટ્રીટમેન્ટ માટે રિફર કરે છે.
• આમ,.ઇન્ટિગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલોપમેન્ટ સર્વિસીસ( ICDS ) એ મેટરનલ તથા ચાઇલ્ડ ના હેલ્થ ઇશ્યુસ ને અસેસ કરવા માટે , માલન્યુટ્રીશન ને રીડયુઝ કરવા માટે તથા ચાઇલ્ડ હુડ ડેવલોપમેન્ટ ને પ્રમોટ કરવા માટે એક ક્રુશિયલ રોલ પ્લે કરે છે

c. Write down components of school health services. સ્કુલ હેલ્થ સર્વિસના કોમ્પોનેન્ટસ લખો. 05

સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસના આસ્પેક્ટસ/ કમ્પોનન્ટ(પાસા):

• સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ મા સ્ટુડન્ટ ના હેલ્થ અને વેલ્બીંગ ને પ્રમોટ તથા મેઇન્ટેન કરવા માટે જુદા જુદા કમ્પોનન્ટ નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છે.
• આ સર્વિસીસ એ ખાતરી કરવા માટે જરૂરી છે કે વિદ્યાર્થીઓને હેલ્થકેર ના રિસોર્સિસ અને શાળાના સેટિંગ માં સપોર્ટ મળી રહે.

અહીં, સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસિસ ના મુખ્ય આસ્પેક્ટ આપેલા છે:

• 1) હેલ્થ અપરેઇઝલ (અસેસમેન્ટ) ઓફ સ્કુલ ચિલ્ડ્રન એન્ડ સ્કૂલ પર્સનલ.
• 2) ટ્રીટમેન્ટ એન્ડ ફોલોઅપ .
• 3) પ્રીવેન્શન ઓફ કોમ્યુનીકેબલ ડીસીઝ.
• 4) હેલ્થી સ્કુલ એન્વાયરમેન્ટ.
• 5) ન્યુટ્રીશનલ સર્વિસીસ.
• 6) ફર્સ્ટ એઇડ એન્ડ ઇમરજન્સી કેર.
• 7) મેન્ટલ હેલ્થ.
• 8) ડેન્ટલ હેલ્થ.
• 9) આઇ હેલ્થ.
• 10) હેલ્થ એજ્યુકેશન.
• 11) એજ્યુકેશન ઓફ હેન્ડીકેપ ચિલ્ડ્રન.
• 12) પ્રોપર મેન્ટેનન્સ એન્ડ યુઝ ઓફ સ્કુલ હેલ્થ રેકોર્ડ્સ.

•>1) હેલ્થ અપરેઇઝલ (અસેસમેન્ટ) ઓફ સ્કુલ ચિલ્ડ્રન એન્ડ સ્કૂલ પર્સનલ:

• હેલ્થ અપરેઇઝલ (અસેસમેન્ટ)માં માત્ર સ્ટુડન્ટ્સ જ નહીં પરંતુ તેમાં ટીચર્સ અને સ્કૂલ ના બીજા પર્સન નું પણ હેલ્થ અસેસમેન્ટ પર્ફોર્મ કરવામાં આવે છે.
• ચિલ્ડ્રન ટીચર અને અધર કુલ પર્સનલ નું પિરીયોડીકલી હેલ્થ ચેક કરાવવું.

• ચાઇલ્ડ એ જ્યારે સ્કૂલમાં એડમિટ થાય ત્યારે ફર્સ્ટ મેડિકલ એક્ઝામિનેશન કરવું અને ધેન એડમિશન ના દર ચાર વર્ષે મેડિકલ એક્ઝામિનેશન કરવું અને ત્યારબાદ સ્કૂલ ને છોડવા સમયે એક્ઝામિનેશન કરવું.

તેમાં એક્ઝામિનેશનમાં,

• ચાઇલ્ડ ની કમ્પ્લીટલી હિસ્ટ્રી કલેક્ટ કરવી,
• ફિઝિકલ એક્ઝામિનેશન કરવું.
• ચાઇલ્ડ નુ હાઇટ, વેઇટ ટીથ, સ્પીચ ,વિઝન, હિયરિંગ ટેસ્ટ કરવું.
• ચાઇલ્ડ ના લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરવા જેમાં બ્લડ, યુરીન, તથા સ્ટૂલ એક્ઝામિનેશન કરવું.

• આ રિસ્પોન્સિલિટી એ સામાન્ય રીતે પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર ની હોય છે જે સર્વિસીસ રૂરલ એરિયામાં કેરી આઉટ કરે છે તથા તેઓ જે ચિલ્ડ્રન ને સિસ્ટમિક ઇન્ફેક્શન, સ્કીન ઇન્ફેક્શન અથવા પેડિક્યુલોસિસ થી સફર થતા હોય તેમને પણ ટ્રીટમેન્ટ પ્રોવાઇડ કરવામાં જવાબદાર હોય છે.

• સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસીસ માં ટીચર દ્વારા ચિલ્ડ્રન નું ડેઇલી ચેકઅપ કંડકટ કરાવવું તથા તેના માટે સ્કૂલ ટીચર્સ ને ટ્રેઇન કરવા અને જો ચાઇલ્ડ ને કોઇપણ હેલ્થ રિલેટેડ કોમ્પ્લિકેશન હોય તો તેને ઇમિડીએટલી રીફર કરવા.

જેમાં , સ્કૂલ ટીચર્સ દ્વારા નીચેના ચેન્જીસ ને ઓબ્ઝર્વ કરવામાં આવે છે:

• ડલ ફેસ,
• એની એબનોર્માલીટીસ,
• કફિંગ, સ્નિઝીંગ, ડાયરિયા.
• હેડએક, ફીવર, ઓર ચિલ્સ,
• રેડવોટરી આઇસ થવી,
• સ્લીપીનેસ,
• પેઇન ઇન બોડી,
• સ્કેબીસ,પેડીક્યુલોસિસ,
• કોલ્ડ, નોઝિયા તથા વોમિટિંગના સિમ્ટોમ્સ જોવા મળવા.

આવા કોઇપણ પ્રકાર ના સીમટોમ્સ જોવા મળે તો ચાલને ઇમિડિએટલી મેડિકલ સર્વિસ કરાવવા માટે જેલના ટીચર દ્વારા હેલ્થ કેર પર્સનલ ને ઇન્ફોર્મ કરવું.

2) ટ્રીટમેન્ટ એન્ડ ફોલોઅપ:

• જે ચિલ્ડ્રન માં કોઇપણ ડિફેક્ટ એ ફાઉન્ડ થાય તો તેને ક્યોર કરવા માટે ચિલ્ડ્રન ટ્રીટમેન્ટ તથા ફોલોઅપ વિશે એડવાઇઝ આપવી.
• કોઇ પણ પ્રકારની મેજર ઇલનેસ એ ડિટેક્ટ થાય તો પેરેન્ટ્સ ને ઇન્ફોર્મ કરવું.
• સ્કૂલ હેલ્થ નર્સ દ્વારા ચિલ્ડ્રન ને ટ્રીટમેન્ટ અને રેગ્યુલર ફોલો ઉપર પ્રોવાઇડ કરવો એન્ડ ચિલ્ડ્રન ને પ્રોપર કેર પ્રોવાઇડ કરવી
  ચાઇલ્ડ ની હેલ્થ ને મેઇન્ટેન કરવા માટે ફોલોઅપ વિઝીટ કરવી.

3) પ્રીવેન્શન ઓફ કોમ્યુનીકેબલ ડીસીઝ:

• કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ ને ટાઇમ્લી ઇમ્યુનાઇઝેશન દ્વારા કંટ્રોલ કરવામાં આવે છે. ચાઇલ્ડ માટે પ્રોપરલી પ્લાન ઇમ્યુનાઇઝેશન દ્વારા ચાઇલ્ડ માં થતા કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ ને પ્રિવેન્ટ કરી શકાય છે.
• નેશનલ ઇમ્યુનાઇઝેશન શેડ્યુલ મુજબ ચાઇલ્ડ ને પ્રોપરલી ઇમ્યુનાઇઝ્ડ કરવા.
• ઇમ્યુનાઇઝેશન નુ સ્કૂલ હેલ્થ રેકોર્ડ ના પાર્ટ સ્વરૂપે પ્રોપરલી રેકોર્ડ મેઇન્ટેન કરવુ અને સ્કૂલ લિવિંગ ટાઇમે ચાઇલ્ડ ને પ્રોવાઇડ કરવા.

4) હેલ્થી સ્કુલ એન્વાયરમેન્ટ:

• સ્કૂલ બિલ્ડીંગ અને તેનું એન્વાયરમેન્ટ એ સ્કૂલ હેલ્થ માટે ઇમ્પોર્ટન્ટ રોલ પ્લે કરે છે.
• સ્કૂલ એ રેલવે સ્ટેશન, રેલવે લાઇન, બસ સ્ટેન્ડ માર્કેટ તથા સિનેમાથી દૂર હોવી જોઇએ.
• દરેક 25 સ્ટુડન્ટ્સ માટે એક ટોયલેટ ફેસિલિટી હોવી જોઇએ જેનું સ્ટ્રેન્થેન કરવું તથા બોયસ અને ગર્લ્સ માટે અલગથી અરેન્જમેન્ટ કરેલ હોવું જોઇએ.
• સ્કૂલમાં સેફ તથા સેપરેટ ડ્રીન્કિંગ વોટર, વોસ બેઝિન અને સ્કૂલ કિચન કિચન હોવું જોઇએ.
• ફ્લોર એરીયા ના 25% વિન્ડો સાઇઝ હોવી જોઇએ.
• વાઇટ કલરના ક્લાસરૂમ હોવા જોઇએ .
• પ્રોપર લાઇટિંગ ફેસીલીટી અવેઇલેબલ હોવી જોઇએ.
• સ્કૂલમાં સેપરેટ વોટર સોર્સ હોવો જોઇએ.
• સ્કૂલમાં મીડ ડે મેલ પ્રોગ્રામ માટે(ઇટીંગ ફેસીલીટી)સેપરેટ રૂમ હોવો જોઈએ.

5) ન્યુટ્રીશનલ સર્વિસીસ:

• સ્કૂલ ચાઇલ્ડ માટે ડાયટ એ અગત્યનું હોય છે. જે ચાઇલ્ડ એ ફિઝિકલી તથા મેન્ટલી વીક હોય તેવા ચાઇલ્ડ ને ન્યુટ્રિશિયસ ફૂડ ને પ્રોવાઇડ કરવું અગત્ય નું હોય છે.
• ચાઇલ્ડ ના પ્રોપર ડેવલોપમેન્ટ માટે ન્યુટ્રિશિયસ ડાયટ લેવુ જોઇએ તેમાં એડિક્યુએટ અમાઉન્ટ માં કેલેરી તથા પ્રોટીન હોવું જોઇએ.
  ઘણા ચિલ્ડ્રન માલન્યુટ્રીશન થી સફર થતા હોય છે જેમાં બ્લાઇન્ડનેસ તથા એનિમિયા જોવા મળે છે.
  પ્રોપર અને એડીક્યુએટ ડાયટ દ્વારા માલન્યુટ્રિશન ને કરેક્ટ કરી શકાય છે.
  ન્યુટ્રીશનમાં પ્રોપરલી વિટામીન એ
• ( A) યુક્ત ડાયટ પ્રોવાઇડ કરવું.
  ચિલ્ડ્રન ની હેલ્થને ઇમ્પ્રુવ કરવા માટે અને માલન્યુટ્રીશન ને પ્રિવેન્ટ કરવા માટે મીડ ડે મીલ પ્રોગ્રામ જરૂરી હોય છે.

6) ફર્સ્ટ એઇડ એન્ડ ઇમરજન્સીકેર:

• સ્કૂલમાં હંમેશા ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ અવેઇલેબલ હોવું જોઇએ. જેથી એકસીડન્ટ, એબડોમીનલ પેઇન, એક્સપેક્ટેડ સિચ્યુએશન જેવી કે સ્પોટ્સ એક્સીડન્ટ, એપીલેપ્ટીક કન્વલ્ઝન તથા ડાયરિયા જેવી સિચ્યુએશન ને હેન્ડલ કરી શકાય.
• ટીચર્સ એ ફસ્ટ એઇડ કીટસ અને ડ્રગ વિશે એડવાઇસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે સ્કીલ્ડ હોવા જોઇએ.

7) મેન્ટલ હેલ્થ:

• સ્ટડી માટેનું એક્સેસિવ બર્ડન તથા સ્ટડી ના કારણે સ્ટ્રેસ એ મેન્ટલ ઇલનેસ અરાઇઝ કરે છે.
• ઘણા મેન્ટલ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ જેવા કે જુવેનાઇલ ડેલિક્વન્સી, માલ એડજસ્ટમેન્ટ વગેરે ચિલ્ડ્રન માં જોવા મળતા કોમન પ્રોબ્લેમ્સ છે. તેના માટે વોકેશનલ કાઉન્સેલર અથવા સાયકોલોજિસ્ટ દ્વારા સ્કૂલ ચિલ્ડ્રન ને હેલ્પ કરવામાં આવે છે.

8) ડેન્ટલ હેલ્થ: ચિલ્ડ્રન્સ એ ફ્રીક્વંટલી ડેન્ટલ ડીસીઝ અથવા ડિફેક્ટ થી સફર થતાં હોય છે અને તેવા ચિલ્ડ્રન ની ટ્રીટમેન્ટ તથા ટીથ ક્લિનિક વિશે સમજાવવામાં આવે છે.

9) આઇ હેલ્થ:

• સ્કુલ એ અર્લી ડિટેકશન ઓફ રિફ્રેક્શન એરર, ટ્રીટમેન્ટ ઓફ સ્કવેન્ટ, માયોપીયા આઇ ઇન્ફેક્શન વગેરે માટે રિસ્પોન્સિબલ હોય છે.
• ચિલ્ડ્રન અને વિટામીન( A) એડમિનિસ્ટ્રેશન કરવું.
• સ્કૂલમાં બેઝિક આઇ હેલ્થ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવી.

10) હેલ્થ એજ્યુકેશન:

• સ્કૂલ ચિલ્ડ્રન માટે હેલ્થ એજ્યુકેશન એ ખૂબ મહત્વનું છે. તેના દ્વારા હેલ્થ મેટર રિલેટેડ ઇન્ફોર્મેશન આપી અવેરનેસ ક્રિએટ કરી શકાય છે. ચિલ્ડ્રન માં મોટીવેશન ડેવલોપ કરી શકાય અને હેલ્થ બિહેવિયર ચેન્જ કરી શકાય છે.
  હેલ્થ એજ્યુકેશન દ્વારા ચાઇલ્ડ નો હેલ્થ પ્રત્યેનો એટીટ્યુડ ચેન્જ કરી શકાય છે.
• હેલ્થ એજ્યુકેશન એ સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસીસ નું એક કી એલિમેન્ટ છે.
• હેલ્થ એજ્યુકેશનમાં પર્સનલ હાઇજીન, એન્વાયરમેન્ટલ હેલ્થ, ન્યુટ્રીશન, પ્રિવેન્સન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ, ફર્સ્ટ એન્ડ ઇમરજન્સી કેર તથા હોમ નર્સિંગ વિશે સલાહ આપી શકાય છે. તથા પેરેન્ટ્સને રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ તથા સાયકોલોજીકલ પ્રોબ્લેમ વિશે હેલ્થ એજ્યુકેશન આપી શકાય છે.
  
• સ્કૂલ ટીચર્સ એ ડેમોસ્ટ્રેશન્સ દ્વારા ચિલ્ડ્રન ને હેલ્થફુલ હેબિટ પ્રેક્ટિસ વિશે મોટીવ કરી શકાય છે, તથા સ્કૂલમાં હાય સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ ક્લિનલીનેસ ને મેઇન્ટેનન્સ કરવી,સેફ વોટર સપ્લાય પ્રોવાઇડ ,કરવી ગુડ ડ્રેઇનેજ સિસ્ટમ હોવી જોઇએ તેના વિશે ચાઇલ્ડ ને પ્રોપરલી એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
  
• એજ્યુકેશન એ નીડ વાઇઝ પ્લાન્ડ અને ઓર્ગેનાઇઝેશન હોવું જોઈએ, એઇમ એન્ડ ઓબ્જેક્ટીવ એચીવ કરી શકાય તેવુ હોવુ જોઇએ .

11) એજ્યુકેશન ઓફ હેન્ડીકેપ ચિલ્ડ્રન. હેન્ડીકેપ ચાઇલ્ડ ને એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવાનો મેઇન એઇમ એ છે કે ચાઇલ્ડ એ પોસીબલ હોય તેટલી નોર્મલ લાઇફ જીવી શકે તથા તે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ રહી શકે.

