F.Y. PHCN – UNIT – 7 WASTE DISPOSAL (Upload in app)
યુનિટ -7
વેસ્ટ ડિસ્પોઝલ
મુખ્ય હેતુઓ – આ યુનિટના અંતે વિધ્યાર્થીઓ હોસ્પીટલમાં ઉત્પન્ન થતાં ચેપી તથા બિનચેપી કચરા ને ડિસ્પોસ કરતાં તથા તેની મેથડ્સ, પ્રિન્સિપલ અને કોન્સેપ્ટ શીખી શકીએ.
ગૌણ હેતુઓ – આ યુનિટના અંતે વિધ્યાર્થીઓ નીચે મુજબના ગૌણ હેતુઓ પ્રાપ્ત કરી શકશે.
હોસ્પીટલમાં ઉત્પન્ન થતાં ચેપી તથા બિનચેપી કચરા ને યોગ્ય નિકાલ કરવાનો કોન્સેપ્ટ શીખી શકશે .
આ કચરાના નિકાલ માટેની ભીન્ન મેથડ્સ તથા તે અંગેના પ્રિન્સિપલ શીખી શકશે.
ડિસ્પોઝલ ઓફ વેસ્ટ (નકામા કચરાનો નિકાલ)
કચરો એટલે કે નકામી વસ્તુ એ પણ એવી કે જેનાથી ઘણી વખત ખુબજ ખતરનાક પરિણામ આવે છે. કચરાનો યોગ્ય નિકાલ ન હોવાના લીધે જ ભારત જેવા વિકસિત દેશોમાં ઘણા બધા રોગો ઘર કરી ગયા છે.
પછી તે ઘર આંગણાનો કચરો હોય કે હોસ્પિટલ કે પછી રેડીઓએકટીવ પદાર્થ હોય આવા પદાર્થોને લઈને ઘણા બધા રોગો થઈ શકે છે.
કચરો પ્રવાહી અર્ધ પ્રવાહી કે ઘન સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
ગંદા કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવામાં ન આવે તો તેની દુર્ગંધ આજુબાજુ ફેલાવાથી હવા પ્રદુષિત થાય છે.
પ્રવાહી કચરાથી પીવાના પાણી કે ડંકીનુ પાણી પ્રદુષિત થાય છે જ્યારે ઘન કચરા પર માખીઓ બેસી ખાધ્ય પદાર્થ પર બેસવાથી કે અન્ય પ્રાણીઓ જેવા કે રખડતા ઢોર કે ભૂંડ દ્વારા પણ રોગનો ફેલાવો થઈ શકે છે.
આથી આવા કચરાનો સલામત અને આરોગ્યની રીતે નિકાલ કરવો ઘણો જ જરૂરી છે આ માટે ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ અને બાયોમેડીકલ વેસ્ટ દ્વારા ઝુંબેશ હાથ ધરાયેલ છે.
હેતુઓ
ચેપી રોગો નો ફેલાવો થતો અટકાવવા.
ઘર,શેરી,ગામ, શહેર કે હોસ્પિટલ અને હોસ્પિટલ કંપાઉન્ડના વાતાવરણની સ્વચ્છતા જાળવવા માટે
જે વ્યક્તિ હોસ્પિટલમાં કચરાના નિકાલ સાથે સંકળાયેલી હોય તેને પણ ચેપ ન લાગે તે માટે.
હોસ્પિટલમાં કામ કરતા દરેક વ્યકિત ચેપ થી બચી શકે તે માટે.
કચરાના પ્રકારો
(1) પ્રવાહી કચરો
ગ્રામ્ય કક્ષાએ તથા શહેરી વિસ્તારમાં પ્રવાહી કચરો અનેક રીતે ઉદભવે છે. જેમાં મુખ્યત્વે ઘરોમાં આ પ્રકારનો કચરો પેદા થતો હોય છે.
રસોડામાં વપરાયેલ વધારાનું પાણી
નાહવા ધોવાનું અને કપડા ધોવાનું પાણી
જાહેર નળો અને પાણીના કુવા પાસે ઢોળાતું પાણી
પશુઓની કોઢમાંથી નીકળતું પાણી
બજારો, કતલખાના, કે મેળાઓમાંથી નિકળતું પાણી
કારખાના જેવાકે રંગકામ. વણાટ છાપણીકામ વગેરે ઉધોગોમાંથી નિકળતું પાણી
રસાયણોના કારખાનામાંથી નિકળતું પાણી વગેરે
(2) અર્ધ પ્રવાહી કચરો
આ સડો ઉત્પન્ન કરે તેવી જાતનો કચરો છે.
