યુનિટ – 3

મેન્ટલ ઇલનેસ

ઇન્ટ્રોડક્શન ઓફ મેન્ટલ ઇલનેસ

• વ્યક્તિઓને પર્યાવરણ વચ્ચે ગોઠવણ વ્યક્તિને માનસિક સ્વાસ્થ્ય બનાવે છે.
• જ્યારે વ્યક્તિઓને પર્યાવરણ વચ્ચેનું અસંતુલન માનસિક બિમારીને સૂચવે છે .

માનસિક દર્દીનાં લક્ષણો

• માનસિક દર્દીનું જીવન અનિયમિત છે.
• માનસિક દર્દી તેનાં દોષોને સમજી શકતો નથી.
• આવી વ્યક્તિ એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે.
• આવી વ્યક્તિઓના વ્યવસાયમાં કુશળતાનો અભાવ છે.
• જીવન જીવવામાં રસનો અભાવ છે.
• વ્યક્તિને પોતાની સંવેદના પર નિયંત્રણ હોતું નથી.
• તેવી વ્યક્તિનો સ્વભાવ ગુસ્સાવાળો હોય છે.
• જીવનશૈલી અનિયમિત પ્રકારની હોય છે.
• પોતાની ખામીઓ અન્ય વ્યક્તિ પર ઢોળી દે છે.
• આવી વ્યક્તિઓમાં આત્મ વિશ્વાસનો અભાવ હોય છે.
• આવી વ્યક્તિઓમાં નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે.

માનસિક અસ્વસ્થતાના લક્ષણો

વ્યક્તિની માનસિક બિમારીના લક્ષણો ત્રણ પાસાઓ પરથી જોઇ શકાય છે.

1. તે કેવું વિચારે છે.
2. તે કેવું અનુભવે છે.
3. કેવી રીતે વર્તે છે.

A. ચેન્જ ઈન થીંકીંગ

• તે અસ્પષ્ટ વાત કરે છે. કેટલીક વાર તે પોતાની જાતે જ વાત કરે છે.
• તે વિચિત્ર અવાજો સાંભળે છે અથવા વિચિત્ર વસ્તુઓ જુએ છે જે અન્ય લોકો સાંભળી અથવા જોઈ શકતાં નથી.
• તે આત્મહત્યા કરવાની ધમકી આપે છે અને ક્યારેક આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ પણ કરે છે.
• તે તેના શરીરની ખૂબ કાળજી લે છે.
• તે મૂંઝવણમાં રહે છે અને અન્ય લોકો શું કહે છે તે સમજી શકતા નથી.
• તે તેની યાદશક્તિ ગુમાવી રહ્યો છે.

B. ચેન્જ ઇન ફીલિંગ્સ

• તે ચૂપ રહે છે.
• કેટલીક વાર તે ખૂબ જ ખુશ હોય છે અને તે પોતાની મહાનતાની વાતો ખૂબ ગૌરવપૂર્વક કહે છે.
• તે કોઈ પણ કારણ વિના શરીરમાં પીડા અનુભવે છે.
• તે એકલા રહેવા માંગે છે અને બીજાઓ સાથે વાત કરતો નથી.
• કોઈપણ કારણ વિના, તે ઉદાસ અને એકાંત પ્રિય બની જાય છે.
• કારણ વિના રડવાનું અથવા કારણ વગર હસવાનું શરૂ કરે છે.
• તે આસપાસના લોકો ઉપર શંકા કરે છે અને વિચારે છે કે તેઓ તેની વિરુદ્ધ છે.

C. ચેન્જ ઇન બીહેવીયર

• તે કોઈ કારણ વગર ઝઘડો કરે છે.
• તે બીજા સાથે મારપીટ કરે અને ઘાતકી બને છે.
• તે જાહેરમાં કપડા કાઢી નાખે છે અશ્લીલ અને અભદ્ર વર્તન કરે છે.
• તે ખૂબ દારૂ પીવાનું શરૂ કરે છે.
• તે આત્મ હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ટાઈપ ઓફ મેન્ટલ ઇલનેસ એન્ડ ટ્રીટમેન્ટ

1.એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર : અસ્વસ્થતા વિકાર, ચિંતા વિકાર

• એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર વાળા લોકો ભય અને ભય સાથે કેટલીક વસ્તુ અથવા પરિસ્થિતિઓને રિસ્પોંસ આપે છે.
• તેમજ અસ્વસ્થતા અથવા ગભરાટના શારીરિક સંકેતો, જેવાં કે ઝડપી ધબકારા અને પરસેવો આવે છે.
• જો વ્યક્તિની પ્રતિક્રિયા પરિસ્થિતિ માટે યોગ્ય ન હોય અને વ્યક્તિ પ્રતિક્રિયાને નિયંત્રિત કરી શકતી નથી.
• અથવા જો ચિંતા સામાન્ય કામગીરીમાં દખલ કરે તો એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડરનું નિદાન થાય છે.

ટાઈપ્સ ઓફ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

• 1) માઇલ્ડ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર
• 2) મોડેરેટ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર
• 3)સીવીઅર એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર
• 4) પેનિક એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

1.માઈલ્ડ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

• આ તબક્કે દર્દીને ચિંતાની માત્રા ઓછી હોય છે.

આ તબક્કે દર્દી નીચેના લક્ષણો બતાવે છે :

• દર્દીના ધબકારા વધે છે.
• શ્વસન દર વધે છે.
• દર્દીની એકગ્રતામાં ઘટાડો કરે છે.
• દર્દીની કામગીરીનું સ્તર વધે છે.
• દર્દીને ભૂખ ઓછી લાગે છે.

2.મોડરેટ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

• આમાં ચિંતાનું સ્તર થોડું વધે છે.

દર્દીમાં નીચેનાં લક્ષણો દેખાય છે.

• દર્દીની સાંભળવાની ક્ષમતા ઓછી થઈ જાય છે.
• દર્દીને ખોટી ભ્રમણા થવાનું શરૂ થાય છે.
• દર્દીની એકગ્રતામાં ઘટાડો કરે છે.
• દર્દીને થાક લાગે છે.
• દર્દી ઝડપથી ખોરાક લે છે.

3.સિવિયર એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

• આ તબક્કે રોગ વધુ ગંભીર સ્થિતિમાં જાય છે.

દર્દીને નીચેના લક્ષણો હોય છે.

• આ રોગમાં મોટાભાગના શારીરિક પરિવર્તન થાય છે.
• દર્દીની એકગ્રતામાં ઘટાડો થાય છે.
• દર્દી અતિશય શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરે છે.
• દર્દી ખાતો નથી.

4.પેનિક/મેનિક એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

• આ તબક્કે રોગ ખુબ ગંભીર સ્થિતિમાં જાય છે. આ પ્રકારના રોગની ઉત્પત્તિ અચાનક થાય છે.

આ રોગના લક્ષણો નીચે મુજબ છે.

• આ રોગ કાયમી નથી.
• આમ વ્યક્તિને ગંભીર અસ્વસ્થતાનો હુમલો થાય છે, જેનો સમયગાળો 20 – 30 મિનિટ છે.
• દર્દીને ખૂબ જ પરસેવો આવે છે.
• દર્દીમાં આત્મ-નિયંત્રણનો અભાવ હોય છે.
• દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે.

એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડરના કારણો

• આનુવંશિક કારણે
• સિરોટોનીન અને જી.એ.બી.એ. જેવાં ન્યુરોટ્રાન્સમિટરનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી
• મગજની ઇજાને કારણે
• સંવેદનશીલતાને કારણે
• દવાઓના કારણે – જેમ કે બાયકાર્બોનેટ, સોડિયમ લેક્ટેટ
• આંતરીક તાણને લીધે

ટ્રીટમેન્ટ ઓફ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર

A) મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ

આ હેઠળ દર્દીની સારવાર માટે નીચેની દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

• બેન્ઝોડાયઝેપામ
• લોરાઝેપામ
• એટેનોલોલ
• પ્રોપેનોલોલ

B) સાયકોલોજીકલ ટ્રીટમેન્ટ

મનોરોગચિકિત્સા નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

• સપોર્ટીવ સાયકોથેરાપી
• ગ્રુપ થેરાપી

2.મુડ ડીસઓર્ડર

• મુડ ડિસઓર્ડરને લાગણીશીલ ડિસઓર્ડર પણ કહેવામાં આવે છે, તેમાં એકલતાની સતત લાગણીઓ થવી, વધુ પડતા ખુશ થવાની અનુભૂતિ, અથવા આંતરિક સુખથી અત્યંત ઉદાસ હોય છે.