12) પ્રોપર મેન્ટેનન્સ એન્ડ યુઝ ઓફ સ્કુલ હેલ્થ રેકોર્ડ્સ.

• સ્કૂલમાં ચિલ્ડ્રન ને પ્રોવાઇડ કરવામાં આવેલી કેર વિશે પ્રોપરલી રેકોર્ડ મેઇન્ટેન કરવો.
• તેમાં ચાઇલ્ડ નું નામ, જન્મની તારીખ, તેના પેરેન્ટ્સ નું નામ, વગેરેનું રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે.
• ચાઇલ્ડ ના રેકોર્ડમાં ચાઇલ્ડ ની પાસ્ટ હિસ્ટ્રી, ફિઝિકલ એક્ઝામિનેશન, તથા સ્ક્રિનિંગ ટેસ્ટનું પણ રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવે છે.
• પ્રોપરલી રેકોર્ડ મેઇન્ટેન કરવાથી ચાઇલ્ડ ને ફરધર ટ્રીટમેન્ટ ની જરૂરિયાત હોય અથવા કોઇપણ હેલ્થ રીલેટેડ અધર કન્ડિશન હોય તો તેના વિશે ઇન્ફોર્મેશન મેળવી શકાય છે.
• આ આસ્પેક્ટ ને કોમ્પ્રાહેંસીવ રીતે સંબોધિત કરીને,સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસિસ વિદ્યાર્થીઓ ના હેલ્થ, સેફ્ટી અને એકેડેમીક સકસેસ ને પ્રમોટ કરવામા આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, એટલે કે તેમની ઓવરઓલ વેલ્બિંગ અને ફ્યુચર સેફ્ટી માં કન્ટ્રીબ્યુસન આપે છે

OR

a. Define the Health System and list out their components – હેલ્થ સિસ્ટમ ની વ્યાખ્યા આપી અને તેના તેના કોમ્પોનેન્ટનું લીસ્ટ બનાવો. 03

હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) : વ્યાખ્યા અને તેના કોમ્પોનેન્ટ્સ

• હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) ખૂબ મહત્વપૂર્ણ વિષય છે. કોઈપણ દેશમાં લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવા, હેલ્થને મેન્ટેન રાખવા, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવા અને યોગ્ય હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) આપવા માટે જે સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કાર્ય કરે છે તેને હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) કહેવામાં આવે છે.

1) હેલ્થ સિસ્ટમની વ્યાખ્યા (Definition of Health System)

• હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) એ એવી સુવ્યવસ્થિત વ્યવસ્થા છે જેમાં વિવિધ સંસ્થાઓ, હેલ્થ મેનપાવર, હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ, હેલ્થ પોલિસી, હેલ્થ સર્વિસીસ અને હેલ્થ સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેનો મુખ્ય હેતુ લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવો, હેલ્થ (Health) ને પ્રોટેક્ટ કરવો, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવો અને યોગ્ય હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) ઉપલબ્ધ કરાવવો છે.

વિશ્વ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (World Health Organization) મુજબ:

• હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) એ એવી તમામ સંસ્થાઓ, લોકો અને પ્રવૃત્તિઓનું સંગઠન છે જેનો મુખ્ય હેતુ લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવો, મેન્ટેન કરવો અને ઇમ્પ્રુવ કરવો છે.

2) હેલ્થ સિસ્ટમના કોમ્પોનેન્ટ્સ (Components of Health System)

• હેલ્થ સિસ્ટમના ઘણા મહત્વપૂર્ણ કોમ્પોનેન્ટ્સ હોય છે. આ બધા કોમ્પોનેન્ટ્સ મળીને લોકો સુધી અસરકારક હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) પહોંચાડે છે.

હેલ્થ સિસ્ટમના મુખ્ય કોમ્પોનેન્ટ્સ નીચે મુજબ છે:

1. હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services)
2. હેલ્થ મેનપાવર (Health Manpower)
3. હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Health Infrastructure)
4. હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes)
5. હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ (Health Financing)
6. હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (Health Information System)
7. હેલ્થ પોલિસી અને મેનેજમેન્ટ (Health Policy and Management)

3) હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services)

• હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) એટલે લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવા, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવા, ડિઝીઝ ટ્રીટમેન્ટ (Disease Treatment) આપવા અને રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation) માટે આપવામાં આવતી તમામ સેવાઓ.

હેલ્થ સર્વિસીસના મુખ્ય પ્રકાર નીચે મુજબ છે:

1. પ્રોમોટિવ સર્વિસીસ (Promotive Services)

• આ સેવાઓ લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવા માટે આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education)
• ન્યુટ્રિશન એજ્યુકેશન (Nutrition Education)
• પર્સનલ હાઇજીન (Personal Hygiene)
• એન્વાયરોનમેન્ટલ સેનિટેશન (Environmental Sanitation)

2. પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસીસ (Preventive Services)

• આ સેવાઓ ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) માટે આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• ઇમ્યુનાઈઝેશન (Immunization)
• સ્ક્રીનિંગ (Screening)
• કેમોપ્રોફિલેક્સિસ (Chemoprophylaxis)
• એર્લી ડિટેક્શન (Early Detection)

3. ક્યુરેટિવ સર્વિસીસ (Curative Services)

• આ સેવાઓ ડિઝીઝ ટ્રીટમેન્ટ (Disease Treatment) માટે આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ (Medical Treatment)
• સર્જરી (Surgery)
• ડ્રગ થેરાપી (Drug Therapy)
• હોસ્પિટલ કેર (Hospital Care)

4. રિહેબિલિટેટિવ સર્વિસીસ (Rehabilitative Services)

• આ સેવાઓ દર્દીને ફરી નોર્મલ લાઈફ જીવવામાં મદદ કરે છે.

ઉદાહરણ:

• ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)
• ઓક્યુપેશનલ થેરાપી (Occupational Therapy)
• પ્રોસ્ટેટિક સર્વિસીસ (Prosthetic Services)

4) હેલ્થ મેનપાવર (Health Manpower)

• હેલ્થ મેનપાવર (Health Manpower) એટલે હેલ્થ સર્વિસીસ આપવા માટે Trained હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ.

ઉદાહરણ:

• ડોક્ટર (Doctor)
• નર્સ (Nurse)
• કમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ (Community Health Nurse)
• ફાર્માસિસ્ટ (Pharmacist)
• લેબોરેટરી ટેક્નિશિયન (Laboratory Technician)
• હેલ્થ વર્કર (Health Worker)

આ બધા લોકો મળીને લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ અને પ્રોટેક્ટ કરે છે.

5) હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Health Infrastructure)

• હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Health Infrastructure) એટલે હેલ્થ સર્વિસીસ આપવા માટેની physical facilities અને હેલ્થ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ.

ઉદાહરણ:

• સબ સેન્ટર (Sub Centre)
• પ્રાઈમરી હેલ્થ સેન્ટર (Primary Health Centre – PHC)
• કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (Community Health Centre – CHC)
• જિલ્લા હોસ્પિટલ (District Hospital)
• મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ (Medical College Hospital)

6) હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes)

• સરકાર લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવા અને ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) માટે વિવિધ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes) ચલાવે છે.

ઉદાહરણ:

• નેશનલ ઇમ્યુનાઈઝેશન પ્રોગ્રામ (National Immunization Programme)
• નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (National Tuberculosis Elimination Programme)
• નેશનલ એઇડ્સ કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (National AIDS Control Programme)
• મેટરનલ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ પ્રોગ્રામ (Maternal and Child Health Programme)

7) હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ (Health Financing)

• હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ (Health Financing) એટલે હેલ્થ સર્વિસીસ માટે જરૂરી નાણાકીય વ્યવસ્થા.

ઉદાહરણ:

• ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ એક્સપેન્ડિચર (Government Health Expenditure)
• હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સ (Health Insurance)
• પ્રાઈવેટ હેલ્થ સેક્ટર એક્સપેન્ડિચર (Private Health Sector Expenditure)

8) હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (Health Information System)

• હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (Health Information System) એ હેલ્થ સંબંધિત માહિતી એકત્રિત કરવા, સંગ્રહ કરવા અને એનાલિસિસ કરવા માટેની વ્યવસ્થા છે.

ઉદાહરણ:

• બર્થ રજીસ્ટ્રેશન (Birth Registration)
• ડેથ રજીસ્ટ્રેશન (Death Registration)
• ડિઝીઝ સર્વેલન્સ (Disease Surveillance)
• હેલ્થ સ્ટેટિસ્ટિક્સ (Health Statistics)

9) હેલ્થ પોલિસી અને મેનેજમેન્ટ (Health Policy and Management)

• હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) એટલે ગવર્નમેન્ટ દ્વારા બનાવવામાં આવતી હેલ્થ સંબંધિત નીતિઓ.

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• હેલ્થ પ્લાનિંગ (Health Planning)
• હેલ્થ એડમિનિસ્ટ્રેશન (Health Administration)
• હેલ્થ પ્રોગ્રામ મેનેજમેન્ટ (Health Programme Management)
• હેલ્થ ઇવેલ્યુએશન (Health Evaluation)

હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) કોઈપણ દેશના હેલ્થ સેક્ટર (Health Sector) ની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે. તેમાં હેલ્થ સર્વિસીસ, હેલ્થ મેનપાવર, હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ, હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ, હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ અને હેલ્થ પોલિસી જેવા મહત્વપૂર્ણ કોમ્પોનેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા કોમ્પોનેન્ટ્સ મળીને લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરે છે, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન કરે છે અને યોગ્ય હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

b. Write down functions of union ministry. યુનિયન મીનીસ્ટ્રીનાં કાર્યો લખો. 04

યુનિયન મિનિસ્ટ્રી (Union Ministry of Health and Family Welfare) : કાર્યો

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલફેર (Union Ministry of Health and Family Welfare) ભારત સરકારનું Union Ministry છે, જે સમગ્ર દેશમાં હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) બનાવવું, હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes) ચલાવવું અને હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) ને માર્ગદર્શન આપવાનું મુખ્ય કાર્ય કરે છે.
• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી દેશના લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવું, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવું અને હેલ્થ સર્વિસીસની ગુણવત્તા સુધારવાનું મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કરે છે.

યુનિયન મિનિસ્ટ્રીનાં મુખ્ય કાર્યો (Functions of Union Ministry)

1) હેલ્થ પોલિસી બનાવવું (Health Policy Formulation)

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રીનું મુખ્ય કાર્ય દેશ માટે નેશનલ હેલ્થ પોલિસી (National Health Policy) બનાવવાનું છે.
• આ પોલિસી દ્વારા દેશમાં હેલ્થ સર્વિસીસ કેવી રીતે આપવામાં આવશે, હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ કેવી રીતે ચલાવવામાં આવશે અને લોકોના હેલ્થ (Health) ને કેવી રીતે સુધારવામાં આવશે તે નક્કી કરવામાં આવે છે.

2) નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સનું આયોજન (Planning of National Health Programmes)

યુનિયન મિનિસ્ટ્રી વિવિધ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) બનાવે છે અને સમગ્ર દેશમાં અમલમાં મૂકે છે.

ઉદાહરણ:

• નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (National Tuberculosis Elimination Programme)
• નેશનલ એઇડ્સ કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (National AIDS Control Programme)
• નેશનલ ઇમ્યુનાઈઝેશન પ્રોગ્રામ (National Immunization Programme)
• નેશનલ વેક્ટર બોર્ન ડિઝીઝ કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (National Vector Borne Disease Control Programme)

આ પ્રોગ્રામ્સનો મુખ્ય હેતુ ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) અને ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) છે.

3) હેલ્થ સર્વિસીસનું માર્ગદર્શન (Guidance for Health Services)

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી રાજ્ય સરકારોને હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
• કેન્દ્ર સરકાર હેલ્થ સેવાઓ માટે સ્ટાન્ડર્ડ્સ (Standards) અને ગાઈડલાઈન્સ (Guidelines) નક્કી કરે છે જેથી સમગ્ર દેશમાં સમાન અને ગુણવત્તાયુક્ત હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ થાય.

4) હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ (Health Financing)

યુનિયન મિનિસ્ટ્રી દેશના હેલ્થ સેક્ટર માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• નેશનલ હેલ્થ મિશન (National Health Mission – NHM) માટે ફંડ
• હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ માટે ગ્રાન્ટ
• નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ માટે નાણાકીય સહાય

આથી દેશના હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) મજબૂત બને છે.

5) મેડિકલ એજ્યુકેશનનું નિયંત્રણ (Regulation of Medical Education)

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી દેશમાં મેડિકલ એજ્યુકેશન (Medical Education) અને નર્સિંગ એજ્યુકેશન (Nursing Education) માટે નિયમો બનાવે છે.

ઉદાહરણ:

• નેશનલ મેડિકલ કમિશન (National Medical Commission – NMC)
• ઇન્ડિયન નર્સિંગ કાઉન્સિલ (Indian Nursing Council – INC)

આ સંસ્થાઓ મેડિકલ અને નર્સિંગ શિક્ષણના સ્ટાન્ડર્ડ્સ જાળવે છે.

6) ડિઝીઝ સર્વેલન્સ અને કંટ્રોલ (Disease Surveillance and Control)

યુનિયન મિનિસ્ટ્રી દેશમાં ફેલાતી બીમારીઓ પર નજર રાખે છે અને તેમની Prevention માટે આયોજન કરે છે.

ઉદાહરણ:

• ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિઝીઝ સર્વેલન્સ પ્રોગ્રામ (Integrated Disease Surveillance Programme – IDSP)

આ દ્વારા રોગચાળો ઝડપથી શોધી અને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

7) હેલ્થ રિસર્ચને પ્રોત્સાહન (Promotion of Health Research)

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી હેલ્થ રિસર્ચ (Health Research) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ કાર્ય માટે નીચેની સંસ્થાઓ કાર્ય કરે છે:

• ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (Indian Council of Medical Research – ICMR)

આ સંસ્થા ડિઝીઝ, વેક્સિન (Vaccine), ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) અને પબ્લિક હેલ્થ વિષયક સંશોધન કરે છે.

8) ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ કોઓપરેશન (International Health Cooperation)

• યુનિયન મિનિસ્ટ્રી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને હેલ્થ ક્ષેત્રમાં સહકાર આપે છે.

ઉદાહરણ:

• વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (World Health Organization – WHO)
• યુનિસેફ (United Nations Children’s Fund – UNICEF)

આ સંસ્થાઓ સાથે મળીને હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ અને પબ્લિક હેલ્થ એક્ટિવિટીઝ ચલાવવામાં આવે છે.

યુનિયન મિનિસ્ટ્રી ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલફેર (Union Ministry of Health and Family Welfare) દેશના હેલ્થ સેક્ટરનું કેન્દ્રિય સંચાલન કરે છે.

તે હેલ્થ પોલિસી બનાવવું, નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ ચલાવવું, હેલ્થ સર્વિસીસને માર્ગદર્શન આપવું, હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ કરવું, મેડિકલ એજ્યુકેશનનું નિયંત્રણ કરવું, ડિઝીઝ સર્વેલન્સ કરવું અને હેલ્થ રિસર્ચને પ્રોત્સાહન આપવું જેવા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે.

આ તમામ કાર્યો દ્વારા દેશમાં લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવામાં આવે છે અને યોગ્ય હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે.

c. Describe Directorate general of health services (D.G.H.S). ડીરેકટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસ સમજાવો. 05

ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (Directorate General of Health Services – DGHS) :

• ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (Directorate General of Health Services – DGHS) ભારત સરકારના મિનિસ્ટ્રી ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલફેર (Ministry of Health and Family Welfare) હેઠળ કાર્ય કરતી એક મહત્વપૂર્ણ ટેક્નિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન છે.
• આ સંસ્થા ભારત સરકારને હેલ્થ પોલિસી (Health Policy), હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes), હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) અને પબ્લિક હેલ્થ (Public Health) સંબંધિત ટેક્નિકલ સલાહ આપે છે અને સમગ્ર દેશમાં હેલ્થ સર્વિસીસના અમલીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

1) ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસની વ્યાખ્યા (Definition of DGHS)

• ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (Directorate General of Health Services – DGHS) એ ભારત સરકારની એક કેન્દ્રિય ટેક્નિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન છે, જે મિનિસ્ટ્રી ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલફેર (Ministry of Health and Family Welfare) ને હેલ્થ સંબંધિત ટેક્નિકલ માર્ગદર્શન આપે છે અને દેશભરમાં હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) ના અમલીકરણ અને સંચાલન માટે જવાબદાર છે.