આ કચરામાં કાગળના ટુકડા,ઝાડના પાંદડા, ફુલછોડ, સડેલા અને કોહવાયેલા શાકભાજી તથા ઢોરના છાણ અને પક્ષીઓના મળમૂત્રનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત ઓર્ગેનિક સડો ઉત્પન્ન કરે તેવા કચરામાં વાસી માછલી, માંસ, પ્રાણીઓ ના મડદા અને બગડી ગયેલ ખાધય પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.
(૩) ધન કચરો
આ પ્રકારના કચરામાં સડો ઉત્પન્ન થતો નથી પણ તે માનવ જાતને ખુબ જ નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.
આ કચરામાં ધૂળ, કાકરા, કપચી, પ્લાસ્ટિક, કાચના ટુકડા, લોખંડના મટીરીયલ્સ અને કારખાનામાથી નીકળતા ઓર્ગેનીક કચરા નો સમાવેશ થાય છે.
રેડીયોએકટીવ કચરો પણ આ પ્રકારનો હોય છે.
પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ મેનેજમેન્ટ ઓફ સસ્ટેનેબલ વેસ્ટ (ટકાવ કચરો વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતો)
નીચેની આયોજન પ્રક્રિયા દ્વારા સસ્ટેનેબલ વેસ્ટનુ મેનેજમેન્ટ કરી શકાય છે:
મકાન માટે જરૂરી સામગ્રીની માત્રામાં ઘટાડો કરવો જોઇએ.
પેદા થતા કચરાના જથ્થામાં ઘટાડો કરવો જોઇએ.
બાંધકામ અને ડિમોલિશન કચરોનું સંચાલન કરવુ જોઇએ.
મટિરીયલ્સની વિશિષ્ટતાઓ મુજબ પુન:પ્રાપ્ત અને રિસાયકલ કરેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ.
રિસાયક્લિંગ જગ્યા / સુવિધાઓની જોગવાઈ સરકાર દ્વારા નક્કી થયેલી હોવી જોઇએ.
કચરો ઉદ્ભવતા અને ટકાઉ કચરાના સંચાલનમાં ઘટાડો મેળવવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત માળખું અથવા અભિગમ અપનવવો જોઇએ.
વેસ્ટ હિઆર્કી –
વેસ્ટ હિઆર્કી એક માળખું પ્રદાન કરે છે જ્યાં કચરાના સંચાલનનાં વિકલ્પો અગ્રતા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે છે જ્યારે કચરા સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો તે આકારણી કરતી વખતે આ હીઆર્કીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હીઆર્કી તમામ કચરાને લાગુ પડે છે જે નીચે મુજબ છે.
1. કચરો ઘટાડો (વેસ્ટ રિડક્શન)
કચરો પેદા થાય તે પહેલાં તેને રોકીને, નાણાં સંગ્રહ, ઉપચાર અથવા કચરાના નિકાલના ખર્ચ બચાવી શકાય છે. તેનાથી પર્યાવરણીય પરની અસર અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થાય છે . જ્યારે કચરાની સાચી કિંમતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે ત્યારે આ વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
કચરાની સાચી કિંમત માત્ર નિકાલની કિંમત જ નથી, જેમાં તે શામેલ છે –
સામગ્રી / સંસાધનોની ખરીદીની કિંમત
હેન્ડલિંગ / પ્રોસેસિંગ / જાળવણી ખર્ચ
મેનેજમેન્ટ સમય
ખોટની આવક
2. સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ (મટીરીયલ રિયુઝ )
સમાન (અથવા વૈકલ્પિક) હેતુ માટે ઉત્પાદનો અને સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ એ આગલી પસંદગી છે.
સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય તે પહેલાં તેની ગુણવત્તા માટે મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ કારણ કે ઉત્પાદન જરૂરી ધોરણ સુધી પહોંચે તે પહેલાં તેને નાના સમારકામ કરવાની જરૂરી હોઈ શકે છે.
3. રિસાયક્લિંગ અને ખાતર (રિસાયક્લિંગ એન્ડ કમ્પોસ્ટિંગ )
રિસાયક્લિંગમાં નવા ઉત્પાદનો કરવા કચરાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દા.ત. સમાચારપત્ર નિયમિતપણે નવા સમાચારપત્ર બનાવવા માટે રિસાયકલ કરવામાં આવે છે
4. એનર્જી રીકવરી
કચરો સળગાવવાથી એનર્જી પ્રાપ્ત થાય છે. જો કે રિસાયક્લિંગ અથવા રીયુસ એ વધુ સારો ઓપ્શન .