સૌથી સામાન્ય મુડ ડિસઓર્ડર છે.

• ૧. ડિપ્રેસન
• ૨. બાયપોલર મૂડ ડિસઓર્ડર

ટાઇપ્સ ઓફ ડિપ્રેસન

• (1) માઇલ્ડ (હળવો) ડિપ્રેસન (નીરસ સ્થિતિ)
• (2) એક્યુટ / સીવીયર ડિપ્રેસન (તીવ્ર / ગંભીર સ્થિતિ)
• (3) ડિપ્રેસિવ સ્ટુપર (ડિપ્રેસિવ મુર્ખતા)

લક્ષણો

હતાશાની સ્થિતિમાં દર્દીને નીચેના લક્ષણ છે:

• દર્દીના વિચારોમાં ઘટાડો થાય છે. દર્દીનું માનસિક કાર્ય ઘટે છે. દર્દી હંમેશાં નાખુશ મૂડમાં રહે છે.
• દર્દી પોતાને લાચાર માનવા લાગે છે.
• દર્દીને આત્મહત્યાના વિચારો આવે છે.
• દર્દીનું ઉર્જા સ્તર ઘટે છે.
• ખુશ ખુશાલતામાં ઘટાડો થાય છે.
• દર્દીની નિદ્રા ઓછી થઈ જાય છે.
• દર્દીની ત્વચા શુષ્ક થઈ જાય છે.

સારવાર

હતાશાની સ્થિતિમાં સારવાર નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે.

• એન્ટી ડીપ્રેસન્ટ દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
• ગંભીર ડીપ્રેસનની પરિસ્થિતિમાં ECT (ઇલેક્ટ્રો કન્વર્ઝિવ થેરાપી) નો ઉપયોગ થાય છે.
• લિથિયમ થેરાપીના કારણે ઇફેક્ટ અને આડ અસરની જાણ દર્દીના સંબંધીઓને કરવી જોઈએ.

નર્સિંગ મેનેજમેન્ટ

• નર્સ દર્દીને દવા આપે તે પહેલા નર્સે દર્દીને એકલાં ન છોડવા જોઈએ.
• દર્દીને સામે બેસાડીને દવા આપવી જોઈએ.
• સ્નાન કરતી વખતે દર્દીઓને દરવાજાને બંધ કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં.
• નર્સે દર્દીને થોડા થોડા સમયે ઓછી માત્રામાં ખોરાક આપવો જોઈએ.
• દર્દીને નાના નિર્ણયો લેવા પ્રોત્સાહિત કરો.
• નર્સ હંમેશા દર્દીને તેના નામથી બોલાવવાં જોઇએ.
• નર્સે દર્દીની જરૂરીયાતો અનુસાર કામ કરવું જોઈએ.
• દર્દીને દિવસ દરમિયાન વધુ સમય સુધી સુવાની છૂટ આપવી જોઈએ નહીં જેથી દર્દી રાત્રે આરામથી સૂઈ શકે.
• રાતના સમયે દર્દીને ચા, કોફી જેવાં ઉત્તેજક પદાર્થો આપવાં જોઈએ નહી.
• આવા પદાર્થોના કારણે ઊંધની માત્રામાં ઘટાડો થઇ જાય.

બાય પોલર મુડ ડિસઓર્ડર અથવા મેનિક ડિપ્રેસીવ સાયકોસીસ બાય પોલર ડિસઓર્ડર

• આ પ્રકારના માનસિક દર્દીઓમાં મેનિક (મેનિયા) અને ડિપ્રેસનના લક્ષણો ચોક્કસ અંતરાલો પર દેખાય છે.

કારણો

• આનુવંશિકતાને કારણે
• ન્યુરો ટ્રાન્સમીટર્સનું અસંતુલન જેવું કે (ડોપામાઇન, સિરોટોનિન)
• વિવિધ અંતસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓના રોગના કારણે (કુશિંગ સિન્ડ્રોમ, એડિસન રોગ, હાયપર પેરાથાઇરોઇડિઝમ) વગેરે.
• આલ્કોહોલ, એમ્ફીટામિન, ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ જેવી સાયકોટીક દવાઓનો ઉપયોગ કરવાથી
• જીવનમાં અચાનક પરિવર્તનને કારણે
• વધુ તણાવને કારણે
• વ્યક્તિના સ્વ-પરિવર્તનને કારણે
• અમુક પ્રકારના શારીરિક ચેપ જેવાં કે સ્ટ્રોક, ક્ષય રોગ, ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વગેરેને લીધે.

મેનીયાની સ્થિતિમાં, દર્દીમાં નીચેના મુખ્ય લક્ષણો જોવા મળે છે.

• સાયકોમોટર (વિચારવાની પ્રક્રિયા) પ્રવૃત્તિ વધે છે.
• દર્દી વધારે ખર્ચ કરવાનું શરૂ કરે છે
• દર્દીને ઉંઘનો અભાવ હોય છે.
• દર્દીને ભૂખ ઓછી લાગે છે.
• દર્દી ખૂબ તણાવપૂર્ણ બને છે.
• દર્દીના શરીરનું વજન ઓછું થાય છે.

3.સાયકોટીક ડિસઓર્ડર (માનસિક વિકાર)

• માનસિક વિકારમાં વિકૃત વિચારસરણી સામેલ છે. માનસિક વિકૃતિઓનાં બે સૌથી સામાન્ય લક્ષણો છે. આભાસ અથવા છબીઓ અને અવાજોનો અનુભવ જે વાસ્તવિક નથી. જેમ કે અવાજો સંભળાવવાં અને ભ્રાંતિ(આભાસ) જે ખોટી નિશ્ચિત માન્યતાઓ છે કે જે બીમાર વ્યક્તિ સાચી તરીકે સ્વીકારે છે, પુરાવા હોવા છતાં વિપરીત સ્કિઝોફ્રેનિયા એ માનસિક વિકારનું ઉદાહરણ છે.

પ્રકારો

સ્કિઝોફ્રેનિયામાં મુખ્યત્વે નીચેના પ્રકારો છે.

• 1.કેટાટોનિક સ્કિઝોફ્રેનિયા
• 2.પેરાનોઇડ સ્કિઝોફ્રેનિયા
• 3.હેબેફ્રેનિક સ્કિઝોફ્રેનિયા

1.કેટાટોનિક સ્કિઝોફ્રેનિયા

• દર્દીને સ્નાયુઓના તણાવમાં અસંતુલન રહે છે. આ રોગની સારવાર શક્ય છે.

લક્ષણો

• દર્દીનું વર્તન ઉગ્ર હોય છે.
• દર્દી મૂર્ખામીની સ્થિતિમાં આવે છે.
• દર્દી અન્ય લોકોના શબ્દો અને ક્રિયાઓનું પુનરાવર્તન કરે છે.
• દર્દી વાત કરતી વખતે શારીરિક પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરે છે.
• દર્દી ફરીથી તે જ શબ્દોનું પુનરાવર્તન કરે છે.
• દર્દી મૌન રહે છે.

2.પેરાનોઇડ સ્કિઝોફ્રેનિયા

ચિહ્નો અને લક્ષણો

• દર્દીમાં અંત:દ્રષ્ટિનો અભાવ છે.
• દર્દીમાં નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે.
• દર્દીમાં રોગોના ઘણા બધા પ્રકારો જોવા મળે છે.
• જેવાં કે ડિલ્યુઝન, ગ્રાન્ડિઓસિટી.

3.હેબેફ્રેનિક સ્કિઝોફ્રેનિયા

• તે કિશોરોનો રોગ છે.

લક્ષણો

• દર્દી ફરીથી અને તેજ ક્રિયાને પુનરાવર્તિત કરે છે.
• દર્દી બાળકની જેમ વર્તે છે.
• દર્દીમાં લાગણીઓનું અસંતુલન રહે છે.
• ફરી એક જ શબ્દને પુનરાવર્તિત કરે છે.