2) DGHS નું સંગઠન (Organization of DGHS)

• DGHS (Directorate General of Health Services) નું નેતૃત્વ ડાયરેક્ટર જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (Director General of Health Services) દ્વારા કરવામાં આવે છે.

DGHS હેઠળ ઘણા વિભાગો કાર્ય કરે છે, જેમ કે:

• પબ્લિક હેલ્થ વિભાગ (Public Health Division)
• મેડિકલ કેર વિભાગ (Medical Care Division)
• હેલ્થ એજ્યુકેશન વિભાગ (Health Education Division)
• નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ વિભાગ (National Health Programme Division)
• મેડિકલ સ્ટોર્સ અને સપ્લાય વિભાગ (Medical Stores and Supply Division)

આ બધા વિભાગો મળીને દેશના હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) ને મજબૂત બનાવે છે.

3) DGHS ના મુખ્ય કાર્યો (Functions of DGHS)

1) ટેક્નિકલ સલાહ આપવી (Technical Advice)

• DGHS ભારત સરકારને હેલ્થ પોલિસી (Health Policy), હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programmes) અને પબ્લિક હેલ્થ (Public Health) સંબંધિત ટેક્નિકલ સલાહ આપે છે.

2) નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સનું અમલીકરણ (Implementation of National Health Programmes)

DGHS વિવિધ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) ના અમલીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ઉદાહરણ:

• નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (National Tuberculosis Elimination Programme)
• નેશનલ વેક્ટર બોર્ન ડિઝીઝ કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (National Vector Borne Disease Control Programme)
• નેશનલ લેફ્રસી એરેડિકેશન પ્રોગ્રામ (National Leprosy Eradication Programme)

આ પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) અને ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવામાં આવે છે.

3) હેલ્થ સર્વિસીસનું સંકલન (Coordination of Health Services)

• DGHS કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) નું સંકલન કરે છે જેથી સમગ્ર દેશમાં અસરકારક હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ થાય.

4) મેડિકલ એજ્યુકેશન અને ટ્રેનિંગ (Medical Education and Training)

• DGHS મેડિકલ એજ્યુકેશન (Medical Education) અને હેલ્થ ટ્રેનિંગ (Health Training) માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
• તે હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ માટે તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે.

5) ડિઝીઝ સર્વેલન્સ (Disease Surveillance)

• DGHS દેશમાં ફેલાતી બીમારીઓની દેખરેખ રાખે છે.
• આ માટે ડિઝીઝ સર્વેલન્સ (Disease Surveillance) સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેથી રોગચાળો ઝડપથી ઓળખી શકાય અને નિયંત્રણમાં લાવી શકાય.

6) મેડિકલ સપ્લાય અને ડ્રગ કંટ્રોલ (Medical Supply and Drug Control)

• DGHS દેશમાં મેડિકલ સપ્લાય (Medical Supply) અને ડ્રગ કંટ્રોલ (Drug Control) સંબંધિત કામગીરીમાં સહભાગી બને છે.
• તે હોસ્પિટલ અને હેલ્થ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ માટે જરૂરી મેડિકલ સામગ્રી અને દવાઓની વ્યવસ્થા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

7) ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ એક્ટિવિટીઝ (International Health Activities)

• DGHS આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને હેલ્થ ક્ષેત્રમાં સહકાર આપે છે.

ઉદાહરણ:

• વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (World Health Organization – WHO)
• યુનિસેફ (United Nations Children’s Fund – UNICEF)

આ સંસ્થાઓ સાથે મળીને પબ્લિક હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Public Health Programmes) ચલાવવામાં આવે છે.

4) DGHS નું મહત્વ (Importance of DGHS)

DGHS ભારતના હેલ્થ એડમિનિસ્ટ્રેશન (Health Administration) માં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.

તેના મુખ્ય મહત્વ નીચે મુજબ છે:

• દેશના હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) ને મજબૂત બનાવે છે
• હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) માટે ટેક્નિકલ Guidance આપે છે
• નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) નું અમલીકરણ કરે છે
• ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) અને ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) માં મદદ કરે છે
• હેલ્થ સર્વિસીસની ગુણવત્તા સુધારે છે

ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (Directorate General of Health Services – DGHS) ભારત સરકારની મહત્વપૂર્ણ ટેક્નિકલ સંસ્થા છે.

તે મિનિસ્ટ્રી ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલફેર (Ministry of Health and Family Welfare) ને હેલ્થ સંબંધિત ટેક્નિકલ સલાહ આપે છે અને દેશભરમાં હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services), નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) અને પબ્લિક હેલ્થ એક્ટિવિટીઝ (Public Health Activities) ના implimentationમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

આ સંસ્થા દ્વારા દેશના લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવામાં આવે છે અને સમગ્ર દેશમાં અસરકારક હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે.

Q-2

a) Write down objectives of school health services. સ્કુલ હેલ્થ સર્વિસના હેતુઓ લખો. 08

સ્કુલ હેલ્થ પ્રોગ્રામના હેતુઓ

• સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ ના મલ્ટીપલ ઓબ્જેક્ટીવ્સ હોય છે, જેનો એઇમ વિદ્યાર્થીઓ ના હેલ્થ અને વેલ્બીંગ ને પ્રમોટ કરવુ અને તેને મેઇન્ટેન રાખવુ તે હોય છે, જેનાથી તેમના એકંદર એજ્યુકેશન એક્સપિરિયન્સ મા તથા પરિણામો માં ઇમ્પ્રુવમેન્ટ થાય છે.

સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ માટેના ઓબ્જેક્ટ નીચે મુજબ છે:

1) પ્રમોશન ઓફ હેલ્થ એજ્યુકેશન:

• સ્ટુડન્ટ ને હેલ્થ રીલેટેડ ટોપીક વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવા માટે જેમકે, ન્યુટ્રીશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી, હાઇજીન મેન્ટલ હેલ્થ, સબસ્ટન્સ એબ્યુસ પ્રિવેન્સન એન્ડ સેક્સ્યુઅલ હેલ્થ વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
• વિદ્યાર્થીઓ ના એજ્યુકેશન અને અવેરનેસ મા ઇમ્પ્રુવમેન્ટ કરે છે.

2) પ્રિવેશન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ ડિસીઝ:

• ચાઇલ્ડ માં થતી કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ ને પ્રિવેન્શન તથા કંટ્રોલ કરવા માટે મેઝર્સ લેવામાં આવે છે.(ex: વેક્સીનેશન, હાઇજીન પ્રેક્ટિસ).
• કોમન હેલ્થ ઇસ્યુસ માટે ચાઇલ્ડ નું સ્ક્રીનીંગ કરવું જેમ કે,વીઝન, હિયરિંગ વગેરે તથા જો કોઇ ડીસીઝ હોય તો તેનું અર્લી મેનેજમેન્ટ કરી શકાય.

3) પ્રમોશન ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ:

• ચાઇલ્ડ મા મેન્ટલ હેલ્થ વિશે અવેરનેસ લાવવી અને સોશિયલ સ્ટીગ્મા ને દુર કરવું.
• જે ચાઇલ્ડ માં સ્ટ્રેસ એન્ઝાયટી તથા બીજા કોઇ પણ મેન્ટલ પ્રોબ્લેમ હોય તો ચાઇલ્ડ ને પ્રોપર સપોર્ટ પ્રોવાઇડ કરવો તથા તેની ટ્રીટમેન્ટ માટે પ્રોપરલી મેઝર્સ લેવા.

4) પ્રમોશન ઓફ હેલ્થી બીહેવ્યર:

• ચાઇલ્ડને પ્રોપરલી ફિઝિકલ એક્ટિવિટી કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી જેમકે ગેમ્સ રમવી, એક્સરસાઇઝ કરવી, આઉટડોર ગેમ્સ રમવા જવું વગેરે વિશે એડવાઇઝ આપવી. તથા ચાઇલ્ડ ને હેલ્થી ઇટીંગ હેબીટ માટે એજ્યુકેટ કરવુ જેમકે, એડીક્યુએટ ન્યુટિશિયસ ડાયટ ઇન્ટેક કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી.

5) એન્વાયરમેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ સેફ્ટી:

• સ્કૂલ એન્વાયરમેન્ટ એ સેફ તથા ક્લિન છે કે નહીં તે ખાતરી કરવા માટે જેમાં,
• ચોખ્ખું પીવાનું પાણી સેનિટેશન ફેસીલીટી,
• સેફ પ્લેગ્રાઉન્ડ વગેરે. નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છેતથા સ્ટુડન્ટને એક્સિડન્ટ પ્રીવેન્શન તથા સેફટી મેઝર્સ માટે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવુ.

6) કાઉન્સેલિંગ એન્ડ સપોર્ટ સર્વિસીસ:

• જે ચાઇલ્ડ પર્સનલ તથા ફેમિલી ઇસ્યુસ માંથી સફર થતું હોય તેને યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ પ્રોવાઇડ કરવું. ચાઇલ્ડ ને પિઅર સપોર્ટ ગ્રુપ દ્વારા તથા કાઉન્સેલિંગ સેશન દ્વારા ચાઇલ્ડ ના સોશિયલ તથા ઇમોશનલ ડેવલોપમેન્ટ ને સપોર્ટ પ્રોવાઇડ કરવો.

7) કોઓપરેશન એન્ડ પાર્ટનરશીપ:

• ફેમિલીસ, કોમ્યુનિટી ઓર્ગેનાઇઝેશન, હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડર્સ તથા ગવર્મેન્ટ એજન્સી સાથે પ્રોપરલી કોલાબોરેશન કરવું જેના કારણે હેલ્થ પ્રમોશન માટેના એફોટ્સ ને ઇફેક્ટિવલી રીતે એન્હાન્સ કરી શકાય.

8) અધર ઓબ્જેક્ટીવસ:

• ચાઇલ્ડ ના પોઝિટિવ હેલ્થ પ્રમોશન માટે.
• ચાઈલ્ડ માં કોઇપણ હેલ્થ રીલેટેડ પ્રોબ્લેમ હોય તો તેનું અર્લી ડિટેકશન કરી ચાઇલ્ડ ને ઇમિડીએટલી રેફરલ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે.
• ચાઇલ્ડ માં થતી કોમ્યુનિકેબલ ડીજીસ ને એપ્રિમેન્ટ તથા કંટ્રોલ કરવુ.
• બાળકોમાં હેલ્થ કન્સીયસનેસ ને ઇમ્પ્રુવ બુક કરવા માટે.
• ચાઇલ્ડ ને હેલ્ધી એન્વાયરમેન્ટ પ્રોવાઇડ કરવા માટે.
• ચિલ્ડ્રન ના ક્લાસ ટીચર્સ ને ચિલ્ડ્રનમાં જોવા મળતી કોઇપણ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ જેમ કે આઇ, સ્કીન ,ઇયર તથા ડેન્ટલ પ્રોબ્લેમ હોય તો તેનું અર્લી ડિટેકશન કરી ચાઇલ્ડને પ્રોપરલી હોસ્પિટલ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે.
• ચાઇલ્ડ માં મોરબીડીટી રેટ ને રીડયુઝ કરવા માટે. આ મુજબ સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ ના ઓબ્જેક્ટીવ્સ ફોર્મ કરવામાં આવેલા છે.

b) Describe the role of nurse in family welfare program. ફેમીલી વેલ્ફર પ્રોગ્રામમાં નર્સનો રોલ સમજાવો. 04

ફેમિલી વેલ્ફેર પ્રોગ્રામમાં નર્સનો રોલ:

• ફેમિલી વેલ્ફેર પ્રોગ્રામ માં નર્સનો રોલ એ ડાઇવર્સ તથા મલ્ટિફેસેટેડ હોય છે. નર્સ એ ફેમિલી વેલફેર સર્વિસીસ ના ડિફરન્ટ સેટિંગમાં ડિફરન્ટ રોલ પ્લે કરે છે. તે સામાન્ય રીતે તેમની પોસ્ટ તથા તેમની વર્ક કરવાની કેપેસિટી પર ડીપેન્ડ કરે છે.
• ફેમિલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ માં કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ (CHN) નો રોલ એ રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ, ફેમેલી પ્લાનિંગ અને કમ્યુનીટી માં ઓવરઓલ વેલ્બિંગ ને પ્રમોટ કરવા માટે ઇમ્પોર્ટન્ટ હોય છે.
  અહીં તેમના રોલ ના મુખ્ય આસ્પેક્ટ આપેલા છે:

1) સર્વે વર્ક:

• નર્સ એ સર્વે દ્વારા ડેમોગ્રાફીક ફેક્ટ ને કલેક્ટ કરે છે.
  તે કોમ્યુનીટી માં રહેલા હાઉસ ના નંબર તથા તેના લોકેશન નું લિસ્ટ બનાવે છે.
  નર્સ એ સર્વે દ્વારા પ્રેગ્નેન્ટ મધર, ઇલીજીબલ કપલ્સ, કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ યુઝર્સ , ચિલ્ડ્રન તથા સ્કૂલ ગોઇંગ એજ થી નીચેના ચાઇલ્ડ ની ઇન્ફોર્મેશન કલેક્ટ કરે છે.
• ત્યારબાદ કપલ્સ ને હાય, મીડીયમ અને લો પ્રાયોરિટી માં ક્લાસિફાઇ કરે છે.
• આગળ ના એક્ષન પ્લાન નું ફોર્મેશન કરવા માટે કેટલા કપલ્સ એ કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ નો યુઝ કરે છે તથા કેટલા પીપલ્સ એ યુઝ કરતા નથી તેના વિશે રીવ્યુ કલેક્ટ કરવા.

2) હેલ્થ એજ્યુકેશન:

• વ્યક્તિ, ફેમિલી, તથા કમ્યુનિટી ને હેલ્થ તથા ફેમિલી પ્લાનિંગ વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
• લોકોને અવેઇલેબલ ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસીસ વિશે અવેર કરવા.
• કપલ્સ ને ડીફરન્ટ ટાઇપના કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ વિશે એજ્યુકેશન તથા વિગતવાર માહિતી પ્રોવાઇડ કરવી જેના લીધે તે તેમની ચોઇસ પ્રમાણે એડોપ્ટ કરી શકે.
• મધર ને એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું કે એટલીસ્ટ વન યર સુધી તેમના ચાઇલ્ડ ને બ્રેસ્ટ ફિડીંગ કરાવવું કારણકે તે નેચરલ કોન્ટ્રાક્ટિવ તરીકે વર્ક કરે છે.
• કોમ્યુનિટીમાં ઇમ્યુનાઇઝેશન,ન્યુટ્રીશન, ફર્સ્ટ એઇડ તથા પર્સનલ અને એન્વાયરમેન્ટલ હાઇજીન વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.

3) કોઓર્ડીનેટર એન્ડ પ્રોવાઇડર ઓફ ફેમિલી વેલફેર સર્વિસીસ:

• ઇલીજીબલ કપલ્સ માટે અવેઇલેબલ વિવિધ પ્રકારના કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ ની સપ્લાઇ કરવી.
• લોકોની નીડ તથા અવેઇલેબલ સર્વિસીસ વીશે અવેરનેસ લાવવા માટે ફેમિલી પ્લાનિંગ ના ક્લિનિક્સ તથા કેમ્પ ને અરેન્જ કરવા.
• સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ તથા સ્ટેટ ના રૂલ્સ અને રેગ્યુલેશન્સ ને ફોલો કરવા અને લીગલ અને પ્રોફેશનલ લિમિટ્સ માં ડાયરેક્ટ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવી.
• તે ગાયનેકોલોજિસ્ટ તથા અધર ફેમિલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ ના પર્સનલ્સ ની સર્વિસીસ નુ કોઓર્ડીનેશન કરે છે.

5) મોટીવેશન ફંકશન:

• ઇલીજીબલ કપલ્સ ને કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ નો યુઝ કરી સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ્સ ને એડોપ્ટ કરવા માટે મોટીવેટ કરે છે.
• ફેમિલી પ્લાનિંગ ની જરૂરિયાત અને તેના મહત્વને એક્સપ્લેઇન કરવા નુ વર્ક કરે છે.
• જે વુંમન ને મેડિકલ ટર્મિનેશન ઓફ પ્રેગનેન્સી ની જરૂરિયાત હોય તેમનું આઇડેન્ટિફિકેશન કરી તેને ડોક્ટર પાસે અર્લી રિફર કરવા.
• દરેક વિલેજીસ માં એડીક્યુએટ કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ સપ્લાય તથા ડિસ્ટ્રીબ્યુશન માટે ડિપોટ નું એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ કરવું જેના કારણે કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ ની એડિક્યુએટ સપ્લાય થઈ શકે.