5. લેન્ડફિલ નિકાલ (લેન્ડફિલ ડિસ્પોઝલ)
નિકાલ એ કચરાના વંશવેલોમાં છેલ્લો વિકલ્પ છે. જેમા કચરાને જમીનમાં દાટી દેવામાં આવે છે.
ટકાઉ કચરાના સંચાલનના ફાયદા
સસ્ટેનેબલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટના ઘણાં બધાં ફાયદા છે:
કચરાના નિકાલનો ખર્ચ ઘટે છે.
વર્જિન એગ્રિગેટ્સ જેવા મર્યાદિત સંસાધનો પરના દબાણમાં ઘટાડો થાય છે. લેન્ડફિલ અને ભસ્મીકરણથી ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયાથી એનર્જી વપરાશમાં ઘટાડો થાય છે. આર્થિક ઉત્પાદકતામાં વધારો. વધારાની લેન્ડફિલ માટે ઓછી જરૂરિયાત ઉભી થાય છે.
વેસ્ટ ડિસ્પોઝલ
ઔધ્યોગિક રાષ્ટ્રો ઝડપથી અને સલામત કચરાના નિકાલની સમસ્યાથી ઝઝુમી રહ્યા છે.
કિરણોત્સર્ગી અવશેષો જેવા બિન-બાયોડિગ્રેડેબલ અને ઝેરી કચરો સંરચનાત્મક રીતે નિકાલ ન કરવામાં આવે તો પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્યને સંભવિત ન ભરવાપાત્ર નુકસાન પહોંચાડે છે.
જો કે કચરાના નિકાલ ઘણા દાયકાઓથી ચિંતાનો વિષય છે, વસ્તી અને ઔદ્યોગિકરણમાં વૃદ્ધિને કારણે મુખ્ય સમસ્યા મોટા પ્રમાણમાં લઈ રહી છે.
કચરો ઉત્પન્ન કરવા માટે ફાળો આપતા બે મુખ્ય પરિબળો. જો કે કચરાના નિકાલની પદ્ધતિઓમાં કેટલીક પ્રગતિ કરવામાં આવી રહી છે, તેમ છતાં તે પર્યાપ્ત નથી.
નકામા કચરાના નિકાલની પદ્ધતિઓ
1. કચરો પેદા કરતા અટકાવવું અથવા ઘટાડવું
નવા અથવા બિનજરૂરી ઉત્પાદનોનો વ્યાપક ઉપયોગ મૂળ કારણ છે. સેકન્ડહેન્ડ ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવો અથવા હાલના ઉત્પાદનોનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો હિતાવહ છે. નહીંતો ઝેરી કચરાના દુષ પ્રભાવોના ભોગથી લોકોનું સ્વાસ્થ્ય બગડશે. કચરાનો નિકાલ કરવો એ આકરૂ સ્વરૂપ પણ ધારણ કરશે.
2.રિસાયક્લિંગ
રિસાયક્લિંગ એ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા દ્વારા કચરાને તેમની પોતાની શૈલીના ઉત્પાદનોમાં પરિવર્તિત કરે છે. કાગળ, ગ્લાસ, એલ્યુમિનિયમ અને પ્લાસ્ટિક સામાન્ય રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવે છે. તે કચરાને પ્રકૃતિમાં ઉમેરવાને બદલે ફરીથી ઉપયોગ કરવો તે પર્યાવરણને અનુકૂળ છે. જો કે, પ્રોસેસિંગ તકનીકીઓ ખૂબ ખર્ચાળ છે.
3. ઇન્સીનરેશન
ભસ્મીકરણમાં કચરાને તેમના મૂળ ઘટકોમાં રૂપાંતરિત કરવાની સુવિધા છે. કચરો સળગાવવું તે વધુ સસ્તું છે અને કચરાના જથ્થામાં લગભગ 90% ઘટાડો થયો છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને જોખમી અને ઝેરી કચરો સરળતાથી દૂર કરી શકાય છે. કચરો બાળવાથી મળેલી ઊર્જાનો ઉપયોગ રસોઈ, ગરમી અને ટર્બાઇનને પાવર સપ્લાય કરવા માટે થઈ શકે છે. જો કે, સૂક્ષ્મ સ્તરના દૂષકોના આકસ્મિક લિકેજ, જેમ કે ઇન્સિનેરેટર લાઇન્સમાંથી ડાયોસિનની આકસ્મિક લિકેજને તપાસવા માટે કડક તકેદારી હોવી જરૂરી છે.