સ્કિઝોફ્રેનિયાની સારવાર

• દર્દીને હેલોપેરિડોલ ક્લોરપ્રોમાઝિન,
• રિસેપેરીડોન જેવી એન્ટિ સાયકોટિક દવાઓ આપવામાં આવે છે.
• દર્દીને પ્રેરણાત્મક સારવાર પ્રદાન કરીને ઇ.સી.ટી. ઉપચારનો ઉપયોગ કરે છે.
• જેમ કે મનોરોગ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રાયોગિક થેરાપી, પર્સનલ થેરાપી, ફેમિલી થેરાપી વગેરે.
• માનસિક સપોર્ટ દર્દી અને તેના પરિવારના સભ્યોને આપવામાં આવે છે.

નર્સિંગ મેનેજમેન્ટ

• સલાહકાર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી દવાઓ નર્સ દ્વારા દર્દીઓને આપવી જોઈએ.
• નર્સે દર્દી અને તેના પરિવારના સભ્યોને વિવિધ મનોરોગ ચિકિત્સાઓ વિશે જાણ કરવી જોઈએ.
• નર્સ દ્વારા દર્દીઓની સમસ્યાઓ અંગે ચર્ચા કરીને પગલાં લેવા જોઈએ.
• નર્સ અને દર્દી સાથે આત્મ વિશ્વાસનો સંબંધ બનાવવો જોઈએ.
• દર્દી માટે સલામત વાતાવરણ પ્રદાન કરવું જોઈએ.
• નર્સે દર્દી સાથે વાત કરતી વખતે પરસ્પર અવાજ ન કરવો જોઇએ.
• દર્દીને હિંસક સ્થિતિમાં શામક દવા આપવી જોઈએ અને સંયમનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
• દર્દીને સંતુલિત આહાર આપવો જોઈએ.
• દર્દી સાથે વાત કરતી વખતે દર્દી સાથે નર્સએ સહાનુભૂતિથી વર્તવું જોઈએ.

4.ઇટીંગ ડિસઓર્ડર ( ખાવાની વિકૃતિઓ)

• ઇટીંગ ડિસઓર્ડરમાં ભારે લાગણીઓ, વજન અને ખોરાક માટેની વર્તણૂકોનો સમાવેશ થાય છે.
• એનોરેક્સીયા નર્વોસા અને બુલિમિયા નર્વોસા એ સૌથી સામાન્ય ખાવાની વિકૃતિઓ છે.

a) એનોરેક્સીયા નર્વોસા : ભૂખ ન લાગવી

b) બુલિમિયા નર્વોસા : ખાઉધરાપણું, વધારે ભૂખ લાગવી

5.આવેગ નિયંત્રણ અને વ્યસનની વિકૃતિઓ

• આવેગ નિયંત્રણ વિકારવાળા લોકો પોતાનેઅથવા અન્ય લોકો માટે હાનિકારકહોઈ શકે તેવા કાર્યો કરવા માટે વિનંતીઓ અથવા આવેગનો પ્રતિકારકરવામાં અસમર્થ હોય છે. (આગ લગાવવી), ક્લેપ્ટોમેનીઆ સામાન્ય ચીજ છે.
• મોટે ભાગે, પિરોમેનીયા (ચોરી) અને અનિવાર્ય જુગાર એ આવેગ નિયંત્રણ વિકારના ઉદાહરણો છે.
• આલ્કોહોલ અને ડ્રગ્સ વ્યસનોની વિકારોવાળાં લોકો તેમની વ્યસનની ચીજો સાથે એટલા સંકળાયેલા હોય છે કે તેઓ જવાબદારીઓ અને સંબંધોને અવગણવા લાગે છે.

6.પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર

• પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર એ માનસિક બિમારીઓનું એક જૂથ છે તેમ વિચારો અને વર્તનની લાંબાગાળાની પધ્ધતિઓ સામેલ છે. જે અનિચ્છનીય અને જટિલ છે. તેમનું વર્તન, સંબંધો અને કાર્ય સાથે ગંભીર સમસ્યાઓનું કારણ બને છે. પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર ધરાવતા લોકોને રોજિંદા તણાવ અને સમસ્યાઓનો સામનો કરવામાં મુશ્કેલી આવે છે.
• પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડરવાળા લોકોમાં એક અલગ જ વ્યક્તિત્વની લાક્ષણિકતાઓ હોય છે જે વ્યક્તિને ત્રાસ આપે છે. શાળા અથવા સામાજિક સંબંધોમાં મુશ્કેલી ઉભી કરે છે. આ ઉપરાંત વ્યક્તિની વિચારસરણી અને વર્તનની રીત સમાજની અપેક્ષાઓથી નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે અને એટલી કઠોર છે કે તે વ્યક્તિની સામાન્ય કામગીરીમાં દખલ કરે છે.

1. એન્ટી સોશિયલ પર્સનાલિટી
2. ઓબ્સેસીવ-કમ્પલ્સિવ પર્સનાલિટી
3. પેરાનોઇડ પર્સનાલિટી

7.ઓબ્સેસીવ – કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર – OCD (ઓસીડી) :

• ઓબ્સેસીવ – કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર (ઓ.સી.ડી.) વાળા લોકો સતત વિચારો અથવા ડરથી પીડાય છે જેના કારણે તેઓ ચોક્કસ ધાર્મિક વિધિઓ અથવા દિનચર્યાઓ કરે છે.
• અવ્યવસ્થિત વિચારોને માનસિક વિકાર કહેવામાં આવેછે.
• અને ધાર્મિક વિધિઓને અનિવાર્યતા કહેવામાં આવે છે.
• એક ઉદાહરણ તરીકે હાથમાં જંતુઓની હાજરીના ડરને કારણે વ્યક્તિ સતત તેના હાથ ધોતું રહે છે.

લક્ષણો

• તે દર્દીની ચેતનામાં વારંવાર વિચારો આવે છે.
• દર્દીના આ અભિપ્રાયો અતાર્કિક છે.
• દર્દી આ વિચારોનો વિરોધ કરવા માંગે છે પરંતુ તે કરી શકતો નથી.
• દર્દી આ વિચારોથી વાકેફ છે. કાયમી અને અનૈચ્છિક વિચારો દર્દીને વારંવાર આવે છે.
• દર્દી આ વિચારોને લીધે ક્રિયાને અતાર્કિક રીતે વારંવાર પુનરાવર્તિત કરે છે.
• તે જુસ્સાને પરિણામે થાય છે.
• આ ક્રિયાથી દર્દીનો ડર ઓછો થાય છે.

કારણો

• આનુવંશિકતા
• સ્ટ્રેસ
• પર્યાવરણ
• નિષ્ફળતા

આમાં દર્દીઓ બે પ્રકારના હોય છે.

(1) વોશર – વારંવાર તમારા હાથ ધોવાં.

(2) ચેકર્સ – દર્દીઓ તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલા કામોની વારંવાર તપાસ કરે છે. જેમ કે તાળું મરાયેલ છે કે કેમ તે તાળુ બંધ થયા પછી ફરી તપાસ કરે છે.

સારવાર

• બીહેવીયરલ થેરાપી (વર્તન ઉપચારનો ઉપયોગ) OCD ની સારવાર માટે થઈ શકે છે.
• ડ્રગ્સ થેરાપી : આલ્પરાઝોલમ, ક્લોમિપ્રામિન અને હેલોપેરીડોલનો ઉપયોગ થાય છે.
• ગ્રુપ થેરાપી, ફેમિલી થેરાપી, સાયકો થેરાપી વગેરે જેવી મનોચિકિત્સાનો ઉપયોગ થાય છે.
• ઇલેક્ટ્રો કન્વલસિવ થેરાપી (ઇસીટી) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

8.પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (પી.ટી.એસ.ડી)

• પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર એ એક એવી સ્થિતિ છે. જે જાતીય અથવા શારીરિક હુમલો અથવા કોઈ પ્રિય વ્યક્તિના અણધાર્યા મૃત્યુ અથવા કુદરતી આપત્તિ જેવી આઘાતજનક અને ભયાનક ઘટનાને પગલે ઉદભવી શકે છે. પી.ટી એસ.ડી.વાળા લોકો ઘણીવાર કાયમી અને ભયાનક વિચારો અને ઘટનાના સ્મરણો ધરાવે છે. જેથી ભાવનાત્મક રીતે ચુપ રહેવાનું વલણ ધરાવે છે.