6) એડમિનિસ્ટ્રેટિવ રોલ:

• ફેમિલી પ્લાનિંગ માટેના ક્લિનિક્સ ની ડેટ અને લોકેશન નક્કી કરવું ક્લિનિક્સ મા એક્વીપમેન્ટ, સપ્લાઇસ અને અન્ય રિસોર્સિસ ની વ્યવસ્થા કરવી.
• ક્લિનિક્સમાં મલ્ટીપર્પસ હેલ્થ વર્કર નુ સુપરવિઝન કરવુ અને તેમને ગાઇડન્સ આપવું અને કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ નું ડિસ્ટ્રીબ્યુશન કરવુ અને IUD નુ ઇન્સરસન કરવા અને તેને રિમુવ કરવી.
• ક્લિનિક ને કંડકટ કરવામાં મેડિકલ ઓફિસર ને આસિસ્ટન્ટ પ્રોવાઇડ કરવું.
• ફેમિલી પ્લાનિંગ માટેના કેમ્પ નું આયોજન કરવું અને મેલ-ફિમેલ અને ફિમેલ સ્ટરિઝાઇઝેશન ઓપરેશન ના માં ડોકટરો ને મદદ કરવી.
• ઓપરેશન સમયે એસેપ્ટીક ટેકનીક મેન્ટેઇન રાખવી.
• જે કપલ્સ એ ફેમિલી પ્લાનિંગની મેથડ ને એક્સેપ્ટ કરેલી હોય તેમને ફોલોઅપ સર્વિસીઝ પ્રોવાઇડ કરવી.
• એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામને પ્લાનિંગ કરવું તથા તેનું ઇવાલ્યુએશન કરવું.

7) કન્સલ્ટન્ટ:

• ફેમિલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ માં કોઓર્ડીનેટર તરીકે તથા ડાયરેક્ટ કેર પ્રોવાઇડર તરીકે કોમ્યુનિટી માં કોઇપણ પ્રકારનો હેલ્થ કેર પ્રોગ્રામ સ્ટાર્ટ કરતા પહેલા તેમની પાસેથી કન્સલ્ટ( સલાહ ) લેવી અગત્યની રહે છે.

8) કાઉન્સેલર:

• નર્સ એ ડિફરન્ટ કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ મેથડ્સ પર ઇલીજીબલ કપલ્સ અને ટાર્ગેટ કપલ નું કાઉન્સેલિંગ કરે છે અને તેમને સ્પેસિંગ માટે બેસ્ટ સ્યુટેબલ મેથડ ને પસંદ કરવાની ઓપોરચ્યુનીટી પ્રોવાઇડ કરે છે.

9) સુપરવાઇઝરી રોલ:

• સુપરવાઇઝર તરીકે, ફેમિલી વેલફેર ડિપાર્ટમેન્ટ માં કામ કરતી નર્સે તેમના સ્ટાફને ફેમિલી વેલફેર પ્રોગ્રામમાં એક્ટીવલી રીતે પાર્ટીશીપેટ થવા માટે એન્કરેજ કરે છે.
• સુપરવાઇઝર તરીકે, નર્સ દ્વારા હેલ્થ વર્કર, પ્રોફેશનલ્સ , તથા નર્સિંગ પર્સનલ માટે ઇન સર્વિસ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ ઓર્ગેનાઇઝ કરે છે.

10) ડોમીસિલરી સર્વિસીસ:

• હોમ વિઝીટ એ ફેમિલી પ્રોગ્રામનો એક ઇમ્પોર્ટન્ટ પાર્ટ છે. આ સર્વિસીસ એ મલ્ટીપરપઝ હેલ્થ વર્કર અને હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ પ્રોવાઇડ કરે છે.
  જેમાં સર્વિસીસ તરીકે, ઇલેજિબલ કપલ્સ ને એજ્યુકેશન તથા મોટીવેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
• IUD તથા પીલ્સ નો યુઝ કરતા હોય તો ફોલોઅપ માટે એડવાઇસ પ્રોવાઇડ કરવી તથા વાસેક્ટોમી, ટ્યુબેક્ટોમી, મેડિકલ ટર્મિનેશન ઓફ પ્રેગનેન્સી( MTP) ના કેસીસમાં ફોલોઅપ લેવા માટે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
• એન્ટીનેટલ, પોસ્ટનેટલ, ન્યુ બોર્ન તથા ટોડલર ને ડોમીસિલરી કેર પ્રોવાઇડ કરવી.
• જો કોઇપણ ને પોસ્ટ ઓપરેટીવ કોમ્પ્લિકેશન્સ હોય તો રેફરલ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવી.

11) રેકોર્ડ મેઇન્ટેનન્સ:

• નર્સ એ ફેમિલી પ્લાનિંગ પ્રોગ્રામમાં બધા રેકોર્ડસ ને મેઇન્ટેન કરવા માટે રિસ્પોન્સિબલ હોય છે જેમ કે,
• •ઇલેજિબલ કપલ રેકોર્ડ્સ,
• •ટાર્ગેટ કપલ રેકોર્ડ્સ,
• •ઇન્ટ્રા યુટેરાઇન ડિવાઇસીસ રેકોર્ડ,
• •સ્ટરિલાઇઝેશન ઓપરેશન રેકોર્ડ,
• •ક્લિનિક તથા કેમ્પ રેકોર્ડ,
• •હેલ્થ એજ્યુકેશન એક્ટિવિટી રેકોર્ડ,
• •ટ્રેઇનિંગ રેકોર્ડ,
• •મેડિકલ રેકોર્ડ વગેરે.
• નર્સ એ મંથલી રિપોર્ટસ ને પ્રિપેર કરવા માટે તથા તેને ઓથોરિટીઝ સુધી પહોંચાડવા માટે રિસ્પોન્સિબલ હોય છે.

12) રોલ ઇન રિસર્ચ: મલ્ટી ડિસિપ્લિનરી રિસર્ચ ટીમમાં કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ એ એક પ્રાઇમરી મેમ્બર હોય છે. નર્સ ને ફેમિલી વેલફેર સર્વિસિસ ના રિસર્ચ એક્ટિવિટીસ માં કોઓપરેશન તથા પાર્ટીશીપેશન કરવાનુ હોય છે.

13) ઇવાલ્યુએશન રોલ: નર્સ એ ફેમિલી વેલફેર પ્રોગ્રામમાં પરફોર્મ કરવામાં આવેલા વર્ક નું ઇવાલ્યુએશન કરે છે તથા તેના રિપોર્ટ્સ ને પ્રિપેર કરે છે. આ ઇવાલ્યુએશન ના બેઝિસ પર પ્રોગ્રામવના ઇમ્પલિમેન્ટેશન માં ફરધર કોઇપણ ચેન્જીસ કરવામાં આવે છે અને ડિઝાયરેબલ ટાર્ગેટ ને એચીવ કરવામાં આવે છે.

14) કોલાબોરેટર:

• કમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ એ કમ્યુનિટીમાં રહેલા હેલ્થ ટીચર્સ તથા નોન ગવર્મેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન સાથે કોલાબોરેશન કરી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ ને ઇમ્પ્રુવમેન્ટ માટેનો વર્ક કરે છે.
• નર્સ એ કોમ્યુનિટીમાં ફેમિલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે ડોક્ટર્સ, ડિસ્પેન્સર્સ, વેક્સિનેટર્સ, ટ્રેઇન બર્થ અટેન્ડન્સ ,તથા લેડી હેલ્થ વિઝીટર્સ સાથે કોલાબોરેટિવલી વર્ક કરે છે.
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ એ વ્યક્તિઓ તથા ફેમેલીસ ને તેમના રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ વિશે ઇન્ફોમ્ડ ડિસિઝન લેવા, હેલ્થી પ્રેગ્નન્સી અને ચાઇલ્ડ બર્થ ને સપોર્ટ આપવા અને ઇફેક્ટિવ ફેમિલી વેલ્ફેર પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા કોમ્યુનિટી ની ઓવરઓલ વેલ્બિંગ માં કન્ટ્રીબ્યુસન આપવા માટે ક્રુશિયલ રોલ પ્લે કરે છે.

OR

a) Discuss the role of Community Health Nurse. કોમ્યુનીટી હેલ્થ નર્સનો રોલ સમજાવો. 08

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સનો રોલ (Role of Community Health Nurse)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ (Community Health Nurse) કોમ્યુનિટીમાં લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવું, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવું, ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) કરવું અને યોગ્ય હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) પહોંચાડવાનું મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કરે છે.
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ વ્યક્તિ, પરિવાર અને કોમ્યુનિટીના સ્તરે કામ કરીને લોકોના હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) સુધારવામાં મદદ કરે છે.

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સના મુખ્ય રોલ (Major Roles of Community Health Nurse)

1) કેર ગીવર (Care Giver)

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ દર્દીઓને બેસિક હેલ્થ કેર (Basic Health Care) આપે છે.

તે નીચેની સેવાઓ આપે છે:

• ફર્સ્ટ એઇડ (First Aid)
• માઈનર એલિમેન્ટ ટ્રીટમેન્ટ (Minor Ailment Treatment)
• મેટરનલ કેર (Maternal Care)
• ચાઈલ્ડ કેર (Child Care)

2) હેલ્થ એજ્યુકેટર (Health Educator)

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ કોમ્યુનિટીના લોકોને હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) આપે છે.

તે લોકોમાં નીચેની બાબતો અંગે જાગૃતિ લાવે છે:

• પર્સનલ હાઇજીન (Personal Hygiene)
• ન્યુટ્રિશન (Nutrition)
• એન્વાયરોનમેન્ટલ સેનિટેશન (Environmental Sanitation)
• ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning)

3) કાઉન્સેલર (Counselor)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ લોકો અને પરિવારોને હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) અંગે માર્ગદર્શન આપે છે.

ઉદાહરણ:

• પ્રેગ્નન્સી કાઉન્સેલિંગ (Pregnancy Counseling)
• ફેમિલી પ્લાનિંગ કાઉન્સેલિંગ (Family Planning Counseling)
• ડિઝીઝ મેનેજમેન્ટ કાઉન્સેલિંગ (Disease Management Counseling)

4) સુપરવાઈઝર (Supervisor)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ અન્ય હેલ્થ વર્કર્સ (Health Workers) નું સુપરવિઝન કરે છે.

ઉદાહરણ:

• એ.એન.એમ. (Auxiliary Nurse Midwife – ANM)
• આશા વર્કર (Accredited Social Health Activist – ASHA)
• મલ્ટીપર્પઝ હેલ્થ વર્કર (Multipurpose Health Worker)

તે તેમના કાર્યની દેખરેખ રાખે છે.

5) પ્લાનર (Planner)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ કોમ્યુનિટીના હેલ્થ નીડ્સ (Health Needs) મુજબ હેલ્થ એક્ટિવિટીઝનું આયોજન કરે છે.

ઉદાહરણ:

• હેલ્થ કેમ્પ (Health Camp)
• ઇમ્યુનાઈઝેશન સેશન (Immunization Session)
• હેલ્થ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (Health Education Programme)

6) નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ વર્કર (National Health Programme Worker)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ વિવિધ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) ના અમલીકરણમાં ભાગ લે છે.

ઉદાહરણ:

• નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (National Tuberculosis Elimination Programme)
• નેશનલ લેફ્રસી એરેડિકેશન પ્રોગ્રામ (National Leprosy Eradication Programme)
• નેશનલ વેક્ટર બોર્ન ડિઝીઝ કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (National Vector Borne Disease Control Programme)

7) હોમ વિઝિટર (Home Visitor)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ નિયમિત હોમ વિઝિટ (Home Visit) કરીને પરિવારના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) ઓળખે છે.

હોમ વિઝિટ દરમિયાન તે:

• હેલ્થ એજ્યુકેશન આપે છે
• દર્દીની સ્થિતિ તપાસે છે
• ફોલોઅપ કરે છે

8) રેકોર્ડ કીપર (Record Keeper)

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ હેલ્થ રેકોર્ડ્સ (Health Records) અને હેલ્થ રિપોર્ટ્સ (Health Reports) જાળવે છે.

ઉદાહરણ:

• બર્થ રજીસ્ટ્રેશન (Birth Registration)
• ડેથ રજીસ્ટ્રેશન (Death Registration)
• ઇમ્યુનાઈઝેશન રેકોર્ડ (Immunization Record)

કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ (Community Health Nurse) કોમ્યુનિટીના હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion), ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention), હેલ્થ કેર સર્વિસીસ (Health Care Services) અને નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes) ના Implimentationમાં Important Role Play કરે છે.

તે કોમ્યુનિટીના લોકોના હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) સુધારવા માટે Education, Treatment, Guidance અને Observation જેવી વિવિધ Activities દ્વારા Work કરે છે.

b) Write down disadvantages of large family. મોટા પરિવારના ગેરફાયદાઓ લખો. 04

Disadvantages of Large Family (મોટા પરિવારના ગેરફાયદા)

• મોટા પરિવારનો અર્થ એ થાય છે કે એક જ પરિવાર માં વધુ સભ્યો અથવા બાળકો હોય. આવા પરિવારમાં Economic, Health, Education and Social problems ઊભી થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.

1. Overcrowding (ઓવરક્રાઉડિંગ)

• મોટા પરિવારમાં એક જ ઘરમાં ઘણા સભ્યો રહેતા હોવાથી જગ્યા ઓછી પડે છે. આ કારણે proper ventilation, sleep અને privacy મળતી નથી. લાંબા ગાળે તે stress અને mental tension વધારવાનું કારણ બને છે.

2. Poor Sanitation and Hygiene (પુઅર સેનિટેશન અને હાઇજીન)

• ઘણા સભ્યો સાથે રહેવાના કારણે ઘરમાં સ્વચ્છતા જાળવવી મુશ્કેલ બને છે.
• આથી communicable diseases જેમ કે diarrhea, scabies, tuberculosis અને intestinal infections ઝડપથી ફેલાય છે.

3. Nutritional Problems (પોષણની સમસ્યા)

• મોટા પરિવાર માં આવક મર્યાદિત હોય છે પરંતુ સભ્યો વધુ હોય છે.
• તેના કારણે બધા સભ્યોને પૂરતું balanced diet મળતું નથી અને malnutrition, anemia અને vitamin deficiencies જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.

4. Economic Burden (આર્થિક ભાર)

• ઘણા બાળકોના food, education, clothing અને medical care માટે વધારે ખર્ચ થાય છે.
• પરિણામે પરિવાર પર financial burden વધે છે અને ગરીબી વધવાની શક્યતા રહે છે.

5. Poor Education (શિક્ષણમાં મુશ્કેલી)

• મોટા પરિવારમાં દરેક બાળકને યોગ્ય શિક્ષણ આપવું મુશ્કેલ બને છે.
• કેટલાક બાળકોને school dropout થવું પડે છે અથવા તેમને higher education મળી શકતું નથી.

6. Maternal Health Problems (માતાના આરોગ્યની સમસ્યાઓ)

• વારંવાર pregnancy થવાના કારણે માતામાં anemia, weakness, malnutrition અને postpartum complications થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

7. High Infant and Child Mortality (બાળકોમાં મૃત્યુદર વધે)

• મોટા પરિવારમાં બાળકોને પૂરતું nutrition, health care અને attention મળતું નથી.
• તેના કારણે infant mortality rate અને child morbidity વધી શકે છે.

8. Psychological Problems (માનસિક સમસ્યાઓ)

• મોટા પરિવારમાં બાળકોને માતા-પિતાનું પૂરતું attention અને emotional support મળતું નથી.
• તેના કારણે low self-confidence, behavioral problems અને sibling rivalry જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.

9. Low Standard of Living (જીવનની નીચી ગુણવત્તા)

• પરિવારની આવક મર્યાદિત અને સભ્યો વધારે હોવાથી housing, nutrition, education અને health facilities ની ગુણવત્તા ઘટે છે.

10. Increased Risk of Communicable Diseases (ચેપજન્ય રોગોનો જોખમ)

• ઘણા લોકો સાથે રહેવાને કારણે close contact વધારે હોય છે, જેના કારણે tuberculosis, influenza, measles અને gastrointestinal infections ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે.

મોટા પરિવારના કારણે Economic, Health, Education and Social problemsવધે છે. તેથી small family norm અપનાવવાથી પરિવારનું આરોગ્ય, સુખ અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારી શકાય છે.

Q-3 Write short answer (any two) ટૂંકમાં જવાબ લખો. (કોઈપણ બે) 6+6 = 12

a) Describe the packages of health & wellness center. હેલ્થ & વેલનેસ સેન્ટરના પેકેજીસ લખો.

હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર (Health and Wellness Centre – HWC) ના પેકેજીસ

• હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર (Health and Wellness Centre – HWC) ભારત સરકારના આયુષ્માન ભારત પ્રોગ્રામ (Ayushman Bharat Programme) હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
• હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટરનો મુખ્ય હેતુ Cmmunity ને કોમ્પ્રિહેન્સિવ પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર (Comprehensive Primary Health Care – CPHC) સર્વિસીસ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
• આ સેન્ટર દ્વારા લોકોના હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion), ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention), ડિઝીઝ ટ્રીટમેન્ટ (Disease Treatment) અને રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation) માટે વિવિધ હેલ્થ સર્વિસીસ પેકેજીસ (Health Services Packages) આપવામાં આવે છે.

હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટરના પેકેજીસ (Packages of Health and Wellness Centre)

હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર હેઠળ મુખ્ય 12 પેકેજીસ (12 Packages of Services) આપવામાં આવે છે.

1) મેટરનલ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ સર્વિસીસ (Maternal and Child Health Services)

આ પેકેજમાં માતા અને બાળકના હેલ્થ (Health) માટેની સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• એન્ટિનેટલ કેર (Antenatal Care)
• પોસ્ટનેટલ કેર (Postnatal Care)
• ચાઈલ્ડ ઇમ્યુનાઈઝેશન (Child Immunization)
• ગ્રોથ મોનીટરીંગ (Growth Monitoring)

2) ફેમિલી પ્લાનિંગ અને કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ સર્વિસીસ (Family Planning and Contraceptive Services)

આ પેકેજ દ્વારા Couplesને ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning) વિશે Guidanceઅને સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ મેથડ્સ (Contraceptive Methods)
• સ્ટેરિલાઈઝેશન સર્વિસીસ (Sterilization Services)
• કાઉન્સેલિંગ (Counseling)

3) એડોલેસન્ટ હેલ્થ કેર સર્વિસીસ (Adolescent Health Care Services)

આ પેકેજ એડોલેસન્ટ ના હેલ્થ (Health) માટે છે.

ઉદાહરણ:

• એડોલેસન્ટ કાઉન્સેલિંગ (Adolescent Counseling)
• એનિમિયા પ્રિવેન્શન (Anemia Prevention)
• મેન્ટલ હેલ્થ સપોર્ટ (Mental Health Support)

4) કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝ મેનેજમેન્ટ (Communicable Disease Management)

આ પેકેજમાં કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝનું ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) અને ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) કરવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• ટ્યુબરક્યુલોસિસ (Tuberculosis)
• મેલેરિયા (Malaria)
• ડેન્ગ્યુ (Dengue)
• લેફ્રસી (Leprosy)

5) નોન-કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝ મેનેજમેન્ટ (Non-Communicable Disease Management)

આ પેકેજમાં લાંબા સમય સુધી રહેતા રોગોનું Diagnosis અને Managementકરવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• ડાયાબિટીસ (Diabetes)
• હાઈપરટેન્શન (Hypertension)
• કેન્સર સ્ક્રીનિંગ (Cancer Screening)
• કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર ડિઝીઝ (Cardiovascular Disease)

6) મેન્ટલ હેલ્થ સર્વિસીસ (Mental Health Services)

આ પેકેજ લોકોના મેન્ટલ હેલ્થ (Mental Health) માટેની સેવાઓ આપે છે.

ઉદાહરણ:

• ડિપ્રેશન મેનેજમેન્ટ (Depression Management)
• મેન્ટલ હેલ્થ કાઉન્સેલિંગ (Mental Health Counseling)

7) જેરિયાટ્રિક હેલ્થ કેર (Geriatric Health Care)

આ પેકેજ વૃદ્ધ લોકોના હેલ્થ (Health) માટે છે.

ઉદાહરણ:

• ઓલ્ડ એજ હેલ્થ ચેક-અપ (Old Age Health Check-up)
• ક્રોનિક ડિઝીઝ મેનેજમેન્ટ (Chronic Disease Management)

8) પેલિયેટિવ કેર સર્વિસીસ (Palliative Care Services)

આ પેકેજ Severe અને લાંબા સમયથી ચાલતા રોગોમાં દર્દીઓને આરામ આપવા માટે છે.

ઉદાહરણ:

• પેઈન મેનેજમેન્ટ (Pain Management)
• સપોર્ટિવ કેર (Supportive Care)

9) ઇમરજન્સી મેડિકલ સર્વિસીસ (Emergency Medical Services)

આ પેકેજમાં તાત્કાલિક હેલ્થ કેર (Health Care) સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• ફર્સ્ટ એઇડ (First Aid)
• સ્ટેબિલાઈઝેશન ઓફ પેશન્ટ (Stabilization of Patient)
• રેફરલ સર્વિસીસ (Referral Services)

10) ઓરલ હેલ્થ કેર (Oral Health Care)

આ પેકેજ Teeth અને ઓરલ Cavity ના હેલ્થ (Health) માટે છે.

ઉદાહરણ:

• ડેન્ટલ ચેક-અપ (Dental Check-up)
• ઓરલ હાઇજીન એજ્યુકેશન (Oral Hygiene Education)

11) ENT અને ઓફ્થેલમિક કેર (ENT and Ophthalmic Care)

આ પેકેજમાં કાન, નાક, ગળા અને આંખના હેલ્થ (Health) માટે સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• વિઝન સ્ક્રીનિંગ (Vision Screening)
• ઇયર ચેક-અપ (Ear Check-up)

12) ટ્રોમા અને એક્સિડન્ટ કેર (Trauma and Accident Care)

આ પેકેજ અકસ્માત અને ઈજાઓમાં તાત્કાલિક હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) આપવા માટે છે.

ઉદાહરણ:

• ફર્સ્ટ એઇડ (First Aid)
• રેફરલ ટુ હોસ્પિટલ (Referral to Hospital)

હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર (Health and Wellness Centre – HWC) લોકો સુધી કોમ્પ્રિહેન્સિવ પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર (Comprehensive Primary Health Care – CPHC) પહોંચાડવાનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે.

આ સેન્ટર દ્વારા મેટરનલ અને ચાઈલ્ડ હેલ્થ, ફેમિલી પ્લાનિંગ, એડોલેસન્ટ હેલ્થ, કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝ, નોન-કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝ, મેન્ટલ હેલ્થ, જેરિયાટ્રિક કેર, પેલિયેટિવ કેર, ઇમરજન્સી સર્વિસીસ, ઓરલ હેલ્થ, ENT અને ઓફ્થેલમિક કેર તથા ટ્રોમા કેર જેવા 12 પેકેજીસ આપવામાં આવે છે.

આ સેવાઓ દ્વારા Communityના લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવામાં આવે છે અને પ્રાઈમરી લેવલે સંપૂર્ણ હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે.

b) Explain the National Health Policy. નેશનલ હેલ્થ પોલીસી સમજાવો.

નેશનલ હેલ્થ પોલિસી (National Health Policy – NHP) :

નેશનલ હેલ્થ પોલિસી (National Health Policy – NHP) એ ભારત સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી એક મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) છે.

આ પોલિસીનો મુખ્ય હેતુ દેશના લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવો, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવું, હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) સુધારવી અને દરેક વ્યક્તિ સુધી અફોર્ડેબલ હેલ્થ કેર (Affordable Health Care) પહોંચાડવો છે.

ભારતમાં વિવિધ સમયગાળામાં નેશનલ હેલ્થ પોલિસી બનાવવામાં આવી છે:

• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 1983 (National Health Policy 1983)
• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 2002 (National Health Policy 2002)
• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 2017 (National Health Policy 2017)

હાલમાં નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 2017 (National Health Policy 2017) અમલમાં છે.

નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 2017 ના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો (Objectives of National Health Policy 2017)

1) યુનિવર્સલ હેલ્થ કવરેજ (Universal Health Coverage)

• દરેક વ્યક્તિને યોગ્ય અને ગુણવત્તાયુક્ત હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હેતુ છે.

2) હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion)

• લોકોમાં હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) દ્વારા Healthy Lifestyle વિકસાવવી અને લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવો.

3) ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ (Disease Prevention and Control)

• Communicable અને Non Communicable બંને પ્રકારના રોગોની ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) અને ડિઝીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) કરવું.

4) પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર મજબૂત બનાવવું (Strengthening Primary Health Care)

• Communityના Leval પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care) ને મજબૂત બનાવવું.
• આ માટે હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર (Health and Wellness Centre – HWC) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.

5) હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવું (Improvement of Health Infrastructure)

• હોસ્પિટલ, હેલ્થ સેન્ટર અને મેડિકલ ફેસિલિટીઝ જેવી હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Health Infrastructure) ને મજબૂત બનાવવું.

6) હેલ્થ ફાઈનાન્સિંગ વધારવું (Increase Health Financing)

• સરકાર દ્વારા હેલ્થ સેક્ટર માટે ખર્ચ વધારવો.
• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી મુજબ ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ એક્સપેન્ડિચર (Government Health Expenditure) GDP ના લગભગ 2.5% સુધી વધારવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે.

7) હેલ્થ મેનપાવર વિકાસ (Development of Health Manpower)

• ડોક્ટર, નર્સ અને અન્ય હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ (Health Professionals) ની સંખ્યા અને ગુણવત્તા વધારવી.

8) મેડિકલ ટેક્નોલોજી અને રિસર્ચ (Medical Technology and Research)

• હેલ્થ ક્ષેત્રમાં મેડિકલ રિસર્ચ (Medical Research) અને મેડિકલ ટેક્નોલોજી (Medical Technology) ને પ્રોત્સાહન આપવું.

નેશનલ હેલ્થ પોલિસી 2017 ના મુખ્ય લક્ષ્યો (Targets of National Health Policy 2017)

• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી દ્વારા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ ઇન્ડિકેટર્સ સુધારવાના લક્ષ્યો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

ઉદાહરણ:

• મેટરનલ મોર્ટાલિટી રેશિયો (Maternal Mortality Ratio – MMR) ઘટાડવો
• ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી રેટ (Infant Mortality Rate – IMR) ઘટાડવો
• ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (Total Fertility Rate – TFR) ઘટાડવો
• લાઇફ એક્સપેક્ટન્સી (Life Expectancy) વધારવી

નેશનલ હેલ્થ પોલિસીનું મહત્વ (Importance of National Health Policy)

• નેશનલ હેલ્થ પોલિસી દેશના હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) ને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.

તેના મુખ્ય લાભ:

• લોકોના હેલ્થ (Health) સુધારે છે
• હેલ્થ સર્વિસીસની ગુણવત્તા વધારે છે
• ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન સરળ બને છે
• પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર મજબૂત બને છે
• Communityને સસ્તી હેલ્થ કેર (Health Care) ઉપલબ્ધ થાય છે

નેશનલ હેલ્થ પોલિસી (National Health Policy – NHP) ભારત સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) છે.

તેનો મુખ્ય હેતુ લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવો, હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) સુધારવી, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન કરવું અને દરેક વ્યક્તિ સુધી અફોર્ડેબલ અને એક્સેસિબલ હેલ્થ કેર (Affordable and Accessible Health Care) પહોંચાડવાનો છે.

આ પોલિસી દ્વારા ભારતના હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) ને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવે છે.

c) Explain components of RCH-II. RCH-II નાં કોમ્પોનેન્ટસ સમજાવો.

RCH Phase-II ના કોમ્પોનન્ટસ:

• રીપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (RCH) ફેઝ-II એ ભારત સરકાર દ્વારા મેટરનલ અને ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસીસ માં ઇમ્પ્રુવમેન્ટ કરવા પર ફોકસ કરતી એક મેજર ઇનીસીયેટીવ્સ હતી.
• આ પ્રોગ્રામ નો એઇમ એ RCH ફેઝ-1 ની સક્સેસ અને બાકીના ચેલેન્જીસ ને ફેસ કરવાનો હતો.

RCH ફેઝ-II ના કમ્પોનન્ટ નીચે મુજબ છે:

1) રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ સર્વિસીસ

• ફેમિલી પ્લાનિંગ
• મેટરનલ હેલ્થ
• એડોલ્સન્ટ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ

2)ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસિસ

• ઇમ્યુનાઇઝેશન
• ન્યુટ્રીશન
• ગ્રોથ મોનિટરિંગ

3)ડિસીઝ પ્રિવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ

• ડિસીઝ સર્વેઇલંન્સ
• પ્રેવેન્ટીવે હેલ્થ સર્વિસિસ

4)હેલ્થકેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ હ્યૂમન રિસોર્સિસ

• ફેસિલિટી અપગ્રેડસ
• ટ્રેઇનિંગ એન્ડ કેપેસીટી બિલ્ડિંગ

5)કમ્યૂનિટી પાર્ટીશીપેશન એન્ડ એમપાવરમેંટ

• કમ્યૂનિટી એન્ગેજમેંટ
• એમપાવરમેંટ ઇનીસિએટીવ્સ

6) હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ એન્ડ ડેટા મેનેજમેંટ

• ડેટા કલેક્શન એન્ડ મેનેજમેંટ
• મોનિટરિંગ એન્ડ ઇવાલ્યુએશન

7) બિહેવ્યર ચેન્જ કમ્યુનિકેશન (BCC)

• કમ્યુનિકેશન સ્ટ્રેટેજીસ
• એજ્યુકેશનલ કંમ્પેઇનિંગ

8 ઇન્ટિગ્રેશન ઓફ સર્વિસિસ

• સર્વિસ ઇન્ટિગ્રેશન
• રેફરલ સિસ્ટમ્સ

9) પોલિસી સપોર્ટ એન્ડ પ્લાનિંગ

• પોલિસી ડેવલપમેંટ
• પ્રોગ્રામ પ્લાનિંગ

••>1) રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ સર્વિસીસ ફેમિલી પ્લાનિંગ

• જુદા જુદા કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ મેથડ ના એક્સેસ નું એક્સપાન્સન કરવું આ કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ્સ જેમ કે, શોર્ટ ટર્મ કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ( ઓરલ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ પીલ્સ) લોંગ ટર્મ કોન્ટ્રાસેટીવ ( IUDS, સ્ટરિલાઇઝેશન). મેટરનલ હેલ્થ
• સેફ પ્રગ્નેન્સિ અને ડિલિવરી એન્સ્યોર કરવા માટે , કોમ્પ્રાહેંસીવ એન્ટિનેટલ કેર (ANC), સ્કિલ બર્થ અટેન્ડન્ટ અને પોસ્ટનેટલ કેર (PNC) પ્રોવાઇડ કરવી. આમાં રેગ્યુલર ચેક-અપ, કોમ્પ્લીકેશન્સનું મેનેજમેન્ટ અને ડિલિવરી પછી ના સપોર્ટ નો ઇનવોલ્વમેન્ટ થાય છે. એડોલ્સન્ટ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ એડોલ્સન્ટ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થમાં એડોલ્સન્ટ ને સેક્સ્યુઅલ હેલ્થ પ્રિવેશન વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું

2)ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસિસ

• ઇમ્યુનાઇઝેશન
  ટ્યુબરક્યુલોસિસ (BCG), પોલિયો, ડિપ્થેરિયા, ટીટેનસ, પેર્ટ્યુસિસ (ડીટીપી), હેપેટાઇટિસ બી અને મિઝલ્સ જેવા રોગો માટે વેક્સિનેશન પ્રોવાઇડ કરવા માટે વેક્સિનેશન પ્રોગ્રામ નો અમલ અને વિસ્તરણ કરવુ.
• ન્યુટ્રીશન
  બ્રેસ્ટફીડિંગ ને પ્રમોટ કરવુ,ન્યુટ્રીશન સપ્લીમેન્ટ્રી (જેમ કે વિટામીન A અને આયર્ન-ફોલિક એસિડ) પૂરી પાડવી, અને બાળકોના માલન્યુટ્રીશન અને ગ્રોથ રિટારડેશન સામે લડવા માટેના કાર્યક્રમોનો અમલ કરવો.
• ગ્રોથ મોનિટરિંગ
• ડેવલોપમેન્ટલ ડિલે નુ અર્લી આઇડેન્ટિફિકેશન દ્વારા ચાઇલ્ડ ના ગ્રોથ અને ડેવલોપમેન્ટ નુ રેગ્યુલર અસેસમેન્ટ અને રેગ્યુલર મોનિટરિંગ કરુ.