કચરો નિકાલ કરવાની પદ્ધતિઓ
કમ્પોસ્ટિંગ
તેમાં સુક્ષ્મજીવાણુઓ દ્વારા જૈવિક કચરાના વિઘટનનો સમાવેશ થાય છે, જેથી લાંબા ગાળા સુધી કચરો એક ખાડામાં જ રહેવા દે.
પોષકતત્વો થી સમૃદ્ધ આ ખાતરનો ઉપયોગ છોડના ખાતર તરીકે કરી શકાય છે.
જો કે, પ્રક્રિયા ધીમી છે અને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં જમીનનો વપરાશ કરે છે. જૈવિક પ્રક્રિયાઓ જમીનના ફળદ્રુપતામાં ભારે સુધારો કરે છે.
સેનિટરી લેન્ડફિલ:
આમાં લેન્ડફિલમાં કચરો નાખવાનો સમાવેશ થાય છે.
આધાર એક રક્ષણાત્મક સ્તરથી તૈયાર કરવામાં આવે છે, જે કચરા અને ભૂગર્ભ જળ વચ્ચેના અવરોધનું કામ કરે છે. અને ઝેરી રસાયણોને પાણીના ક્ષેત્રમાં ભેગા થવાથી અટકાવે છે.
કચરા ના સ્તરો કોમ્પેક્શનને આધિન હોય છે અને ત્યારબાદ તેને પૃથ્વીના સ્તર સાથે કોટેડ કરવામાં આવે છે.
ઝેરી રસાયણોના આકસ્મિક લિકેજની નબળાઈને ઘટાડવા માટે, બિન-છિદ્રાળુ હોય તેવી માટી પસંદ કરવામાં આવે છે.
ભૂગર્ભજળના નીચા સ્તરવાળી અને પૂરનાં સ્ત્રોતોથી દૂર સ્થળોએ લેન્ડફિલ્સ બનાવવું જોઈએ.
જો કે, સેનિટરી લેન્ડ ફિલ્સ જાળવવા માટે પૂરતી સંખ્યામાં કુશળ માનવબળ જરૂરી છે.
ઓશિયન (સમુદ્ર / સમુદ્રમાં નિકાલ)
સામાન્ય રીતે કિરણોત્સર્ગી પ્રકૃતિનો કચરો સક્રિય માનવ નિવાસસ્થાનોથી દૂર સમુદ્રોમાં નાખવામાં આવે છે.
જો કે, પર્યાવરણવાદીઓ આ પદ્ધતિને પડકાર ફેંકી રહ્યા છે. કારણ કે આવી ક્રિયા સમુદ્રના પાણીને તેના અંતર્ગત પોષક તત્વોથી વંચિત કરીને જળચર જીવન માટે વિનાશકારી નીવડશે તેવું માનવામાં આવે છે.
બાયોમેડિકલ કચરાના નિકાલના પ્રકાર
બાયોમેડિકલ વેસ્ટ: બાયો મેડિકલ કચરો એ એવો કચરો છે જેમાં ચેપી સામગ્રી હોય છે. જે તબીબી અથવા લેબોરેટરી નો હોય શકે છે.તે ઘન અથવા પ્રવાહી હોય શકે છે.જેમાં બ્લડ, સાર્પ, હ્યુમન ઓર એનિમલ ટીશ્યુ, યુસ્ડ બેન્ડેજસ એન્ડ ડ્રેસિંગ, ડીસ્કાર્ડેડ ગ્લવ્સ, બોડીફ્લુઈડ્સ, એન્ડ લેબોરેટરી વેસ્ટ, નિડલ, સ્કાલ્પેલ, લેન્સેટ્સ હોય શકે છે.
જૈવિક કચરાનો નિકાલ અને વ્યવસ્થાપન
કેટેગરી વિભાજન
કલેક્શન
ટ્રાન્સપોર્ટેશન ઓફ બીએમડબ્લ્યુ
નિકાલ
બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ની કેટેગરી
બાયોમેડિકલ વેસ્ટની કેટેગરી રુલ્સ 1998 એનેક્સુર એ પ્રમાણે નીચે મુજબ છે.