9.સ્ટ્રેસ રિસ્પોન્સ સિન્ડ્રોમ (તણાવ પ્રતિભાવ સિન્ડ્રોમ)
(અગાઉ એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર તરીકે ઓળખાતા)

• જેમ કે ભૂકંપ અથવા તોફાન, જેમ કે કાર અકસ્માત અથવા કોઈ મોટી બીમારીનું નિદાન અથવા આંતર વ્યક્તિત્વ સમસ્યાઓ જેમ કે છૂટાછેડા, કોઈ પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ, નોકરી ગુમાવવી અથવા ડ્રગ્સના દુરૂપયોગની સમસ્યા તણાવ પ્રતિસાદ સિન્ડ્રોમ્સ સામાન્ય રીતે ઘટના અથવા પરિસ્થિતિના ત્રણ મહિનાની અંદર શરૂથાય છે અને સ્ટ્રેસ બંધ થયા પછી અથવા છૂટા થયા પછી છ મહિનાની અંદર સમાપ્ત થાય છે. ભાવનાત્મક અથવા વર્તણૂકીય લક્ષણો વિકસાવે છે. તાણમાં કુદરતી આફતો સામેલ હોઈ શકે છે. તાણ પ્રતિભાવ સિન્ડ્રોમ્સ ત્યારે થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ તણાવ પૂર્ણ ઘટના અથવા પરિસ્થિતિ, ઘટનાઓ અથવા કટોકટી.

10.ડિસોસિએટીવ ડિસઓર્ડર

• આ વિકાર વાળા લોકો ગંભીર અવ્યવસ્થા અથવા મેમરી, ચેતના, ઓળખ અને પોતાને અને આસપાસ નાની સામાન્ય જાગૃતિમાં પરિવર્તન લાવે છે. આ વિકારો સામાન્ય રીતે જબરજસ્ત તાણ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જે આઘાત જનક ઘટનાઓ, અકસ્માતો અથવા આપત્તિઓનું પરિણામ હોઈ શકે છે. જેનો અનુભવ વ્યક્તિ દ્વારા બની શકે છે. ડિસોસિએટીવ આઇડેન્ટિટી ડિસઓર્ડર”સ્પ્લિટ પર્સનાલિટી” અગાઉ મલ્ટીપલ પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર તરીકે ઓળખાતું હતું અને ડિપર્સોનાઇઝેશન ડિસઓર્ડર એ ડિસોસિએટીવ ડિસઓર્ડરનાં ઉદાહરણો છે.

11.ફેક્ટીટીયસ ડિસઓર્ડર (કાલ્પનિક વિકાર)

• કાલ્પનિક વિકાર એ એવી સ્થિતિઓ છે કે જેમાં કોઈ વ્યક્તિ અથવા દર્દી ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટે સહાય મેળ ની ભૂમિકામાં જાણી જોઈને ઇરાદાપૂર્વક શારીરિક અને ભાવનાત્મક લક્ષણોની ફરિયાદ કરે છે.

12.સેક્સ્યુલ અને જેન્ડર ડિસઓર્ડર (જાતીય અને લિંગ વિકાર)

• જાતિ ઓળખ વિકાર, જાતીય અને લિંગ વિકારમાં જાતીય ઇચ્છા, જાતીય તકલીફ એ જાતીય અને લિંગ વિકારનાં ઉદાહરણો છે. પ્રભાવ અને વર્તનને અસર કરતો વિકાર સામેલ અને પેરાફિલિયા (જાતીય વિકૃતી) છે.

13.સોમેટીક સિમ્ટોમ્સ ડિસઓર્ડર (સોમેટિક લક્ષણ વિકાર)

• સોમેટિક લક્ષણ વિકાર ધરાવનાર વ્યક્તિ, જેને અગાઉ સાયકોસોમેટિક ડિસઓર્ડર અથવા સોમાટોફોર્મ ડિસઓર્ડર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• તે કોઈ બીમારીના શારીરિક લક્ષણો અથવા પીડાના અતિશય અને અપ્રમાણસર સ્તરની તકલીફનો અનુભવ કરે છે.
• ડોક્ટર અથવા લેબોરેટરી રિપોર્ટને ધ્યાનમાં લીધા વગર બિમારીના ચિહ્નો અને લક્ષણો અનુભવે છે.

14.ટિક ડિસઓર્ડર

ટિક ડિસઓર્ડર વાળા લોકો અવાજ કરે છે. અથવા શરીરના અવિચારી હલન ચલનને પ્રદર્શિત કરે છે જે પુનરાવર્તિત ઝડપી, અચાનક અને બેકાબૂ હોય છે.અવાજો જે અનૈચ્છિક રીતે બનાવવામાં આવે છે તેને વોકલ ટાઇક્સ કહેવામાં આવે છે.ટૌરેટસ સિન્ડ્રોમ પુનરાવર્તીત ક્રિયા એ ટિક ડિસઓર્ડરનું ઉદાહરણ છે.

15.ડિમેન્શિયા

• આ જૈવિક રોગ ક્રોનિક પ્રકારનો છે. તેથી તેને ક્રોનિક મેન્ટલ સિન્ડ્રોમ પણ કહેવામાં આવે છે.

કારણો

• અલ્ઝાઇમર્સ, પાર્કિન્સન વગેરે જેવાં રોગોના કારણે
• દવાઓ જેવી કે કાર્બન મોનોક્સાઇડ, આલ્કોહોલ વગેરેના ઉપયોગને કારણે
• મગજમાં રક્ત પુરવઠાના અભાવને કારણે
• મેટાબોલિક રોગો, કુપોષણ વગેરેને કારણે

સંકેતો અને લક્ષણો

• આ રોગ ધીમે ધીમે ઉત્પન્ન થાય છે.
• કોઈ વ્યક્તિની શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થાય છે.
• દર્દી જૂની બાબતોને ઓળખતો નથી.
• દર્દીમાં ભાવનાત્મક અસ્થિરતા હોય છે.
• ઇલ્યુસન અને ડેલ્યુસન (ભ્રમ અને ભાંતિ) હાજર છે.

સારવાર

• હોર્મોનલ થેરાપી દર્દીને આપવામાં આવે છે.
• ઉચ્ચ બીપી સારવાર આપવામાં આવે છે.
• હેલોપેરીડોલ રાઈઝરપેંડોન જેવી એન્ટિ સાઈકોટિક દવાઓ આપવામાં આવે છે.

નર્સિંગ મેનેજમેન્ટ

• સલાહકારના જણાવ્યા મુજબ દર્દીને સમયસર દવાઓ આપવામાં આવે છે.
• દર્દીના પરિવારને દવા આપવાના હેતુથી પણ આ અંગે માહિતી આપવી જોઇએ.
• દર્દીને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં ઈજાથી બચાવવા માટે રાખવી જોઈએ.
• દર્દી દ્વારા શારીરિક સ્વચ્છતાની દેખરેખ રાખવી જોઈએ.
• દર્દીને જરૂર મુજબ ખોરાક આપવો જોઈએ.
• દર્દીને અન્ય દર્દીઓ અને લોકો સાથે વાત કરવા પ્રેરિત કરવું જોઈએ.
• દર્દીને તેની પસંદગીની ક્રિયાઓ કરવા માટે પ્રેરિત કરવું જોઈએ.
• દર્દીને સામાન્ય રમતોમાં ભાગ લેવા પ્રેરણા આપવી જોઈએ.
• દર્દીએ અગાઉ તેણે દરરોજ વાપરેલી જૂની વસ્તુઓ બતાવવી જોઈએ.

ડિલિરીયમ

• તેને તીવ્ર મગજ સિન્ડ્રોમ પણ કહેવામાં આવે છે.

કારણો

• રક્તમાં ગ્લુકોઝનો અભાવ
• શરીરમાં પાણી અને આર્યનના અસંતુલનને કારણે
• તાવની સ્થિતિમાં
• ખોરાકમાં વિટામિન બી અને પ્રોટીનનો અભાવ
• મગજની ઇજાને કારણે
• આલ્કોહોલ અને મિથાઈલ જેવી દવાઓના ઉપયોગના કારણે
• શારીરિક ચેપને કારણે

ચિન્હો અને લક્ષણો

• આ રોગ અચાનક થાય છે.
• આમાં દર્દીમાં દ્રષ્ટિનો અભાવ છે.
• સૂવાના સમયમાં ફેરફારો થાય છે.
• દર્દીની યાદશક્તિ ઓછી થાય છે.
• દર્દીને સ્થળ અને સમય સંબંધિત ખોટી માન્યતા છે.
• દર્દીનું શારીરિક સંતુલન બગડે છે.
• દર્દીના ધબકારા વધે છે.
• દર્દીનું પાચન અસંતુલિત બને છે.