3)ડિસીઝ પ્રિવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ

• ડિસીઝ સર્વેઇલંન્સ
  સર્વેઇલંન્સ સિસ્ટમો અને રિસ્પોન્સ સ્ટ્રેટેજીસ દ્વારા કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ નું મોનીટરીંગ અને મેનેજમેન્ટ કરવુ..
• પ્રેવેન્ટીવ હેલ્થ સર્વિસિસ
• સર્વાઇકલ કેન્સર સ્ક્રીનીંગ અને હાઇજીન એન્ડ સેનિટેશન અને ડિસીઝ પ્રિવેન્શન પર હેલ્થ એજ્યુકેશન જેવી સર્વિસીસ ઓફર કરે છે.

4)હેલ્થકેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ હ્યૂમન રિસોર્સિસ

• ફેસિલિટી અપગ્રેડસ
• ક્વોલિટીયુક્ત સર્વિસીસની ડિલિવરી એન્સ્યોર કરવા, નવી ફેસીલીટી કન્સ્ટ્રક્શન અને હાલની સુવિધાઓમાં સુધારો સહિત હેલ્થ કેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર ને સ્ટ્રેન્ધેન અને અપગ્રેડ કરવું.
• ટ્રેઇનિંગ એન્ડ કેપેસીટી બિલ્ડિંગ
  હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડર્સ ને RCH સર્વિસીસ માં સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે તેમને તેમની સ્કિલ ને ઇમ્પ્રુવમેન્ટ કરવા માટે ટ્રેઇનિંગ પ્રોવાઇડ કરવી

5)કમ્યૂનિટી પાર્ટીશીપેશન એન્ડ એમપાવરમેંટ

• કમ્યૂનિટી એન્ગેજમેંટ
  કમ્યુનિટી ને અવેરનેસ દ્વારા,હેલ્થ એજ્યુકેશન દ્વારા તથા હેલ્થ કમિટીમાં પાર્ટીશીપેશન કરી કોમ્યુનિટી નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ કરવું.
• એમ્પાવરમેંટ ઇનીસિએટીવ્સ
  કમ્યુનિટી-સંચાલિત હેલ્થ સોલ્યુશન્સ ને પ્રમોટ કરવામાં વુમન ગ્રુપ, સેલ્ફ હેલ્પ ગ્રુપ અને અન્ય લોકલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ને સપોર્ટ પ્રોવાઇડ કરવો.

6) હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ એન્ડ ડેટા મેનેજમેંટ

• ડેટા કલેક્શન એન્ડ મેનેજમેંટ
  RCH રિલેટેડ ડેટા ને કલેક્શન , મેનેજમેન્ટ તથા એનાલાઇસીસ કરવા માટે હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ને ડેવલોપ કરવી તથા તેને મેઇન્ટેઇન કરવું.
• મોનિટરિંગ એન્ડ ઇવાલ્યુએશન
  પ્રોગ્રામ ની ઇફેક્ટીવનેસ નું કંટીન્યુઅસલી ઇવાલ્યુએશન તથા મોનિટરિંગ કરવું.

7) બિહેવ્યર ચેન્જ કમ્યુનિકેશન (BCC)

• કમ્યુનિકેશન સ્ટ્રેટેજીસ
• રીપ્રોડક્ટિવ તથા ચાઇલ્ડ હેલ્થ માટેની હેલ્થી પ્રેક્ટિસ માટે બિહેવ્યર ચેન્જ કોમ્યુનિકેશન ને ડિઝાઇન તથા તેનું ઇમ્પલીમેન્ટેશન કરવું.
• એજ્યુકેશનલ કંમ્પેઇનિંગ
  રીપ્રોડક્ટિવ તથા ચાઇલ્ડ હેલ્થ ઇસ્યુસ વિશે અવેરનેસ લાવવા માટે એજ્યુકેશન મટીરીયલ્સ નું કલેક્શન તથા ડિસ્ટ્રીબ્યુશન કરવું.

8 ઇન્ટિગ્રેશન ઓફ સર્વિસિસ

• સર્વિસ ઇન્ટિગ્રેશન
• કોમ્પ્રાહેન્સીવ સર્વિસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે RCH સર્વિસીસ ને બીજા હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ સાથે ઇન્ટીગ્રેશન કરવું.
• રેફરલ સિસ્ટમ્સ જુદા જુદા લેવલની હેલ્થ કેર સિસ્ટમમાંથી પેશન્ટ એ પ્રોપરલી કેર લઇ શકે તે માટે રેફરલ સર્વિસીઝ પ્રોવાઇડ કરવી.

9) પોલિસી સપોર્ટ એન્ડ પ્લાનિંગ

• પોલિસી ડેવલપમેંટ
• RCH -II ના ગોલને સપોર્ટ કરે તેવી પોલીસીસ તથા સ્ટ્રેટેજીને ફોર્મ્યુલેટ કરવા માટે કંટ્રીબ્યુશન પ્રોવાઇડ કરે.
• પ્રોગ્રામ પ્લાનિંગ
• RCH પ્રોગ્રામના પ્લાનિંગ, મેનેજમેન્ટ તથા તેના ઇમ્પલિમેન્ટેશન માટે જુદા જુદા એડમિનિસ્ટ્રેટીવ લેવલ પર આસિસ્ટ કરવું.
  આ કમ્પોનન્ટ નો કલેક્ટીવલી એઇમ મેટરનલ અને ચાઇલ્ડ હેલ્થ ને ઇમ્પ્રુવ કરવા , ડેથ રેટ ઘટાડવા અને સમગ્ર કમ્યુનિટીમાં સસ્ટેઇનેબલ હેલ્થ પ્રેક્ટિસિસને પ્રમોટ કરવાનો છે.

Strategies of RCH Phase–II (આર-સી-એચ ફેઝ–ટુ) – રીપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ પ્રોગ્રામ ફેઝ–૨ની મુખ્ય સ્ટ્રેટેજીસ

1.Essential Obstetric Care (એસેન્શિયલ ઑબ્સ્ટેટ્રિક કેર)

• આ વ્યૂહરચનાનો હેતુ બધા Pregnant Women (પ્રેગ્નન્ટ વુમન)ને Basic Obstetric Services (બેસિક ઑબ્સ્ટેટ્રિક સર્વિસિસ) જેમ કે Antenatal Check-ups (એન્ટીનેટલ ચેક-અપ્સ), Tetanus Immunization (ટેટનસ ઈમ્યુનાઈઝેશન), Iron–Folic Acid Supplementation (આયર્ન–ફોલિક એસિડ સપ્લીમેન્ટેશન) અને Danger Sign Identification (ડેન્જર સાઇન આઈડેન્ટિફિકેશન) એક્સીસીબલ કરાવવાનો છે.

2.Skilled Birth Attendance (સ્કિલ્ડ બર્થ એટેન્ડન્સ):

• Delivery (ડિલિવરી) સમયે Skilled Health Personnel (સ્કિલ્ડ હેલ્થ પર્સોનેલ) જેવી કે ANM (એ-એન-એમ), Staff Nurse (સ્ટાફ નર્સ) કે Medical Officer (મેડિકલ ઑફિસર)ની હાજરી સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે, જેથી Maternal Mortality (મેટર્નલ મોર્ટાલિટી) અને Neonatal Mortality (નિયોનેટલ મોર્ટાલિટી) ઘટાડાય.

3.Emergency Obstetric Care – EmOC (ઈ-એમ-ઓ-સી):

• Complicated Deliveries (કોમ્પ્લિકેટેડ ડિલિવરીઝ) માટે First Referral Units – FRUs (એફ-આર-યુઝ) એસ્ટાબ્લીસ કરવામાં આવે છે, જ્યાં Caesarean Section (સીઝેરિયન સેકશન), Blood Transfusion (બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન), Newborn Resuscitation (ન્યુબોર્ન રિસસિટેશન) જેવી લાઇફ પ્રીવેન્ટીવ સર્વીસીસ અવેઇલેબલ હોય છે.

4.Essential Newborn Care (એસેન્શિયલ ન્યુબોર્ન કેર):

• જન્મ તરત બાદ Thermal Protection (થર્મલ પ્રોટેક્શન), Early Initiation of Breastfeeding (અર્લી ઈનિશિએશન ઓફ બ્રેસ્ટફીડિંગ), Infection Prevention (ઈન્ફેક્શન પ્રિવેન્શન) અને Low Birth Weight (લો બર્થ વેઇટ) શિશુની સંભાળ માટે વિશેષ એજ્યુકેશન અપાય છે.

5.Immunization Strengthening (ઈમ્યુનાઈઝેશન સ્ટ્રેન્થનિંગ):

• Universal Immunization Program – UIP (યુ-આઈ-પી)ને મજબૂત બનાવીને બાળકોને BCG (બી-સી-જી), OPV (ઓ-પી-વી), DPT (ડી-પી-ટી), Hepatitis-B (હેપેટાઈટિસ-બી) જેવી વેક્સિન સમયસર આપવામાં આવે છે.

6.Integrated Management of Neonatal & Childhood Illness – IMNCI (આઈ-એમ-એન-સી-આઈ)

• IMNCI Strategy (આઈ-એમ-એન-સી-આઈ સ્ટ્રેટેજી) મારફતે Diarrhea (ડાયરીયા), Pneumonia (ન્યુમોનિયા), Malnutrition (માલન્યૂટ્રીશન) અને Fever (ફીવર) જેવી બાળકોની સામાન્ય બિમારીઓનું વહેલું ડાયગ્નોસીસ અને પ્રોપર ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે.

7.Family Planning Services (ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસિસ):

• Couples (કપલ્સ) ને Spacing Methods (સ્પેસિંગ મેથડ્સ) જેમ કે Condom (કોન્ડોમ), OCPs – Oral Contraceptive Pills (ઓ-સી-પી), IUCD (આઈ-યુ-સી-ડી) સાથે-સાથે Permanent Methods (પરમનન્ટ મેથડ્સ) જેમ કે Male Sterilization – NSV (એન-એસ-વી) અને Female Sterilization – Tubectomy (ટ્યુબેક્ટોમિ) ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

8.Adolescent Reproductive & Sexual Health – ARSH (એ-આર-એસ-એચ)

• Adolescents (એડોલેસન્ટ્સ) માટે Counseling (કાઉન્સેલિંગ), Menstrual Hygiene (મેન્ટ્રુઅલ હાઈજીન), Nutrition (ન્યૂટ્રીશન), STI/HIV Prevention (એસ-ટી-આઈ/એચ-આઈ-વી પ્રિવેન્શન) અને Life Skill Education (લાઈફ સ્કિલ એજ્યુકેશન)ની સેવાઓ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

9.Prevention & Management of RTI/STI (આર-ટી-આઈ/એસ-ટી-આઈની પ્રિવેન્શન અને મેનેજમેન્ટ)

• Reproductive Tract Infection (રિપ્રોડક્ટિવ ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન) અને Sexually Transmitted Infection (સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન)નું Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ), Treatment (ટ્રીટમેન્ટ) અને Counseling (કાઉન્સેલિંગ) પૂરી પાડવામાં આવે છે.

10.Janani Suraksha Yojana – JSY (જે-એસ-વાય)

• Poor Pregnant Women (પુઅર પ્રેગ્નન્ટ વુમન)ને Institutional Delivery (ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ ડિલિવરી) માટે Cash Incentive (કેશ ઈન્સેન્ટિવ) આપવામાં આવે છે. આ યોજનાથી Maternal Health (મેટેર્નલ હેલ્થ)માં નોંધપાત્ર સુધારો થયો.

11.Janani Shishu Suraksha Karyakram – JSSK (જે-એસ-એસ-કે)

• Pregnant Women (પ્રેગ્નન્ટ વુમન) અને Sick Newborns (સિક ન્યુબોર્ન્સ)ને Free Services (ફ્રી સર્વિસિસ) – Free Delivery (ફ્રી ડિલિવરી), Free Drugs (ફ્રી ડ્રગ્સ), Free Diagnostics (ફ્રી ડાયેગ્નોસ્ટિક્સ) અને Free Transport (ફ્રી ટ્રાન્સપોર્ટ) આપવામાં આવે છે.

12.Strengthening of Health Infrastructure (હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટ્રેન્થનિંગ):

• Sub-centers (સબ-સેન્ટર્સ), PHC (પી-એચ-સી), CHC (સી-એચ-સી) અને District Hospitals (ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલો)ને Training (ટ્રેનિંગ), Equipment (ઈક્વિપમેન્ટ) અને Human Resources (હ્યુમન રિસોર્સિસ)થી સુસજ્જ કરવામાં આવે છે.

13.Community Participation & ASHA Program (કોમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન એન્ડ આશા પ્રોગ્રામ):

• Community Health Worker ASHA (આશા) મારફતે Maternal & Child Health (મેટેર્નલ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ)ની તમામ સેવાઓ ઘરઆંગણે પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન થાય છે, જેમ કે ANC Registration (એ-એન-સી રજીસ્ટ્રેશન), Immunization Mobilization (ઈમ્યુનાઈઝેશન મોબીલાઈઝેશન) અને Family Planning Counseling (ફેમિલી પ્લાનિંગ કાઉન્સેલિંગ).

Q-4 Write short notes. ટૂંકનોંધ લખો. (કોઇપણ ત્રણ) 12

a) Panchayat Raj – પંચાયતી રાજ

Introduction :

• Panchayati Raj (પંચાયતી રાજ) એ rural areas માં Local Self Government (લોકલ સેલ્ફ ગવર્નમેન્ટ) ની વ્યવસ્થા છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા ગામના લોકો પોતાના representatives (રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ) દ્વારા ગામના વિકાસ, શાસન અને સામાજિક કલ્યાણના કાર્યોમાં ભાગ લે છે.
• ભારતમાં પંચાયતી રાજની પ્રણાલી Mahatma Gandhi (મહાત્મા ગાંધી) ના Gram Swaraj (ગ્રામ સ્વરાજ) ના વિચાર પર આધારિત છે. rural areas ના વિકાસને મજબૂત બનાવવા માટે ભારતમાં પંચાયતી રાજ સિસ્ટમ Balwant Rai Mehta Committee (1957) ની ભલામણ પરથી શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 73rd Constitutional Amendment Act, 1992 દ્વારા તેને સંવિધાનિક માન્યતા આપવામાં આવી અને 1993 થી સમગ્ર ભારતમાં અમલમાં આવી.

Definition (વ્યાખ્યા)

• Panchayati Raj એ એવી લોકશાહી શાસન વ્યવસ્થા છે જેમાં ગામના લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા representatives (રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ) ગામના વિકાસ, શાસન અને સામાજિક કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરે છે.

અથવા

• Panchayati Raj એટલે rural areas માં સ્થાપિત three-tier local self government system, જેના દ્વારા લોકો પોતાના વિકાસ અને શાસનમાં સીધી ભાગીદારી કરે છે.

Objectives of Panchayati Raj (પંચાયતી રાજના હેતુ)

• rural areas માં Democratic Decentralization (લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણ) લાવવું.
• લોકોની active participation વધારવી.
• rural development programmes અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવા.
• સ્થાનિક સમસ્યાઓનો સ્થાનિક સ્તરે ઉકેલ લાવવો.
• આરોગ્ય, શિક્ષણ, સ્વચ્છતા અને કૃષિ વિકાસમાં સુધારો કરવો.
• ગરીબી ઘટાડવી અને લોકોના જીવનસ્તરને સુધારવું.

Features of Panchayati Raj (પંચાયતી રાજની વિશેષતાઓ)

• Local Self Government ની વ્યવસ્થા છે.
• લોકો દ્વારા સીધી ચૂંટણી દ્વારા representatives પસંદ થાય છે.
• ત્રણ સ્તરની વ્યવસ્થા છે. rural development માટે જવાબદાર છે.
• પંચાયત રાજ વિલેજ લેવલે નીચે દર્શાવેલી ત્રણ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

1 ગ્રામ સભા
2 ગ્રામ પંચાયત
3 ન્યાય પંચાયત

1.ગ્રામ સભા

• ગ્રામ સભા એ વિલેજ ના બધા એડલ્ટ ની સભા છે જે ગામના રજીસ્ટર મતદારો છે.
• તેઓ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા બે વખત મળે છે અને ઈમ્પોર્ટન્ટ મુદ્દાઓ ઉપર ડિસ્કસ કરે છે .
• તે હેલ્થ રીલેટેડ ડેવલોપમેન્ટલ પાસાઓ પર ચર્ચા કરે છે. ગ્રામસભા ગ્રામ પંચાયતના મેમ્બરની ચૂંટણી કરે છે.

2.ગ્રામ પંચાયત

ગ્રામ પંચાયતમાં 15 થી 30 ચૂંટાયેલા સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે જેને પંચ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે ગ્રામસભા નું કાર્યકારી અંગ છે ગ્રામ પંચાયત એ 5000 અથવા 15,000 થી વધારે પોપ્યુલેશનને કવર કરે છે ગ્રામ પંચાયતના વડાને સરપંચ કહે છે તેમાં વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ ડેપ્યુટી સરપંચ અને પંચાયત સેક્રેટરીનો પણ સમાવેશ થાય છે ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો ત્રણથી ચાર વર્ષની મુદત માટે ઓદો ધરાવે છે.