કેટેગરી નં 1) હયુંમન એનાટોમિકલ વેસ્ટ
કેટેગરી નં 2) એનિમલ વેસ્ટ
કેટેગરી નં 3) માઈક્રોબાયોલોજી અને બાયોટેક્નોલોજી વેસ્ટ
કેટેગરી નં 4) વેસ્ટ શાર્પ્સ
કેટેગરી નં 5) ડિસકારડેડ મેડિસિન્સ અને સાઇટોટોકસિક ડ્રગ્સ
દવાખાના માંથી નીકળતો અન્ય કચરો પૂંઠા, થર્મોકોલ બોર્ડ અને કાગળ વગેરે
બાયોમેડિકલ કચરાના નિકાલના પ્રકાર
1. ઓટોકલેવિંગ
ઓટોક્લેવિંગની પ્રક્રિયામાં સ્ટીમ સ્ટરીલાઈઝેશન સામેલ છે. ભસ્મીકરણ કરવાને બદલે, ઓટોક્લેવિંગમાં નિર્ધારિત સમય માટે ખૂબ જ ગરમ વરાળ દ્વારા સ્ટરિલાઈઝેશન કરવામાં આવે છે. પ્રક્રિયાના અંતે. સુક્ષ્મસજીવો સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.
આ પ્રક્રિયા ખાસ કરીને અસરકારક છે કારણ કે તેની કિંમત અન્ય પદ્ધતિઓની તુલનામાં ઘણી ઓછી હોય છે, અને કોઈપણ પ્રકારના સ્વાસ્થ્ય જોખમો પ્રસ્તુત કરતી નથી. જ્યારે કેટલાક બાયોમેડિકલ કચરાનો નિકાલ ઓટોકલેવિંગ દ્વારા થઈ શકતો નથી, લગભગ 90% સામગ્રી આ રીતે લેન્ડફિલ પર મોકલતા પહેલા ઓટોક્લેવ કરવામાં આવે છે.
2. ભસ્મ (ઇન્સીનરેશન)
સળગાવવાના મુખ્ય ફાયદા એ છે કે તે ઝડપી અને સરળ છે . તે અસરકારક રીતે સંપૂર્ણ રીતે કચરો દૂર કરે છે. અને કોઈપણ સુક્ષ્મસજીવો ને સુરક્ષિત રીતે દૂર કરે છે. જો કે, જ્યારે જોખમી પદાર્થોને બાળી નાખતા હો ત્યારે, ઉત્સર્જન ખાસ કરીને જોખમી હોઈ શકે છે.
રાજ્યો કચરો નિકાલ કરનારી કંપનીઓને તેમની પ્રથમ પસંદગી તરીકે ભસ્મીકરણ તરફ ધ્યાન આપવાનું પસંદ કરે છે. પરંતુ સામગ્રીની સમીક્ષા થવી જોઈએ અને બર્ન કરવા માટે સલામત છે તે નક્કી કરવું જોઈએ.
3. રસાયણો (કેમિકલ)
જ્યારે પ્રવાહી કચરોની વાત આવે છે, ત્યારે સામાન્ય બાયોમેડિકલ કચરાના નિકાલની પદ્ધતિ રાસાયણિક જીવાણુ નાશકક્રિયા હોઈ શકે છે . ક્લોરિન એ આ પ્રક્રિયા માટે નિયમિત પસંદગી છે, અને સુક્ષ્મસજીવો અને પેથોજેન્સને મારી નાખવા માટે પ્રવાહી કચરામાં ઉમેરવામાં કરવામાં આવે છે.
રાસાયણિક નિકાલનો ઉપયોગ સોલીડ કચરા માટે પણ થઈ શકે છે, પરંતુ તે માટે પહેલા ઘન કચરાને ગ્રાઈન્ડ કરવામાં આવે છે જેથી મહત્તમ ડિકંટામીનેશન થઈ શકે છે. તેનો નિકાલ પછી ગટર વ્યવસ્થામાં કરવામાં આવે છે.
4. માઇક્રોવેવિંગ
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, કચરો કાપવામાં આવે છે. પાણી સાથે ભેળવવામાં આવે છે, અને પછી સુક્ષ્મસજીવો અને અન્ય હાનિકારક તત્વોને મારવા માટે આંતરિક રીતે ગરમ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાના મુખ્ય ફાયદાઓમાંનો એક છે કે તે બાયોમેડિકલ કચરોનું વોલ્યુમ ઘટાડે છે . અને તે ઇન્સીનરેશન કરતાં આ પદ્ધતિ વધુ એનર્જી એફિશિયન્ટ છે. પરંતુ તેનો ઉપયોગ તમામ બાયોમેડિકલ કચરા માટે થઈ શકતો નથી.