સારવાર

• જો વધુ પડતા ગ્લુકોઝને લીધે રોગ થયો હોય તો 50% ડેક્સટ્રોઝ આપવામાં આવે છે.
• દર્દીના શરીરમાં પાણી અને આર્યનનું સંતુલન રાખવા માટે IV ફ્લુઇડ આપવામાં આવે છે.
• દર્દીને એન્ટિ સાઈકોટિક દવા તરીકે હેલોપેરીડોલ, ક્લોરાપ્રામાસિન આપી શકાય છે.
• પ્રોટીન અને વિટામિન દર્દીના આહારમાં સામેલ હોવાં જોઈએ.
• નર્સિંગ મેનેજમેન્ટ ડિમેન્શિયા (યાદશક્તિ ઘટવી) જેવું જ છે.

ટ્રીટમેન્ટ ઓફ મેન્ટલ ઇલનેસ (માનસિક બીમારીની સારવાર)

1.સાયકોએક્ટિવ અથવા સાઇકોટ્રોપીક ડ્રગ્સ

• આ રાસાયણિક પદાર્થો મુખ્યત્વે કેન્દ્રિય નર્વસ સિસ્ટમ પર કાર્ય કરે છે. જ્યાં તેઓ મગજની કામગીરીમાં ફેરફાર કરે છે, પરિણામે દ્રષ્ટિ, મૂડ, ચેતના અને વર્તનમાં ફેરફાર થાય છે.

2.ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ સાયકોથેરાપી (વ્યક્તિગત મનોરોગ ચિકિત્સા)

• તે અનુભવો, વ્યક્તિગત અનુભવ અને સંબંધો દ્વારા પરિક્ષણ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
• તેમજ પોતાના વિશે વધુ સમજ મેળવવા માટે વ્યક્તિગત અને કૌટુંબિક માહિતી મેળવીને ચિકિત્સા કરવામાં આવે છે.

3.સાયકોએનાલાયટીક સાયકો થેરાપી (મનોરોગચિકિત્સા)

• આ થેરાપી દર્દીના બધા વિયારોના વર્ચ્યુલાઇઝેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. જેમાં મુક્ત સંગઠન, કલ્પનાઓ અને સ્વપ્નોનો સમાવેશ થાય છે.

4.કોગ્નીટીવ બીહેવીયર થેરાપી (વર્તન ઉપચાર)

• વર્તનને બદલવા (સી.બી.ટી) ચિકિત્સક દર્દી સાથેના વિચારોને ઓળખવા માટે કામ કરે છે અને પરિણામી વર્તનને બદલવા માટે બીહેવીયર થેરાપીનો ઉપયોગ થાય છે.

5.સપોર્ટીવ સાયકોથેરાપી (સહાયક મનોરોગ ચિકિત્સા)

• વ્યક્તિગત દર્દી મનો વિશ્લેષણ હાથ ધરવામાં આવે છે.

6.ફેમિલી થેરાપી (કૌટુંબિક ઉપચાર)

• કુંટુંબ સિસ્ટમએ સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે કે કુટુંબ પદ્ધતિ. વ્યક્તિગત માનસિક અથવા ઇન્ટ્રા સાયકિક તકરાર કરતાં અસામાન્ય વર્તન ઉત્પન્ન કરવામાં વધુ પ્રભાવશાળી છે. તે બતાવે છે કે કુટુંબ પદ્ધતિ ક્રોનિક વર્તણૂકોમાં ફાળો આપે છે જે વ્યક્તિએ વિકસિત કરી છે. સિદ્ધાંત એ છે કે “તમારી વર્તણૂક બદલો અને તમે તમારા સંબંધોને બદલો” કુંટુંબના સભ્યોએ એકબીજા પ્રત્યે વધુ સકારાત્મક અને સહાયક વર્તન કરવું જોઈએ.

7.ગ્રુપ થેરાપી

• આ ઉપચારની સ્થિતિમાં, બે કે તેથી વધુ દર્દીઓ અને એક અથવા વધુ ઉપચારો, માનસિક અને ભાવનાત્મક મુશ્કેલીઓનું અન્વેષણ કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી મદદની પ્રક્રિયામાં વ્યસ્ત રહે છે જેથી તકલીફમાંથી મુક્તિ મળે, આત્મગૌરવ વધે, વર્તન અને સામાજિક સંબંધોમાં સુધારો થાય.

8.બીહેવીયરલ થેરાપી (વર્તણૂક સુધારણા)

• તે ધારણા પર આધારિત છે કે ઇમોશનલ સમસ્યાઓ (કોઈપણ વર્તણૂકની જેમ) પર્યાવરણ પ્રત્યેના જવાબો શીખી શકાય છે.

9.લાઇટ થેરાપી

• બિમારીઓની સારવાર માટે લાઇટ ડિવાઇસીસની રોગનિવારક એપ્લિકેશન છે. તે આપણા મુડને અસર કરી શકે છે.

10.પ્લે થેરાપી

• તેમનો રોગ ચિકિત્સાનીએક પદ્ધતિ છે જેમાં એક ચિકિત્સક બાળકની કલ્પનાઓ અને તેના રમતના સાંકેતિક અર્થનો ઉપયોગ બાળક સાથે સમજવા અને વાતચીત કરવાના માધ્યમ તરીકે કરે છે.

11.સાયકોડ્રામા / ડ્રામાથેરેપી

• તે લક્ષણ રહિત, ભાવનાત્મક અને શારીરિક એકીકરણ અને વ્યક્તિગત વૃદ્ધિના ઉપચારાત્મક લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે નાટક/થિયેટર પ્રક્રિયાઓ ઉત્પાદનો અને સંગઠનોનો વ્યવસ્થિત અને ઇરાદાપૂર્વક ઉપયોગ છે. સાયકો ડ્રામા સહભાગીઓ તેમની લાગણીઓ અને આંતર વ્યક્તિત્વ ક્રિયા પ્રતિક્રિયાને સ્ટેજ પર અભિનય દ્વારા આંતરિક તકરારને દૂર કરે.

12.મ્યુઝિક થેરાપી

• તે એક આંતર વ્યક્તિત્વ પ્રક્રિયા છે. જેમાં પ્રશિક્ષિત મ્યુઝિક ચિકિત્સક ગ્રાહકોને તેમના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા અથવા જાળવવામાં મદદ કરવા માટે તેના તમામ પાસાઓ (શારીરિક, ભાવનાત્મક, માનસિક, સામાજિક, સૌંદર્યલક્ષી અને આધ્યાત્મિક)નો ઉપયોગ કરે છે.

13.ડાન્સ થેરાપી (ડાન્સ મુવમેન્ટ થેરાપી અથવા ડી.એમ.ટી.)

• તે ભાવનાત્મક, સામાજિક, વર્તન અને શારીરિક પરિસ્થિતિઓ માટે ચળવળ અને નૃત્યનો મનોરોગચિકિત્સાત્મક ઉપયોગ છે. શરીર, મન અને ભાવનાની એકતા દ્વારા ડી.એમ.ટી તમામ વ્યક્તિઓને સંપૂર્ણતાની ભાવના પ્રદાન કરે છે.

14.રીક્રિએશન થેરાપી (મનોરંજન ઉપચાર)

• તે એક્ટિવિટી થેરાપીનું એક પ્રકાર છે. જ્યાં વ્યક્તિ ભાવનાત્મક, તણાવ અથવા આંતરિક તકરારથી રાહત મેળવીને શરીર અને મનને નવતર કરીને નવરાશના સમયનો આનંદ માણે છે અને ત્યાંથી એક વિધ જીવનને મુક્ત કરે છે.