ગ્રામ પંચાયત નાં કાર્યો-Functions

• ગ્રામ પંચાયતના ફંકશન ખૂબ જ વ્યાપક છે અને તે સિવિલ એડમિનિસ્ટ્રેશનના એન્ટાયર ફિલ્ડને કવર કરે છે ફંકશન નીચે મુજબ છે
• સેનિટેશન
• પબ્લિક હેલ્થ
• સોસીયો ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ ઓફ વિલેજ
• વિલેજમાં હેલ્થ એક્ટિવિટી પ્લાનિંગ કરવી અને ઓર્ગેનાઇઝ કરવી

3.ન્યાય પંચાયત

• તેમાં પંચાયતના પાંચ સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે
• તે ગામના બે પક્ષો અથવા જૂથો અથવા ગામના વ્યક્તિઓ વચ્ચેના વિવાદોમાં પરસ્પર સંમતિથી ઉકેલ આપે છે
• તે ઔપચારિક ન્યાયિક પ્રણાલીમાં જવાની પ્રોબ્લેમનું નિરાકરણ લાવે છે તથા સભ્યો અને વિલેજમાં હાર્મોની એન્ડ પીસ ફુલ એન્વાયરમેન્ટ ક્રિએટ કરે છે

સરકારની વિવિધ યોજનાઓના અમલીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.Three Tier System of Panchayati Raj (પંચાયતી રાજની ત્રણ સ્તરીય વ્યવસ્થા)

ભારતમાં પંચાયતી રાજ સિસ્ટમ Three-Tier Structure પર આધારિત છે.

1. Gram Panchayat (ગ્રામ પંચાયત)

• Gram Panchayat પંચાયતી રાજનો સૌથી નીચો સ્તર છે.
• તે ગામના સ્તરે કાર્ય કરે છે અને તેના સભ્યો લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા representatives હોય છે.

Functions (કાર્યો)

• ગામમાં sanitation અને cleanliness જાળવવી
• પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી
• ગામના રસ્તા, ડ્રેનેજ અને લાઇટિંગની વ્યવસ્થા
• જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી
• આરોગ્ય અને રસીકરણ કાર્યક્રમોમાં સહકાર
• શિક્ષણ અને પોષણ કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન

• સરકારની વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવી

2. Panchayat Samiti (પંચાયત સમિતિ)

• Panchayat Samiti બ્લોક અથવા તાલુકા સ્તરે કાર્ય કરે છે.
• તે અનેક Gram Panchayat નું સંકલન કરે છે.

Functions (કાર્યો)

• કૃષિ વિકાસ કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકવા
• rural health services ને મજબૂત બનાવવી
• શિક્ષણ અને rural industries ને પ્રોત્સાહન
• સરકારની વિકાસ યોજનાઓનું આયોજન અને અમલીકરણ
• Gram Panchayat ને માર્ગદર્શન આપવું

3. Zila Parishad (જિલ્લા પરિષદ)

• Zila Parishad પંચાયતી રાજનો સૌથી ઉચ્ચ સ્તર છે અને જિલ્લા સ્તરે કાર્ય કરે છે.

Functions (કાર્યો)

• સમગ્ર જિલ્લાના વિકાસ માટે યોજનાઓ બનાવવી.
• Panchayat Samiti ના કાર્યોનું સંકલન કરવું.
• શિક્ષણ, આરોગ્ય અને કૃષિ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું.
• સરકારની યોજનાઓનું માર્ગદર્શન અને દેખરેખ રાખવી.

Role of Panchayati Raj in Health Services (આરોગ્ય સેવાઓમાં પંચાયતી રાજની ભૂમિકા)

• rural areas માં Primary Health Care programmes ને પ્રોત્સાહન આપવું.
• Maternal and Child Health (MCH) programmes માં સહયોગ આપવો.
• રસીકરણ કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકવામાં મદદ કરવી.
• સ્વચ્છતા અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા સુધારવી.
• Family Welfare Programmes અને Nutrition Programmes ને પ્રોત્સાહિત કરવું.

Importance of Panchayati Raj (પંચાયતી રાજનું મહત્વ)

• rural development ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• લોકોની લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગીદારી વધે છે.
• સ્થાનિક સમસ્યાઓનો ઝડપી ઉકેલ મળે છે.
• આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સ્વચ્છતા સુધરે છે.

લોકોનું standard of living સુધરે છે.Panchayati Raj System rural areas ના વિકાસ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા લોકો પોતાના ચૂંટાયેલા representatives દ્વારા પોતાના વિકાસમાં સીધી ભાગીદારી કરે છે. તે લોકશાહી મજબૂત બનાવે છે અને સમાજના સર્વાંગી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

b) Indian Red Cross – ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ (Indian Red Cross Society – IRCS)

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society – IRCS) એક Important humanitarian organization છે. આ સંસ્થા human suffering ઘટાડવા, લોકોના હેલ્થ (Health) નું protectection કરવા, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવા અને આપત્તિના સમયમાં રાહત સેવાઓ આપવા માટે કાર્ય કરે છે.
• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ વિશ્વવ્યાપી ઇન્ટરનેશનલ રેડ ક્રોસ એન્ડ રેડ ક્રેસન્ટ મૂવમેન્ટ (International Red Cross and Red Crescent Movement) નો ભાગ છે.

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસની વ્યાખ્યા (Definition)

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society – IRCS) એ એક Voluntary humanitarian organization છે જે લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવા, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવા, દુર્ઘટના અને આપત્તિના (Tragedy and disaster) સમયમાં રાહત આપવી અને Communityને હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) પહોંચાડવા માટે કાર્ય કરે છે.

સ્થાપના (Establishment)

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટીની સ્થાપના 1920 માં થઈ.
• તેની સ્થાપના ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી એક્ટ 1920 (Indian Red Cross Society Act 1920) હેઠળ કરવામાં આવી.
• તેનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હી (New Delhi) ખાતે આવેલું છે.

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસના ઉદ્દેશ્યો (Objectives of Indian Red Cross)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

1. લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરવું.
2. ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) કરવું.
3. disasterના સમયમાં રાહત સેવાઓ આપવી.
4. ઇમરજન્સી હેલ્થ કેર (Emergency Health Care) પૂરી પાડવી.
5. Blood Donation અને બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન સર્વિસીસ (Blood Transfusion Services) પ્રોત્સાહિત કરવી.
6. Communityમાં હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) આપવું.

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસના ફંકશન્સ: (Functions of Indian Red Cross)

• 1) રીલીફ વર્ક,
• 2) મિલ્ક એન્ડ મેડિકલ સપ્લાય
• 3) કેર ઓફ સિક એન્ડ ડિસએબલ ચિલ્ડ્રન
• 4) મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ વેલફેર સર્વિસીસ
• 5) ફેમિલી પ્લાનિંગ,
• 6) રિસર્ચ,
• 7) પ્રોવાઇડ સ્કૉલરશિપ ફોર નર્સ ટૂ અપગ્રેડ ધેમસેલ્વસ.
• 8)બ્લડ બેંક .
• 9)એઇડ ટૂ ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ
• 10)જુનીયર રેડ ક્રોસ,
• 11)ફસ્ટ એઇડ એન્ડ એમ્બ્યુલન્સ સર્વિસીસ.

1) રીલીફ વર્ક:

• ફ્લડ , દુષ્કાળ,અર્થક્વેક, પુર, કે યુદ્ધ જેવી કુદરતી આફતો વખતે રાહત ની કામગીરી કરે છે આવા સમયે ફૂડ તથા ક્લોથ ને કલેક્ટ કરીને જરૂરિયાત મંદ હોય તેની પાસે પહોંચાડે છે.
• રોગચાળો કે એપીડેમિક ડિસીઝ વખતે પણ કામગીરી કરે છે.
• ડિઝાસ્ટરના મેનેજમેન્ટ સમયે વર્કર માટે વર્કશોપ અરેન્જ કરે છે.

2) મિલ્ક એન્ડ મેડિકલ સપ્લાય:

• હોસ્પિટલ,મેટરનીટી હોમ, ચિલ્ડ્રન વેલ્ફેર સેન્ટર, સ્કૂલ તથા ઓરફેન્સ વગેરે જગ્યા પર જઇ મિલ્ક પાવડર તથા મેડીકેશન પ્રોવાઇડ કરે છે.

3) કેર ઓફ સિક એન્ડ ડિસએબલ સોલ્જર:

• લડાઇ માં ઇન્જર્ડ થયેલા ,સિક તથા વુંડેડ સોલ્જર ને કેર પ્રોવાઇડ કરવી તથા તેને ફર્સ્ટએઇડ પ્રોવાઇડ કરવી તે રેડ ક્રોસ સોસાયટી નો મેઇન એઇમ છે.

4) મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ વેલફેર સર્વિસીસ:

• મેટરનલ હોમ તથા ચાઇલ્ડ સેન્ટર ઉભા કરવા તેમજ ટેકનિકલ એડવાઇઝ આપવી એવા ઘણા બધા સેન્ટર અવેઇલેબલ છે.

5) ફેમિલી પ્લાનિંગ:

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટીમાં ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસીસ પણ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે જેમાં કેમ્પનું પ્લાનિંગ કરવામાં આવે છે અને ફેમિલી પ્લાનિંગ માટેની સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.

6) રિસર્ચ:

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી એ રિસર્ચ ની એક્ટિવિટીમાં પણ મદદ કરે છે તે ચાઇલ્ડ કેર અને મધર કેર માટે મટીરીયલ્સ નું ડિસ્ટ્રીબ્યુશન કરે છે.St.john Ambulance association, તે મેલ માટે ફર્સ્ટ એઇડ ક્લાસિક ટ્રેઇનિંગ તથા ફિમેલ માટે નર્સિંગ કોર્સ ચલાવે છે.

7) પ્રોવાઇડ સ્કૉલરશિપ ફોર નર્સ ટૂ અપગ્રેડ ધેમસેલ્વસ:

• તે નર્સિંસ ને આગળના સ્ટડી માટે સ્કોલરશીપ પ્રોવાઇડ કરે છે. જેના કારણે નર્સ એ અપગ્રેટ થઇ શકે.

8)બ્લડ બેંક:

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી એ ફર્સ્ટ એઇડ સર્વિસ તથા બ્લડબેંક ચલાવે છે ડોનર નું લિસ્ટ રાખે છે અને જરૂર હોય ત્યારે સેવાઓ પુરી પાડે છે.

9)એઇડ ટૂ ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ:

• હોસ્પિટલ ડિસ્પેન્સરીસ, મેટરનલ હેલ્થ કેર( MCH) રીપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ ( RCH ) સેન્ટર,સ્કૂલ, ઓરફેન્સ ને આસિસ્ટન્સ પ્રોવાઇડ કરે છે.

10)જુનીયર રેડ ક્રોસ:

• જુનિયર રેડ ક્રોસ જે ચિલ્ડ્રન ની બ્રાન્ચ છે જે બોયસ તેમજ ગર્લ્સ ને એપીડેમીક વખતે કાર્ય કરવાની તક આપે છે તેમજ યુથ ને ભાઇચારા ની લાગણીથી રહેવાની મદદ કરવાની તેમજ ફસ્ટ એઇડ સર્વિસ માટે તૈયાર કરે છે.

11)ફસ્ટ એઇડ એન્ડ એમ્બ્યુલન્સ સર્વિસીસ:

• તે ફર્સ્ટ એઇડ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરે છે અને એમ્બ્યુલન્સ સર્વિસીસ પણ પ્રોવાઇડ કરે છે.

12) હેલ્થ એજ્યુકેશન:

• ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ દ્વારા હેલ્થ એજ્યુકેશન પોસ્ટર, પેમ્પલેટ, સ્લાઇડ તથા ફિલ્મ દ્વારા પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે જેના કારણે પીપલ્સ માં હેલ્થ રીલેટેડ અવેરનેસ એ ઇમ્પ્રુવ થઇ શકે.

• આમ આ મુજબ ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી એ હેલ્થ સર્વિસીસ ને પ્રોવાઇડ કરી કરવામાં અગત્યનો રોલ પ્લે કરે છે.

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસના સિદ્ધાંતો (Principles of Red Cross)

ઇન્ટરનેશનલ રેડ ક્રોસના 7 મૂળભૂત સિદ્ધાંતો (7 Fundamental Principles) છે.

1. માનવતા (Humanity)
2. નિષ્પક્ષતા (Impartiality)
3. તટસ્થતા (Neutrality)
4. સ્વતંત્રતા (Independence)
5. સ્વૈચ્છિક સેવા (Voluntary Service)
6. એકતા (Unity)
7. વૈશ્વિકતા (Universality)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસનું મહત્વ (Importance of Indian Red Cross)

• Disaster ના સમયે રાહત સેવાઓ આપે છે.
• લોકોના હેલ્થ (Health) નું Protection કરે છે.
• બ્લડ ડોનેશન (Blood Donation) Encourage કરે છે.
• Community માં હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) ફેલાવે છે.
• ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) માં મદદ કરે છે.

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society – IRCS) એક Important humanitarian organization છે જે લોકોના હેલ્થ (Health) ને પ્રમોટ કરે છે, ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન કરે છે અને Disasterના સમયમાં રાહત સેવાઓ આપે છે.

આ સંસ્થા હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services), બ્લડ બેંક સર્વિસીસ (Blood Bank Services), ફર્સ્ટ એઇડ ટ્રેનિંગ (First Aid Training) અને ડિઝાસ્ટર રિલીફ સર્વિસીસ (Disaster Relief Services) દ્વારા સમાજમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે.

c) Immunization Schedule – ઇમ્યુનાઇઝેશન શિડ્યુલ

d) Millenium Development Goal – મિલેનિયમ ડેવલોપમેન્ટ ગોલ

મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ

• મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (MDGs) એ 2000 માં યુનાઇટેડ નેશન દ્વારા એસ્ટાબ્લિશ થયેલા આઠ ગ્લોબલ ઓબ્જેકટીવ હતા જે અત્યંત ગરીબીનો સામનો કરવા અને 2015 સુધીમાં ગ્લોબલ હેલ્થ ને સુધારવા માટે હતા.
• દરેક ગોલમાં પ્રોગ્રેસ ને મેઝર કરવા માટે સ્પેસિફીક ટાર્ગેટ તથા ઇન્ડીકેટર્સ હતા.

1) ઇરાડીકેટ એક્સ્ટ્રીમ પોવર્ટી એન્ડ હંગર ( અતિશય ગરીબી અને ભૂખ ને નાબૂદ કરવી.)

• આ ગોલ નો ઉદ્દેશ્ય દરરોજ $1.25 કરતાં ઓછી આવક માં રહેતા લોકોના પ્રમાણને અડધો કરવાનો અને બધા માટે ફૂડ સિક્યુરિટી એચિવ કરવાનો છે. તે ઇકોનોમિક ડેવલોપમેન્ટ, ફૂડ સિક્યુરિટી અને ગરીબી ઘટાડવાની સ્ટ્રેજીસ પર કેન્દ્રિત વિવિધ કાર્યક્રમો દ્વારા અતિશય ગરીબી ને દૂર કરવા અને માલન્યુટ્રીશન પર ફોકસ કરવા માંગે છે.

2) એચીવ યુનિવર્સલ પ્રાઇમરી એજ્યુકેશન (સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવુ)

• આમા, ટાર્ગેટ એ ખાતરી કરવાનો હતો કે તમામ બાળકો જેન્ડર અથવા બેગ્રાઉન્ડ ને ધ્યાનમાં લીધા વિના, પ્રાથમિક શાળાનો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કરે.
• આમાં માત્ર શાળાના નોંધણી દરમાં વધારો કરવો એજ નહીં પરંતુ બાળ મજૂરી, ઇનએડીક્યુએટ સ્કૂલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક ફેક્ટર્સ જેવા શિક્ષણ માં આવતા બેરિયરયર્સ ને પણ દૂર કરવાનો ઉદ્દેશ્ય ઇનવોલ્વ છે.

3) પ્રમોટ ઝેન્ડર ઇક્વાલિટી એન્ડ એમ્પાવર વુમન.
( ઝેન્ડર સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવું તથા મહિલાઓને સશક્ત કરવી )

• આ ગોલ એ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણમાં જાતી અસમાનતા ને દૂર કરવા અને જીવનના તમામ પાસાઓમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
• તે શૈક્ષણિક અસમાનતા, રોજગારમાં ભેદભાવ અને મહિલાઓ સામે હિંસા જેવા મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે, જેનો હેતુ બંને જાતિઓ માટે સમાન તકો ઊભી કરવાનો છે.