15.રીલેક્સેશન થેરાપી (રાહત ઉપચાર)

• આ પદ્ધતિ, પ્રક્રિયા અથવા પ્રવૃત્તિ છે કે જે વધેલી શાંતિની સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે. જે માનસિક બીમારીના પ્રારંભમાં ચિંતા, તાણ ઘટાડે છે અને ઉદાહરણો છે. યોગ, ધ્યાન, બાયો ફિડબેક (મિકેનિકલ સેન્સર ડિવાઇસીસ, જે સ્નાયુઓમાંથી ઇલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલને પસંદ કરવા માટે વપરાય છે અને લોકો સંકેત આપી શકે તેવા સ્વરૂપમાં સિગ્નલનું ભાષાંતર કરે છે) વગેરે.

16.ફિઝિકલ થેરાપી (શારીરિક ઉપચાર)

• વિવિધ પ્રકારો જોવા મળે છે.

a) ઇન્સ્યુલિન શોક થેરેપી

• ઇન્સ્યુલિન શોક થેરેપીમાં દર્દીને હાયપો ગ્લાયસેમિયામાંથી બહાર લાવવા માટે ઇન્સ્યુલિન નોઉપયોગ થાય છે.

b) સાયકો સર્જરી

• પર્સનાલિટી ડિસઓર્ડર, વર્તન ડિસઓર્ડર અથવા અન્ય માનસિક બીમારીઓની સારવાર માટે મગજના ક્ષેત્રોને છૂટા પાડવા અથવા નિષ્ક્રિય કરવા આ થેરાપી વપરાય છે.

c) ઇલેક્ટ્રો-કન્વલ્સિવઉપચાર (ઇસીટી)

• ઇલેક્ટ્રો કનવલ્ઝિવ થેરાપી (ઇસીટી) ની શોધ કેરીટી અને બિની દ્વારા 1938 માં સ્કિઝોફ્રેનિયાના ઉપચાર તરીકે કરવામાં આવી હતી.
• મુખ્ય સંકેતો હતાશા, ગંભીર માનસિકતા અને ગંભીર કેટટોનિયા છે.

અર્લી ડિટેકશન એન્ડ રેફરલ ઓફ મેન્ટલી ઈલનેસ (માનસિક બીમારીના પ્રારંભિક નિદાન અને સંદર્ભ)

• સમસ્યાઓ અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓનો સામનો કરવામાં અસમર્થતા.
• વિચિત્ર વિચારો અથવા ભ્રાંતિ
• અતિશય ચિંતા.
• લાંબા સમય સુધી ઉદાસીની લાગણી
• ખાવું અથવા ઉંઘની રીતમાં ફેરફાર
• આત્મહત્યા વિશે વિચારવું અથવા વાત કરવી.
• આલ્કોહોલ અથવા ડ્રગ્સનો દુરૂપયોગ
• અતિશય ગુસ્સો અને દુશ્મનાવટ.
• હિંસક વર્તન

રેફરલ સ્લીપ ઓફ મેન્ટલી ઈલ

• નામ
• પિતા/પતિનું નામ
• ઉંમર
• લિંગ
• ડેટ ઓફ એડમિશન (પ્રવેશનીતા રીખ)
• સંપૂર્ણ ટપાલ સરનામું
• વૈવાહિક સ્થિતિ
• ધર્મ
• રાષ્ટ્રીયતા
• એજ્યુકેશન
• વ્યવસાય
• આવક (માસિક)
• ભાષા જાણીતી
• બેડ નંબર
• રજિસ્ટર થયેલ નંબર
• વોર્ડ
• નિદાન
• સંદર્ભ સંબંધી / મિત્ર/ પોલીસ / કોર્ટ, વગેરે
• રીઝન ફોર રેફરલ (સંદર્ભ માટેનું કારણ).
• ઇલનેસ (બિમારીની રજૂઆતનો ઇતિહાસ).
• જો શક્ય હોય તો પ્રેઝન્ટીંગ મેડીકલ એન્ડ સાયકેટ્રીક હિસ્ટ્રી (તબીબી અને મનોચિકિત્સા પછીનો ઇતિહાસ),
• ફેમિલી હિસ્ટ્રી (કુટુંબનો ઇતિહાસ).
• પર્સનલ હિસ્ટ્રી (વ્યક્તિગત ઇતિહાસ), વગેરે આપવો.

પ્રિવેન્શન ઓફ મેન્ટલ ઇલનેસ

• માનસિક અવસ્થાના નિવારણના ત્રણ સ્તરો છે.
• પ્રાયમરી, સેકન્ડરી અને તૃતીય નિવારણ.

1.માનસિક આરોગ્ય પ્રાયમરી નિવારણમાં નર્સની ભૂમિકા

• કુટુંબ અને સમુદાયને જન્મ પહેલાંની સાર સંભાળ અંગે શિક્ષિત કરવાં.
• જોખમ ધરાવતી માતાઓને ઓળખવી.
• માતાઓ અને યુગલોને એન્ટીનેટલ વિઝિટ માટે પ્રોત્સાહિત કરવું.
• સંસ્થાકીય ડિલીવરીને પ્રોત્સાહિત કરવું.
• શિશુઓના વૃદ્ધિ અને વિકાસ ચેક કરવા.
• બાળકની સંભાળ લેવા માટે કુટુંબ અને તેના સભ્યોને સામેલ કરો.
• બાળકો અને સગર્ભા માતાઓને સ્વસ્થ પોષણ વિશે શિક્ષિત કરવું.
• પરિવારના સભ્યોમાં સુમેળભર્યા સંબંધની ખાતરી કરવી.
• તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે કુટુંબના સભ્યોને માર્ગ દર્શન આપવું.
• બાળકની સુરક્ષા કેવી રીતે કરવી તે જણાવવું.
• બાળકને સ્વ અને અન્ય પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ કેળવવા પ્રોત્સાહિત કરો.
• બાળકોને પોત પોતાની સંસ્કૃતિના ધારા ધોરણોનું પાલન કરવા પ્રોત્સાહિત કરો.
• દર્દીની ભાવનાત્મક આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરો.
• કોમ્યુનિટીના સમુદાયમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય, માનસિક બીમારી અને તેના ઉપચારની ફેસિલિટી સંબંધીત ગેરસમજો દૂર કરો.
• કિશોરોને મિત્રોમાં સ્વાસ્થય સંબંધો વિકસાવવા માટેની સુવિધા આપે છે.
• માતા પિતાને તેમના બાળકને લાગણીઓ વ્યક્ત કરવા દેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો.
• બાળકોની જરૂરિયાતોને પારખવા માટે પરિવારના સભ્યોની મદદ કરો.
• વૃધ્ધોને ફૂંક, સ્વીકૃતિ, પ્રેમ, ભાવનાત્મક ટેકો મળી રહે તે માટેની જોગવાઈને પ્રોત્સાહિત કરો.
• કુટુંબના સભ્યોને તેમની સમસ્યાઓ અને તકરાર હલ કરવાં.
• ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થા દરમિયાન માર્ગદર્શન આપો.
• કોમ્યુનિટીમાં સમુદાયના લીડરને વિવિધ યોજના બનાવવામાં અને તેનો અમલ કરવામાં સક્રિય ભાગીદારી માટે પ્રોત્સાહિત કરો.

2.સેકન્ડરી નિવારણમાં માનસિક આરોગ્ય નર્સની ભૂમિકા

• સમુદાયના લીડરને શિક્ષિત કરો.
• સમુદાયમાં ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા કેસ ઓળખો.
• સમુદાયમાં દર્દીઓની સંભાળનું સંકલન કરવુ.
• બાળકોમાં અસામાન્ય વર્તનનાં પ્રારંભિક સંકેતો અને લક્ષણોનાં શિક્ષકોને માર્ગદર્શન આપો.
• આરોગ્ય કર્મચારીઓને કેસના વહેલા નિદાન કરવામાં સહાયતા કરવી.
• કોમ્યુનિટીમાં સમુદાયના દર્દીઓની સંબંધીઓ અને સાથીની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી તેના વિશે સમજાવો.
• વિવિધ જૂથો માટે વિવિધ તાલીમલક્ષી કાર્યક્રમો ગોઠવો.
• વિકૃતિઓ ઓળખવા માટે શાળા આરોગ્ય તપાસણી કરો.

3.તૃતીય નિવારણમાં માનસિક આરોગ્ય નર્સની ભૂમિકા

• ડિસ્ચાર્જ કરેલ દર્દીના માનસિક સ્વાસ્થ્યને પુન:સ્થાપિત કરવામાં સહાયતા કરવી.
• કુટુંબના સભ્યોને આરોગ્ય સંભાળની આવશ્યકતાઓ અને ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ વિશે શિક્ષિત કરવાં.
• રેફરલ સેવાઓમાં સહાયતા.
• કુટુંબના સભ્યોને દર્દી પરિવારમાં પાછા સ્વીકારવાની તૈયારી.
• દર્દીની સંભાળ સંબંધિત કુટુંબના સભ્યોને શિક્ષિત કરવું.
• લાંબાગાળાની યોજનાઓ બનાવવામાં દર્દીને સહાય કરો.
• દર્દીના નિયમિત ફોલો અપ્સ અંગે પરિવારના સભ્યોને પ્રોત્સાહિત કરો.
• દર્દીના પુનર્વસનમાં સહાયતા કરો.
• સમુદાયમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાઓની સાતત્યતાની ખાતરી કરો.
• દર્દીના પુનર્વસન અને રી-મોટિવેશન માટે સમુદાયના આરોગ્ય કાર્યક્રમોનું આયોજન કરો.
• પ્રગતિના નિરીક્ષણ પર નજર રાખવા માટે તેમના ઘરે દર્દીઓની મુલાકાત લેવી.

હોમકેર અને કાઉન્સેલિંગ

• દર્દી જે છે તે પ્રમાણે સ્વીકારો બિન નિર્ણાયક અને બિન શિક્ષાત્મક બનો.
• દર્દીની વર્તણૂકનો અભ્યાસ કરો.
• દર્દીની પસંદ અને નાપસંદને ઓળખો.
• દર્દી સાથે સમય વિતાવવો.
• તેના / તેણીના ડરને વ્યક્તિગત તરીકે સ્વીકારો.
• ભાવના અને લાગણી વ્યક્ત કરવા દર્દીને પ્રોત્સાહિત કરો.
• દર્દી પ્રત્યે પ્રામાણિક અને નિષ્ઠાવાન બનો.
• સંવેદનશીલ બાબતોની તપાસ કરવાનું ટાળો.
• દર્દીની સંભાળ પ્રત્યે ચિંતા અને સકારાત્મક રુચિ બતાવો.
• વર્તણૂકીય દાખલાઓ, એટલે કે આંતરિક જરૂરિયાતો, સંભવિત અને દર્દીની ક્રિયા પ્રતિક્રિયા મૂલ્યાંકન કરો.
• દર્દીને મજબૂત રીતે પકડેલી લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની મંજૂરી આપો.
• દર્દીની ઇચ્છાઓ, જરૂરિયાતો અને રુચિઓ બહારના હેતુ સાથે વાત કરો.
• સૂક્ષ્મ અને સ્વીકાર્ય રીતે ફરીથી ખાતરી આપીને દર્દીનો વિશ્વાસ વધારવો.
• એવા અભિગમોને ટાળોજે દર્દીની બિન જરૂરી ચિંતામાં વધારો કરશે.
• નર્સ પેશન્ટ સંબંધ જાળવો.
• શક્ય હોય ત્યાં સુધી શારીરિક અને મૌખિક ચર્ચાને ટાળો.
• માત્ર રોગ દર્દીના લક્ષણોને નિયંત્રિત કરવા માટે નહીં પરંતુ દર્દીને વ્યક્તિ તરીકે નર્સિંગ કેર પ્રદાન કરો.
• દર્દીની સમજણ સ્તર પર નિયમિત કેર વિશે સમજાવો.
• પરિવારના સભ્યોને દર્દીની સંભાળમાં સામેલ કરો અને દર્દી સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો તે બાબતે શિક્ષિત કરો.
• રીફર સાઇકેટ્રીક ઈમરજન્સી
• માનસિક કટોકટી એટલે દર્દીની વર્તણૂક, વિચાર અથવા મૂડમાં તીવ્ર ખલેલ છે જેનો ઉપચાર ન કરવામાં આવે તો તે વ્યક્તિગત અથવા વાતાવરણના અન્ય લોકોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ક્લાસિફિકેશન ઓફ સાયકેટ્રિક ઇમરજન્સી (માનસિક કટોકટીનું વર્ગીકરણ)

1.મેજર ઇમરજન્સી

• આત્મહત્યાના દર્દીઓ
• ઉશ્કેરાયેલા અને હિંસક દર્દીઓ

2.માઈનોર ઇમરજન્સી

• દુ:ખદ પ્રતિક્રિયા
• બળાત્કાર
• હોનારત
• ગભરાટ ભર્યો હુમલો

3.મેડિકલ ઇમરજન્સી સાયકેટ્રી

• ભયજનક સ્થિતિને કારણે ચિત્ત ભ્રમણા
• ન્યુરોલેપ્ટીક મેલિનગ્નન્ટ સિન્ડ્રોમ્સ
• સેરોટોનિન સિન્ડ્રોમ
• સામાન્ય માનસિક ચિકિત્સાના ઓવર ડોઝ
• ઓવર ડોઝ અને વ્યસન કારક પદાર્થોનો ઉપયોગ

સુસાઈડલ પેશન્ટ (આત્મહત્યા દર્દી)

• ભારતમાં આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરનારા મોટા ભાગના લોકો 15-30 વર્ષની વયજૂથમાં હોય છે.

મેનેજમેન્ટ

• નિયમિત આકારણીના ભાગરૂપે આત્મહત્યાની વિચારધારા વિશે પૂછો.
• સ્વ વિનાશકનું મૂલ્યાંકન વર્તણૂક અને પહેલાનાં પ્રયત્નો.
• અમુક નિશાનીઓથી સાવચેત રહો, દા.ત.. બેંક ખાતા બંધ કરવાં, વિદાય લેટર્સ લખવું.
• વિલ બનાવવું, ખાવા-પીવાનું ના પાડવું અને આપઘાતની ધમકીઓ, આત્મહત્યાની તમામ ધમકીઓ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.
• બધા જોખમી પદાર્થો દર્દીના અભિગમથી દૂર કરવા જોઈએ જેમ કે દવાટ્રે, ફિનાઇલ, સફાઇ એજન્ટ વગેરે.
• છરી, રેઝર, બ્લેડ અને કાચની બોટલ જેવાં બધા તીક્ષ્ણ ઉપકરણોને દર્દીના અભિગમથી દૂર રાખો.
• દર્દીને અંદરથી દરવાજો લોક કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં.
• પટ્ટાઓ અને કપડાં જેમ કે બેલ્ટ અને નેકલેસને દૂર કરો.
• સમજાવો કે દર્દીના વિચારો એ બીમારીનો ભાગ છે. ઘણા દર્દીઓ રાહત અનુભવે છે.
• પ્રથમ તબીબી સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરો અને પછી સારવાર માટે યોગ્ય રેફરલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
• જો આત્મહત્યાની વિચારધારા સાથે માનસિક લક્ષણો હોય તો ઇલેક્ટ્રો કન્વલસિવ સારવારનો ઉપયોગ કરો.
• મનોચિકિત્સકની માર્ગદર્શિકા અનુસાર એન્ટિ સાઈકોટિક દવાઓ આપો.

એજીટેટેડ એન્ડ વાયોલન્ટ પેશન્ટ (ઉશ્કેરાયેલા અને હિંસક દર્દીઓ)

• હુમલો કરવાની ધમકી હંમેશાં ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ.

કારણો અને રિસ્ક ફેક્ટર

• માનસિક વિકાર, દા.ત., સ્કિઝોફ્રેનિયા (પેરાનોઈડ), મેનિક, અસામાજિક વ્યક્તિત્વ ડિસઓર્ડર, આલ્કોહોલનો નશો, પદાર્થનો નશો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
• માનસિક વિકારો દા.ત. મગજનો ચેપ, માથામાં ઈજા, થાઇરોટોક્સિકોસિસ, હાઇપો થાઇરોઇડિઝમ, હાઈપો ગ્લાયસેમિયા, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન, એઇડ્સ, હાઈપરથર્મિયા, વિટામિનની કમી, વગેરે.
• જોખમના પરિબળોમાં દારૂ.
• બેરોજગારી
• ઓછી સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ, હિંસાનો ભૂતકાળનો ઇતિહાસ, વગેરે.