4) રીડ્યુસ ચાઇલ્ડ મોર્ટાલિટી( બાળ મૃત્યુદરમાં ઘટાડો કરવો)

• તેનો હેતુ પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમર ના ચાઇલ્ડ મા મોર્ટાલિટી રેટ માં બે તૃતીયાંશ( 2/3) જેટલો ઘટાડો કરવાનો હતો.
• આ હેતુ હેઠળ ના પ્રયત્નોમાં બેટર ન્યુટ્રીશન, વેક્સિનેશન પ્રોગ્રામ અને અટકાવી શકાય તેવા ડિસીઝ નો સામનો કરવા અને ઇન્ફન્ટ અને ચાઇલ્ડ ડેથ ઘટાડવા માટે હેલ્થ કેર સર્વિસીસ ની પહોંચ દ્વારા ચાઇલ્ડ હેલ્થ ઇમ્પ્રુવ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

5) ઇમ્પ્રુવ મેટરનલ હેલ્થ( મધર ના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો )

• આ ગોલ નો હેતુ માતાના મૃત્યુદરના ગુણોત્તરમાં ત્રણ-ચતુર્થાંશ (3/4) નો ઘટાડો અને રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ માં સુધારો કરવાનો છે.
• તે પ્રેગનેન્સી અને ચાઇલ્ડ બર્થ સંબંધિત મૃત્યુ ને ઘટાડવા માટે માતાની હેલ્થ કેર સર્વિસીસ,
• સ્કિલ બર્થ અટેન્ડન્ટ અને ફેમિલી પ્લાનિંગ રિસોર્સ ની પહોંચ વધારવા પર ફોકસ્ડ કરે છે.

6) કમ્બેટ HIV/ AIDS , મેલેરિયા એન્ડ અધર ડિસીઝ (HIV/AIDS, મેલેરિયા અને અન્ય રોગોનો સામનો કરો: )

• તેનો ગોલ એ HIV/AIDS, મેલેરિયા અને અન્ય મેઝર ડીસીઝ ના ટ્રાન્સમિશન ને પ્રિવેન્ટ કરવું અને તેને ઉલટાવી દેવાનો હતો.
• આમાં પ્રિવેન્શન, ટ્રીટમેન્ટ અને કેર ના પ્રયાસો તેમજ પબ્લિક હેલ્થ કંપેઇન દ્વારા આ ડિસીઝ ના ઇન્સિડન્સ ને ઘટાડવા ઇનીસીયેટીવ્સ અને મેડિકલ સર્વિસીસ ની પહોંચ વધારવાનો સમાવેશ થાય છે.

7) એન્સ્યોર એન્વાયરમેન્ટલ સસ્ટેઇનીબીલીટી (પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવુ)

• આ ગોલ એ નેશનલ પોલિસીસ માં સસ્ટેઇનેબલ ડેવલોપમેન્ટ ના પ્રિન્સિપલ્સ ને ઇન્ટીગ્રેટ કરવા અને એન્વાયરમેન્ટલ ડિગ્રેડેશન ને ઉલટાવા માટેના પ્રયાસ કરે છે.
• તેનો હેતુ વનનાબૂદી ઘટાડવા, સ્વચ્છ પાણી અને સ્વચ્છતા ને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને આબોહવા પરિવર્તન અને જૈવવિવિધતા ના નુકશાન જેવા મુદ્દાઓ ને સંબોધવાનો હતો.

8) ડેવલોપ અ ગ્લોબલ પાર્ટનરશીપ ફોર ડેવલોપમેન્ટ( વિકાસ માટે વૈશ્વિક ભાગીદારી વિકસાવવી)

• આ ફાઇનલ ગોલ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગમાં વધારો કરીને વિકાસ માટે અનુકૂળ વૈશ્વિક વાતાવરણ બનાવવા પર ફોકસ છે.
• તેમાં વિકાસશીલ દેશોને સહાય વધારવા, વેપારની તકો સુધારવા, દેવાની રાહત ને સંબોધિત કરવા અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર ને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
• આમ, મિલેનિયમ ડેવલોપમેન્ટ ગોલ મા ટોટલ 8 ગોલ નુ ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છે

Q-5 Define following (any six) નીચેની વ્યાખ્યા લખો. (કોઇપણ છ) 12

a) Vital health statistics- વાઇટલ હેલ્થ સ્ટેટીસ્ટીક્સ

• Vital Statistics (વાઇટલ સ્ટેટીસ્ટીકસ) એ એવી આંકડાકીય માહિતી છે કે જે જન્મ (Birth), મૃત્યુ (Death), લગ્ન (Marriage), ડિવોર્સ (Divorce) અને પોપ્યુલેશન ચેન્જીસ (Population Change) જેવા જીવનનાં મૂળભૂત (Vital) ઘટનાઓ સંબંધિત હોય છે. આ આંકડાઓ દેશના આરોગ્ય સ્તર, સામાજિક વિકાસ અને હેલ્થ સર્વિસીસ ની ઇફેક્ટીવનેસ મેઝર કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ થાય છે. Vital Statistics (વાઈટલ સ્ટેટીસ્ટીકસ) જાહેર આરોગ્ય (Public Health) ક્ષેત્રમાં નીતિ નિર્માણ (Policy Making), આયોજન (Planning), અને સંસાધન વિતરણ (Resource Allocation) માટે આધારરૂપ બનતી હોય છે. આરોગ્ય વિભાગો અને સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા નિયમિત રીતે Vital Statistics (વાઈટલ સ્ટેટીસ્ટીકસ) કરેક્ટ કરવામાં આવે છે જેથી આરોગ્ય સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓનું મોનિટરિંગ અને ઇવાલ્યુએશન કરી શકાય.

b) Eligible couple – લાયક દંપતી

• Eligible Couple (couple) એ એવા Husband and wife ની જોડી છે જે legally married હોય અને wife 15 થી 49 વર્ષની રિપ્રોડક્ટિવ એજ ગ્રુપ (reproductive age group) માં આવતી હોય, તથા Husband અને wife વચ્ચે સેક્સ્યુઅલ રિલેશનશિપ (sexual relationship) હોવું જોઈએ જેથી પ્રેગ્નન્સી (pregnancy) Consive થવાની સંપૂર્ણ ક્ષમતા રહેલી હોય. Eligible Couple (couple) એ ફેમિલી વેલફેર સર્વિસીસ (welfare services) અને ફેમિલી પ્લાનિંગ (family planning) કાર્યક્રમો માટે સૌથી મૂળભૂત અને ટાર્ગેટ યૂનિટ (unit) તરીકે ઓળખાય છે. આવા દંપતિને ઓળખીને નેશનલ પોપ્યુલેશન પોલિસી (population policy), કોમ્યુનિટી સર્વેલન્સ (surveillance), અને રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ (health) સેવાને સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂકી શકાય છે. Eligible Couple (couple) ની ઓળખ દરેક હેલ્થ વર્કર માટે જરૂરી છે જેથી તેઓ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ મિથોડ (contraceptive method) ની સુવિધા, કાઉન્સેલિંગ, અને મેટરનલ-ચાઈલ્ડ હેલ્થ કેર (maternal-child health care) જેવી સેવાઓ સમયસર અને યોગ્ય રીતે આપી શકે.

c) Demography – ડેમોગ્રાફી

• ડેમોસ મિન્સ પીપલ
• ગ્રાફીન મિન્સ ધ રેકોર્ડ.

• ડેમોગ્રાફિ હ્યુમન પોપ્યુલેશન અને તેના એલિમેન્ટ્સ એટલે કે સાઇઝ, કમ્પોઝિશન તથા ડિસ્ટ્રીબ્યુશન ની સાયન્ટિફિક સ્ટડી ને ડેમોગ્રાફી કહેવામાં આવે છે. ડેમોગ્રાફી એટલે પોપ્યુલેશન ની સાયન્ટિફિક રીતે સ્ટડી કરવી.
• કોન્સેપ્ટ ઓફ ડેમોગ્રાફી ડેમોગ્રાફી એ એક એવી સાયન્સ ની બ્રાન્ચ છે જે હ્યુમન પોપ્યુલેશન વિશે સ્ટડી કરી છે તે માત્ર ત્રણ એલિમેન્ટ્સ પર સ્પેશિયલ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.
• 1) પોપ્યુલેશન ની સાઇઝમાં કોઇપણ ચેન્જીસ થાય તો એટલે કે સાઇઝ એ ઇન્ક્રીઝ અથવા ડીક્રીઝ થાય .
• 2) પોપ્યુલેશન નું સ્ટ્રક્ચર( બેઝીક ઓફ એજ એન્ડ સાઇઝ).
• 3) રાજ્ય અથવા પ્રદેશ ના આધારે જીયોગ્રાફિકલ ડિસ્ટ્રીબ્યુશન.

d) Maternal Mortality rate – મેટર્નલ મોર્ટાલિટી રેટ

• Maternal Mortality Rate (MMR) એટલે ચોક્કસ સમયગાળા (સામાન્ય રીતે એક વર્ષ) દરમિયાન pregnancy, delivery અથવા delivery પછીના 42 દિવસની અંદર pregnancy Related complications ના કારણે થતા maternal deaths ની સંખ્યા per 100,000 live births.

Maternal Mortality Rate (MMR) =

આપેલ વર્ષ દરમિયાન Pregnancy, delivery અથવા delivery પછી 42 daysની અંદર pregnancy related complications ના કારણે થયેલા maternal deaths ની કુલ સંખ્યા
———————————————————— × 100,000
Total number of live births in the same year

e) Fertility – ફર્ટીલીટી

• જ્યારે ચિલ્ડ્રન ને કન્સીવ કરવા માટેની તથા તેને બિયરિંગ કરવા માટેની એબિલિટી હોય તો તેને ફર્ટિલિટી કહેવામાં આવે છે. ફર્ટીલિટી એટલે ઓફસ્પ્રિંગ ને પ્રોડ્યુસ કરવા માટેની નેચરલ કેપેસિટી ને ફર્ટિલિટી કહેવામાં આવે છે.

f) Home visit – હોમ વિઝીટ

• Home Visit (હોમ વિઝીટ) એટલે Community Health Nurse અથવા Health Worker દ્વારા પેશન્ટ, ફેમિલી અથવા કમ્યુનિટી મેમ્બર્સને તેમના ઘેર જઈને આપવામાં આવતી Health Care Services (હેલ્થ કેર સર્વિસિસ) અને Health Education (હેલ્થ એજ્યુકેશન) ની પ્રક્રિયા.
• હોમ વિઝીટ દરમિયાન નર્સ પેશન્ટની Health Condition (હેલ્થ કન્ડિશન) નું Evaluation કરે છે, જરૂરી Nursing Care (નર્સિંગ કેર) આપે છે અને ફેમિલીને Disease Prevention (ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન) તથા Health Promotion (હેલ્થ પ્રમોશન) Related એજ્યુકેશન આપે છે.

g) Disability – ડિસેબિલીટી

• Disability (ડીસએબીલીટી) એ કોઈ વ્યક્તિની ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ (Intellectual), ફીઝીકલ (Physical), મેન્ટલ (Mental) અથવા સેન્સરી (Sensory) એબીલીટીસમાં લાંબા સમયથી આવેલી Impairment છે, જે તેના ડેઇલી રૂટિનમાં ઇફેક્ટીવ્લી વર્ક (Functional Activities) કરવામાં અવરોધ ઊભો કરે છે. World Health Organization (વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન) અનુસાર Disability (ડીસએબીલીટી) એ Impairment (ઇમ્પેરમેન્ટ), Activity Limitation (એક્ટીવીટી લિમિટેશન), અને Participation Restriction (પાર્ટિસીપેશન રિસ્ટ્રિકશન) ના ત્રિભાજી સંયોજનથી ઊભી થતી એક કોમ્પ્લીકેટેડ પરિસ્થિતિ છે. Disability (ડીસએબીલીટી) મેડિકલ, સામાજિક અને વસ્તિઆધારિત દ્રષ્ટિકોણથી સમજાય છે અને તે વ્યક્તિની જીવન ગુણવત્તા (Quality of Life) ઉપર direct અસર કરે છે.

h) Community – કોમ્યુનીટી

• Community (કોમ્યુનિટી) એટલે એક ચોક્કસ geographical area (જિયોગ્રાફિકલ એરિયા) માં રહેતા લોકોનો એવો સમૂહ, જેમાં લોકો વચ્ચે social relationship (સોશિયલ રિલેશનશિપ), common interests (કોમન ઇન્ટરેસ્ટ), culture (કલ્ચર), customs (કસ્ટમ્સ) અને values (વેલ્યુઝ) Common હોય છે.
• કોમ્યુનિટીમાં રહેનાર લોકો એકબીજા સાથે સંકળાયેલા હોય છે અને તેમની health (હેલ્થ), education (એજ્યુકેશન), economic (ઇકોનોમિક) અને social needs (સોશિયલ નીડ્સ) ને પૂર્ણ કરવા માટે પરસ્પર સહકાર આપે છે.
• Community (કોમ્યુનિટી) એ Community Health Services (કોમ્યુનિટી હેલ્થ સર્વિસિસ) અને Public Health Programmes (પબ્લિક હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ) ના Implimentation માટે એક મહત્વપૂર્ણ એકમ તરીકે માનવામાં આવે છે.

Q-6 (A) Fill in the blanks – ખાલી જગ્યાઓ પુરો. 05

1.AIDS day is celebrated on …… day. એઇડ્સ દિવસ …… દિવસે ઉજવાય છે.1st December (1 ડિસેમ્બર)

2.1st dose of Vitamin A is …… IU. વિટામીન એ નો પ્રથમ ડોઝ …… IU. 1,00,000 IU (1,00,000 IU).

3.Full form of UNICEF is …… UNICEF નું પૂર્ણ રુપ …… છે. United Nations International Children’s Emergency Fund (યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ ચિલ્ડ્રન્સ ઇમરજન્સી ફંડ).

4…….is a scientific study of human population. વસ્તીના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસને …… કહે છે. Demography (ડેમોગ્રાફી)

5.Oral pills is a …… method of family planning. ઓરલ પિલ્સ એ કુટુંબ નિયોજનની …… પધ્ધતિ છે. temporary method (ટેમ્પરરી પદ્ધતિ)

(B) True or False – ખરા ખોટા જણાવો. 05

1.June month is known as an anti – malarial month in India. જુન મહિનો ઇન્ડિયામાં એન્ટી – મલેરીયલ મહિના તરીકે ઓળખાય છે.✔️ True (ખરું)

2.One CHC covers 6 PHC. એક CHC છ PHC ને કવર કરે છે.❌ False (ખોટું) Correct Answer : (સામાન્ય રીતે 1 CHC એ 4 PHC ને કવર કરે છે).

3.First milk secreted from mother is called colostrum. માતાના પ્રથમ દુધના સ્ત્રાવને કોલોસ્ટ્રમ કહે છે. ✔️ True (ખરું)

4.Lippes loop is an Intra-uterine contraceptive device લીપ્સ લુપ ઇન્ટ્રા યુટેરીન કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ ઉપકરણ છે.✔️ True (ખરું)

5.International Nurses Day celebrated on 12th May. આંતરરાષ્ટ્રીય નર્સીસ દિવસ ૧૨ મે નાં રોજ ઉજવાય છે.✔️ True (ખરું)

(C) Match the following – જોડકા જોડો. 05

A B

(1) PHC પી.એચ.સી (a) Diarrhea ઝાડા

(2) International women’s day (b) 7th April ૭ એપ્રિલ આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ

(3) ORS ઓ.આર.એસ. (c) 30000 Population ૩૦૦૦૦ની વસ્તી

(4) CHC સી.એચ.સી. (d) 8th March ૮ માર્ચ

(5) WHO Day WHO દિવસ (e) 1.2 lakh Population ૧.૨ લાખની વસ્તી

(f) Malaria મલેરિયા

(C) Correct Answer :

A	B
(1) PHC – પી.એચ.સી	(c) 30000 Population – ૩૦૦૦૦ની વસ્તી
(2) International Women’s Day	(d) 8th March – ૮ માર્ચ
(3) ORS – ઓ.આર.એસ	(a) Diarrhea – ઝાડા
(4) CHC – સી.એચ.સી	(e) 1.2 lakh Population – ૧.૨ લાખની વસ્તી
(5) WHO Day – WHO દિવસ	(b) 7th April – ૭ એપ્રિલ

✅ Final Answer:
1 → c
2 → d
3 → a
4 → e
5 → b