સાઈન ઓફ ઇમપેન્ડિંગ એસોલ્ટ

• ગુસ્સો
• મોટેથી બોલવું
• આંખો કાઢવી
• ગુસ્સાથી લાલ ચહેરો
• હથિયારો ધરાવતો
• અસહિષ્ણુતા
• શંકાસ્પદતા

એસોલ્ટને રોકવા માટેની વ્યૂહરચના

a) વર્બલ એસોલ્ટ (મૌખિક હુમલો)

• બધાં પ્રશ્નોના નરમાશથી, સરળ અને પ્રામાણિકપણે જવાબ આપો.
• દરવાજો ખુલ્લો રાખો.
• દર્દીથી ઓછામાં ઓછા હાથની લંબાઈ રાખો.
• બિન-જોખમી શારીરિક ભાષાનો ઉપયોગ કરો.

b) ફિઝિકલ એસોલ્ટ (શારીરિક હુમલો)

• મદદ માટે કોલ કરો
• લાત મારો
• તમારા હાથના પંચથી મારો
• છટકવું
• વ્યક્તિની આડઅસરનો સામનો કરો.
• જો વ્યક્તિક રડ્યો હોય તો કરડેલા ભાગને ખેંચશો નહીં.

ગ્રીફ રિએક્શન (દુ:ખદ પ્રતિક્રિયાઓ)

• કોઈ પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ.
• આત્મ સન્માન ગુમાવવું.
• ગૌરવ અથવા મૂલ્યની ભાવના પ્રત્યે દુ:ખ એ પીડાદાયક માનસિક અને શારીરિક પ્રતિક્રિયા છે.

મેનેજમેન્ટ

• અસરકારક અને ફાળો આપનારા દુ:ખદ યોગદાન આપતા પરિબળો માટે વિશ્વાસ સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપીને સંબંધ સ્થાપિત કરો.
• દર્દીને જણાવો કે અસ્વસ્થતાના અનુભવો એ ફરિયાદની પ્રક્રિયાના સામાન્ય અને જરૂરી ભાગ છે.
• દુ:ખની પ્રતિક્રિયાઓ સમજાવો.
• સલામત અને સુરક્ષિત વાતાવરણ જાળવવું.
• આત્મ-નુકસાન પહોંચાડવાના જોખમ માટે આકારણી યોગ્ય રીતે કરવી.
• દર્દીને આશ્વાસન આપવું અને સમસ્યા હલ કરવાની ટેકનીકો શીખવવી.
• જે લોકો તેની પરિસ્થિતિ સમજે છે તે લોકોની સપોર્ટ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.
• કારણ કે રમૂજની ભાવના જાળવી રાખે છે. ઉદાસીનતા ઘટાડે છે.
• તે પ્રવૃત્તિઓ ઓળખો કે જે દર્દીને એકલતાના સમયગાળા દરમિયાન વ્યસ્ત રાખે છે .
• દા.ત., રીડિંગ કરે છે. સીવે છે. ખરીદી કરે છે.
• પાળતુ પ્રાણી સાથે રમે છે અથવા ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.

ડિઝાસ્ટર (આપત્તિ)

• આ એક આયોજિત અને આકસ્મિક સાહસિક કટોકટી છે. જેના પરિણામે આઘાતજનક એક્સપ્રેસ વ્યક્ત થાય છે.

જેમ કે

નેચરલ ડિઝાસ્ટર (કુદરતી આફતો)

• પૂર, આગ, ભૂકંપ, વગેરે

નેશનલ ડિઝાસ્ટર (રાષ્ટ્રીય આફતો)

• યુદ્ધ, તોફાનો, વગેરે.

ક્રાઈમ ઓફ વાયોલન્સ (હિંસાનો ગુનો)

• બાળકોનો દુર્વ્યવહાર, બળાત્કાર, હુમલો, ભીડના વિસ્તારોમાં બોમ્બ ધડાકા, વગેરે.

મેનેજમેન્ટ

• સંચાલન પીડિતને આશ્વાસન આપે છે.
• આઘાત સાથે સંકળાયેલ લાગણી અને ભાવનાઓના વેન્ટિલેશનને પ્રોત્સાહન આપો.
• પીડિતને મદદ કરવા માટે સામાજિક સપોર્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરો.
• ક્લાયંટ, પાદરીઓ, સાથીદાર, સલાહકાર વગેરેને પ્રોત્સાહિત કરો.
• કોઈપણ આત્મહત્યા/અત્યાધુનિક વિચારો અથવા યોજનાઓ માટે ક્લાયંટને સલામત લાગે અને તેના પર વિશ્વાસ અને આદર હોય તેવી કોઈની સાથે ચિંતા ઓછી થાય તે માટેના પ્રારંભિક પગલાઓ લો.
• દા.ત., પ્રિયજન, મિત્ર ધ્યાનથી સાંભળો અને સંકટની પરિસ્થિતિ અંગે ચર્ચા કરવા ક્લાયંટને પ્રોત્સાહિત કરો.
• વિચારો અને લાગણીઓના વર્ચલાઇઝેશનની સુવિધા આપો.
• સમસ્યા હલ કરવાની અભિગમનો ઉપયોગ કરો.
• સંપૂર્ણ શારીરિક તપાસ કરો.
• પીડિત અને પરિવારને કાનૂની સલાહ આપવી.

5.પેનિક એટેક (ગભરાટ ભર્યા હુમલો)

• ગભરાટ (તીવ્ર અસ્વસ્થતા) માનસિક અથવા ન્યુરોટિક બિમારીના ભાગરૂપે થઈ શકે છે. ગભરાટ ભર્યા હુમલાની ઘટના સ્વયં ભૂ અને અણધારી ઘટના દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. (દરરોજ કેટલાક હુમલાઓથી)

ચિહ્નો અને લક્ષણો

• ધબકારા અથવા ધબકતું હ્રદય
• પરસેવો
• કંપ અથવા ધ્રુજારી થવી.
• છાતીમાં દુઃખાવો અથવા અગવડતા, ઉબકા અથવા પેટની તકલીફ, ચક્કર અનુભવાય છે.
• ચક્કર, અસ્થિર, હળવાશ વાળા અથવા કંટાળાજનક, નિયંત્રણ ગુમાવવાનો ભય અથવા પાગલ થવાનો ભય, મલિનતા અથવા સંવેદનાનો ભય, ધમકી ભર્યું અભિગમ.
• સરળ ભાષાનો ઉપયોગ કરો.
• શાંતિથી અને સ્પષ્ટ રીતે બોલો.

મેનેજમેન્ટ

• ગભરાટના હુમલા અથવા અસ્વસ્થતાના સ્તરનું મૂલ્યાંકન કરો.
• દર્દીને ખાતરી આપો.
• શાંત, બિન-જોખમી અભિગમ જાળવો.
• સરળ ભાષાનો ઉપયોગ કરો.
• શાંતિથી અને સ્પષ્ટ રીતે બોલો ક્લાયંટને તેની લાગણીઓને મુક્તપણે વ્યક્ત કરવાની છુટ આપો.
• પરિવારના સભ્યોને ટેકો આપવા પ્રોત્સાહિત કરો.
• વિવિધ છૂટછાટ ટેકનીકોની ભલામણ કરો. (શ્વાસની કસરત, શારીરિક કસરત, ધ્યાન વગેરે.)
• દર્દીને કુટુંબ/જૂથના અન્ય સભ્યો સાથે ચર્ચા કરવા અથવા વાતચીત કરવા પ્રેરણા આપો. દર્દીને સલામતી અને સુરક્ષા પ્રદાન કરો.

6.સબસ્ટન્સ ઇનટોક્સીકેશન એન્ડ વિથડ્રોવલ

• આલ્કોહોલ, કોકેન અને ફેન્સીક્સીડિન એ પદાર્થો છે. જે સામાન્ય રીતે હિંસક વર્તન તરફ દોરી જાય છે.

મેનેજમેન્ટ

• દર્દીને નિરીક્ષણ હેઠળ સુરક્ષિત રૂમમાં ઉત્તેજનાથી દૂર રાખો.
• દર્દી સાથે વાત કરવાનો પ્રયાસ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી.
• હિંસક દર્દીઓ માટે શારીરિક સંયમ અથવા ઘેન જરૂરી છે.
• લોરાઝેપામ (2 થી 4 mg) સ્ટેટ અથવા ડાયાઝેપામ (10 થી 20 mg) સ્ટેટ વૃધ્ધિની સારવાર માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે.