CHN-2-UNIT NO.2 Health care delivery system

Health care delivery system
a) Heath care concept and trends
b) Health care services – Public sector, Rural,
Urban
c) Private sector
d) Public Private Partnership (PPP)
e) Other agencies
f) Indigenous systems of medicine Ayurvedha,
yoga, unani, siddha and homeopathy
(AYUSH)
g) Voluntary health services
h) National Health Programmes
i) Nurse role in health care services

HEALTH CARE DELIVERY SYSTEM (હેલ્થ કેર ડેલેવરી સીસ્ટમ):

KEY TERMS (કી ટર્મ્સ)

1. હેલ્થ કેર (Health Care)

• હેલ્થ કેર એટલે હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ દ્વારા ઇન્ડિવિજ્યુઅલ, ફેમિલી અને કમ્યુનિટી ને હેલ્થ જાળવવા, હેલ્થ સુધારવા, ડિસીઝ પ્રિવેન્ટ કરવા, ડિસીઝનું ટ્રીટમેન્ટ કરવા, હેલ્થનું મોનિટરિંગ કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે હેલ્થ રિસ્ટોર કરવા માટે આપવામાં આવતી તમામ સર્વિસિસ.

હેલ્થ કેરના મુખ્ય એઈમ્સ :

• હેલ્થ પ્રમોશન
• ડિસીઝ પ્રિવેન્શન
• અર્લી ડાયગ્નોસિસ
• ટાઈમલી ટ્રીટમેન્ટ
• રિહેબિલિટેશન
• કન્ટિન્યુઅસ હેલ્થ મોનિટરિંગ

પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care)

• પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care) એટલે એવી એસેન્શિયલ હેલ્થ કેર, જે દરેક વ્યક્તિ અને ફેમીલી ને વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય (Scientifically Sound), સમાજને સ્વીકાર્ય (Socially Acceptable), સરળતાથી ઉપલબ્ધ (Universally Accessible) અને ઓછા ખર્ચે (Affordable Cost) ઉપલબ્ધ થાય તથા જેમાં કમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન (Community Participation) ને મહત્વ આપવામાં આવે.
• આ વ્યાખ્યા 1978ની Alma-Ata Conference માં આપવામાં આવી હતી અને આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રાઇમરી હેલ્થ કેરનો આધારસ્તંભ માનવામાં આવે છે.

3. બેસિક હેલ્થ સર્વિસિસ (Basic Health Services – WHO/UNICEF)

• WHO અને UNICEF મુજબ બેસિક હેલ્થ સર્વિસિસ (Basic Health Services) એવી આવશ્યક હેલ્થ સર્વિસિસ છે, જે હેલ્થ યુનિટ્સ, હેલ્થ સેન્ટર્સ અને ટ્રેઇન્ડ હેલ્થ વર્કર્સ દ્વારા કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતા લોકો સુધી અસરકારક રીતે પહોંચાડવામાં આવે છે.
• આ સર્વિસિસનો મુખ્ય હેતુ પ્રજાને પ્રાથમિક, આવશ્યક અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ હેલ્થ સુવિધાઓ પૂરી પાડવાનો છે, જેથી સામાન્ય ડીસિઝનું નિયંત્રણ, મધર અને ચાઈલ્ડ નું રક્ષણ, વેક્સીનેશન અને હેલ્થ એજ્યુકેશન જેવી સર્વિસિસ દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચી શકે.

કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર (Comprehensive Health Care)

• કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર (Comprehensive Health Care) એટલે વ્યક્તિને પ્રેગનેન્સી (Womb) થી લઈને જીવનના અંતિમ તબક્કા (Tomb) સુધી Continuous, comprehensive, and integrated હેલ્થ સર્વિસિસ પૂરી પાડવાની વ્યવસ્થા.
• આમાં માત્ર ડીસિઝની સારવાર જ નહીં, પરંતુ હેલ્થ પ્રમોશન, ડિસીઝ પ્રિવેન્શન, ક્યુરેટિવ કેર, રિહેબિલિટેશન, ફોલો-અપ અને જરૂર મુજબ પેલિયેટિવ કેર નો પણ સમાવેશ થાય છે.
• આ પ્રકારની હેલ્થ કેર વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમગ્ર સમાજના સર્વાંગી વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને જીવનના દરેક તબક્કે જરૂરી હેલ્થ સર્વિસિસ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• હેલ્થ એ દરેક વ્યક્તિનો ફન્ડામેન્ટલ હ્યુમન રાઇટ (Fundamental Human Right) છે. તેથી દરેક વ્યક્તિને યોગ્ય, ગુણવત્તાસભર અને સમયસર હેલ્થ સર્વિસિસ ઉપલબ્ધ કરાવવી એ દરેક દેશની સરકારની મુખ્ય જવાબદારી છે.
• હેલ્થ કેર સર્વિસિસ (Health Care Services) એટલે હેલ્થ કેર એજન્સીઓ, હોસ્પિટલ, પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર (PHC), કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC), સબસેન્ટર અને અન્ય હેલ્થ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ દ્વારા ઇન્ડિવિજ્યુઅલ, ફેમિલી અને કમ્યુનિટી ને આપવામાં આવતી વિવિધ પ્રકારની હેલ્થ સર્વિસિસ.
• આ સર્વિસિસનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ડિસીઝનું ટ્રીટમેન્ટ કરવાનો નથી, પરંતુ વ્યક્તિના હેલ્થનું પ્રમોશન (Health Promotion), ડિસીઝનું પ્રિવેન્શન (Disease Prevention), અર્લી ડિટેક્શન (Early Detection), યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ (Treatment), રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation) અને હેલ્થ રિસ્ટોરેશન (Health Restoration) કરવાનો પણ છે.
• સમયની સાથે લોકોની હેલ્થ સંબંધિત જરૂરિયાતોમાં વધારો થતાં સરકારો હેલ્થ સર્વિસિસને વધુ એક્સેસિબલ (Accessible), અફોર્ડેબલ (Affordable), ઇક્વિટેબલ (Equitable) અને ક્વોલિટી બેઝ્ડ (Quality-Based) બનાવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે.
• આજના સમયમાં માત્ર હોસ્પિટલ આધારિત સારવાર પૂરતી નથી, પરંતુ દરેક વ્યક્તિ સુધી કોમ્પ્રિહેન્સિવ અને પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર પહોંચે તે અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે. આ માટે પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર પ્રોગ્રામ દ્વારા શહેર તેમજ ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકો સુધી આવશ્યક હેલ્થ સર્વિસિસ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
• વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અનુસાર દરેક વ્યક્તિને સ્વસ્થ જીવન જીવવાનો અધિકાર છે, તેથી “Health for All” ના ધ્યેયને સિદ્ધ કરવા માટે પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર સમગ્ર હેલ્થ સિસ્ટમનો પાયો માનવામાં આવે છે.

Concept of Health Care (કોન્સેપ્ટ ઓફ હેલ્થ કેર)

વ્યાખ્યા (Definition)

• આધુનિક સમયમાં હેલ્થ કેર (Health Care) નો કોન્સેપ્ટ માત્ર મેડિકલ કેર (Medical Care) અથવા ડીસીઝ ની ટ્રીટમેન્ટ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આજે હેલ્થ કેરને વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમગ્ર સમાજના સર્વાંગી વિકાસ (Holistic Well-being) સાથે જોડવામાં આવે છે.
• વ્યક્તિનું હેલ્થ અનેક સોશિયલ, ઇકોનોમિક, એન્વાયરમેન્ટલ અને લાઇફસ્ટાઇલ ફેક્ટર્સ પર આધારિત હોય છે. તેથી હેલ્થ કેરનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ડિસીઝની સારવાર કરવાનો નથી, પરંતુ હેલ્થનું પ્રમોશન, પ્રિવેન્શન, પ્રોટેક્શન, મોનિટરિંગ અને રિસ્ટોરેશન કરવાનો પણ છે.
• હેલ્થ કેર સર્વિસિસ હેલ્થ કેર એજન્સીઓ દ્વારા ઇન્ડિવિજ્યુઅલ, ફેમિલી અને કમ્યુનિટી સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે, જેથી દરેક વ્યક્તિને સ્વસ્થ, સુરક્ષિત અને ગુણવત્તાસભર જીવન જીવવાની તક મળી શકે.
• આજના સમયમાં વિશ્વના મોટાભાગના દેશોએ પોતાની હેલ્થ સિસ્ટમને પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care) ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત બનાવી છે, કારણ કે તે લોકોની મૂળભૂત હેલ્થની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં સૌથી અસરકારક માનવામાં આવે છે.

હેલ્થ કેરનો કોન્સેપ્ટ (Concept of Health Care)

• આધુનિક વિચારધારા મુજબ હેલ્થ માત્ર હોસ્પિટલ અથવા દવા ઉપર આધારિત નથી. વ્યક્તિના હેલ્થ ઉપર નીચેના તમામ ફેક્ટર્સ અસર કરે છે.
• એજ્યુકેશન (Education)
• એમ્પ્લોયમેન્ટ (Employment)
• ન્યુટ્રિશન (Nutrition)
• હાઉસિંગ (Housing)
• સેનિટેશન (Sanitation)
• હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ (Healthy Lifestyle)
• એન્વાયરમેન્ટલ હેઝર્ડ્સ (Environmental Hazards)
• કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝીસ (Communicable Diseases)
• આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યક્તિ, પરિવાર અને કોમ્યુનિટીને આપવામાં આવતી તમામ હેલ્થ સર્વિસીસને હેલ્થ કેર (Health Care) કહેવામાં આવે છે.

હેલ્થ કેરનો મુખ્ય હેતુ (Purpose of Health Care)

• હેલ્થ કેરનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ડિસીઝની ટ્રીટમેન્ટ કરવાનો નથી પરંતુ વ્યક્તિને ફિઝિકલ (Physical), મેન્ટલ (Mental), સોશિયલ (Social) અને ઇકોનોમિકલી (Economically) વધુ સારી હેલ્થ પ્રાપ્ત થાય તે માટે સતત સેવા આપવાનો છે.
• હેલ્થ કેર દ્વારા હેલ્થનું પ્રમોશન, ડિસીઝનું પ્રિવેન્શન, સમયસર ડાયગ્નોસિસ, યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ, કોમ્પ્લિકેશનનું પ્રિવેન્શન અને જરૂર પડે ત્યારે રિહેબિલિટેશન કરવામાં આવે છે.

હેલ્થ સર્વિસીસના બે મુખ્ય થીમ્સ (Two Major Themes of Health Services)

1. કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ સર્વિસીસ (Comprehensive Health Services)

હેલ્થ સર્વિસ માત્ર પસંદ કરેલા લોકો માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર પોપ્યુલેશન (Entire Population) માટે ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ.

દરેક વ્યક્તિને નીચેની તમામ પ્રકારની સર્વિસીસ મળવી જોઈએ.

• હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion)
• ડિસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention)
• ક્યોરેટિવ કેર (Curative Care)
• રિહેબિલિટેટિવ કેર (Rehabilitative Care)

આ ચારેય સેવાઓ મળીને કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર પૂર્ણ થાય છે.

2. પ્રાયમરી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ (Primary Health Care Services)

• વિશ્વના અનુભવથી એવું જાણવા મળ્યું છે કે ગ્રામ્ય વિસ્તારો અને શહેરી ગરીબ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો સુધી ઈફેક્ટીવ હેલ્થ સર્વિસ પહોંચાડવાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ પ્રાયમરી હેલ્થ કેર છે.
• પ્રાયમરી હેલ્થ કેર દ્વારા વ્યક્તિને પોતાના વિસ્તાર નજીક જ બેઝિક હેલ્થ સર્વિસીસ મળી રહે છે. જો વધુ ટ્રીટમેન્ટની જરૂર હોય તો યોગ્ય રિફરલ સિસ્ટમ (Referral System) દ્વારા હાઈ લેવલની હોસ્પિટલમાં મોકલવામાં આવે છે.

કોમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન (Community Participation)

• સક્સેસફૂલ હેલ્થ કેર માટે માત્ર સરકાર અથવા હોસ્પિટલ જવાબદાર નથી. કોમ્યુનિટીનું એક્ટીવ પાર્ટીસિપેશન પણ એટલુ જ જરૂરી છે.
• જ્યારે લોકો હેલ્થ એજ્યુકેશન સ્વીકારે છે, રસીકરણ કરાવે છે, સ્વચ્છતા જાળવે છે, હેલ્થ પ્રોગ્રામમાં ભાગ લે છે અને હેલ્થ વર્કરને સહકાર આપે છે ત્યારે હેલ્થ સર્વિસીસ વધુ અસરકારક બને છે અને “હેલ્થ ફોર ઓલ (Health for All)” નું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

મેડિકલ કેર અને હેલ્થ કેર (Medical Care and Health Care)

• મેડિકલ કેર (Medical Care) હેલ્થ કેરનો માત્ર એક ભાગ છે.
• મેડિકલ કેર મુખ્યત્વે ડોક્ટર દ્વારા આપવામાં આવતી ટ્રીટમેન્ટ સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે હેલ્થ કેર વ્યક્તિના હેલ્થના દરેક પાસાને આવરી લે છે. તેમાં પ્રમોશન, પ્રિવેન્શન, ટ્રીટમેન્ટ, રિહેબિલિટેશન અને ફોલો-અપ (Follow-up) તમામનો સમાવેશ થાય છે.

HEALTH CARE SYSTEM (હેલ્થ કેર સિસ્ટમ)

હેલ્થ કેર સિસ્ટમ (Health Care System)

• દરેક દેશની સોશિયો-ઇકોનોમિક (Socio-economic) પરિસ્થિતિ, પોપ્યુલેશન (Population), કલ્ચર (Culture), ગવર્નમેન્ટ પોલિસી (Government Policy) અને ઉપલબ્ધ રિસોર્સીસ (Resources) અલગ-અલગ હોવાથી દરેક દેશની હેલ્થ કેર સિસ્ટમ (Health Care System) પણ અલગ હોય છે. તેથી તમામ દેશો માટે એકસરખી હેલ્થ કેર સિસ્ટમ નક્કી કરી શકાતી નથી.
• હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) એવી રીતે કેરફુલી પ્લાન (Carefully Planned) અને શેડ્યુલ (Scheduled) કરવામાં આવે છે કે દેશના દરેક વ્યક્તિ સુધી સમયસર, સરળતાથી અને યોગ્ય ખર્ચમાં હેલ્થ સર્વિસીસ પહોંચી શકે.
• હેલ્થ કેર સિસ્ટમનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ડીસીઝ ની ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) કરવી નથી, પરંતુ દરેક વ્યક્તિને પ્રોમોટિવ (Promotive), પ્રિવેન્ટિવ (Preventive), ક્યોરેટિવ (Curative) અને રિહેબિલિટેટિવ (Rehabilitative) સર્વિસીસ ઉપલબ્ધ કરાવી સમગ્ર સમાજના હેલ્થમાં સુધારો લાવવાનો છે.
• દરેક વ્યક્તિ સુધી એક્સેસિબલ (Accessible), અફોર્ડેબલ (Affordable) અને કોમ્પ્રિહેન્સિવ (Comprehensive) હેલ્થ કેર પહોંચે તે માટે સમગ્ર હેલ્થ કેર સિસ્ટમને ત્રણ લેવલમાં ગોઠવવામાં આવી છે.
• આ ત્રણેય લેવલ રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System) દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે, જેથી જરૂરી હોય ત્યારે પેશન્ટને યોગ્ય ઉચ્ચ કેન્દ્ર પર મોકલી શકાય.

LEVELS OF HEALTH CARE SYSTEM (લેવલ્સ ઓફ હેલ્થ કેર સિસ્ટમ)

હેલ્થ કેર સિસ્ટમમાં હેલ્થ સર્વિસીસને ત્રણ લેવલમાં વહેંચવામાં આવી છે.

• પ્રાયમરી લેવલ (Primary Level)
• સેકન્ડરી લેવલ (Secondary Level)
• ટર્શિયરી લેવલ (Tertiary Level)

આ ત્રણેય લેવલ કોમ્પ્લેક્સિટી (Complexity) અનુસાર અલગ-અલગ પ્રકારની સેવાઓ આપે છે અને સમગ્ર હેલ્થ સિસ્ટમમાં રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System) દ્વારા જોડાયેલા રહે છે.

PRIMARY LEVEL OF HEALTH CARE (પ્રાયમરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

વ્યાખ્યા (Definition)

• પ્રાયમરી લેવલ (Primary Level) એ ઇન્ડિવિજ્યુઅલ (Individual), ફેમિલી (Family) અને કોમ્યુનિટી (Community) નો નેશનલ હેલ્થ સિસ્ટમ (National Health System) સાથેનો ફર્સ્ટ કોન્ટેક્ટ (First Contact) છે.
• આ લેવલ પર એસેન્શિયલ હેલ્થ કેર (Essential Health Care) અને પ્રાયમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care) ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics)

• પ્રાયમરી લેવલ લોકોના સૌથી નજીક હોવાથી સરળતાથી ઉપલબ્ધ રહે છે.
• મોટાભાગની સામાન્ય હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સનું ડાયગ્નોસિસ અને ટ્રીટમેન્ટ આ લેવલ પર જ કરવામાં આવે છે.
• ભારતમાં આ સેવાઓ મુખ્યત્વે સબસેન્ટર (Sub Centre), પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર (PHC) અને હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર (Health & Wellness Centre) દ્વારા આપવામાં આવે છે.
• આ લેવલ પર ANM, ASHA, MPHW, Medical Officer, Village Health Guide, Anganwadi Worker અને અન્ય હેલ્થ વર્કર્સ સેવા આપે છે.
• અહીં ઈમ્યુનાઇઝેશન (Immunization), મેટરનલ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ (MCH), ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning), ન્યુટ્રિશન (Nutrition), હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education), એન્ટીનેટલ કેર (Antenatal Care), પોસ્ટનેટલ કેર (Postnatal Care) અને સામાન્ય ડીસીઝ ની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે.
• આ લેવલ ગામડાં અને શહેર વચ્ચેના હેલ્થ ગેપને ઘટાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
• ભારતમાં “Health For All” ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રાયમરી હેલ્થ કેરને સતત મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે.

SECONDARY LEVEL OF HEALTH CARE (સેકન્ડરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

વ્યાખ્યા (Definition)

• સેકન્ડરી લેવલ (Secondary Level) એ પ્રાયમરી લેવલથી ઉપરનું ઇન્ટરમીડિયેટ લેવલ ઓફ કેર (Intermediate Level of Care) છે.
• અહીં વધુ કોમ્પ્લેક્ષ અને સ્પેશિયલ ટ્રીટમેન્ટની જરૂરિયાત ધરાવતા પેશન્ટની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics)

• અહીં સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટર્સ (Specialist Doctors) ઉપલબ્ધ હોય છે.
• વિવિધ પ્રકારની ઇન્વેસ્ટિગેશન ફેસિલિટીઝ (Investigation Facilities) ઉપલબ્ધ હોય છે.
• મુખ્યત્વે ક્યોરેટિવ સર્વિસીસ (Curative Services) આપવામાં આવે છે.
• આ લેવલ સામાન્ય રીતે કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC) અને ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ (District Hospital) દ્વારા કાર્યરત હોય છે.
• આ સમગ્ર હેલ્થ સિસ્ટમનું ફર્સ્ટ રેફરલ લેવલ (First Referral Level) છે.
• પ્રાયમરી લેવલ પરથી રેફર થયેલા પેશન્ટ્સની સારવાર અહીં કરવામાં આવે છે.

TERTIARY LEVEL OF HEALTH CARE (ટર્શિયરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

વ્યાખ્યા (Definition)

• ટર્શિયરી લેવલ (Tertiary Level) હેલ્થ કેર સિસ્ટમનું સૌથી હાઈ અને સૌથી વધુ સ્પેશિયલાઈઝ્ડ (Specialized) લેવલ છે.
• અહીં સીરીયસ, રેર અને એક્સ્ટ્રીમલી કોમ્પ્લેક્ષ ડીસીઝની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics)

• અહીં સુપર સ્પેશિયાલિટી (Super Specialty) ટ્રીટમેન્ટ ઉપલબ્ધ હોય છે.
• Super Specialty ડાયગ્નોસ્ટિક (Diagnostic) અને ટ્રીટમેન્ટ ફેસિલિટીઝ (Treatment Facilities) ઉપલબ્ધ હોય છે.
• આ સેવાઓ Medical College, AIIMS, Regional Hospital, Super Specialty Hospital અને અન્ય Apex Institutes દ્વારા આપવામાં આવે છે.
• અહીં સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટર્સ (Super Specialist Doctors) અને Highly trained હેલ્થ વર્કર્સ (Health Workers) વર્ક કરે છે.
• આ લેવલ પર માત્ર ટ્રીટમેન્ટ જ નહીં પરંતુ ટીચિંગ (Teaching), મેડિકલ એજ્યુકેશન (Medical Education), ટ્રેનિંગ (Training), રિસર્ચ (Research), પ્લાનિંગ (Planning) અને મેનેજમેન્ટ (Management) નું પણ કાર્ય કરવામાં આવે છે.
• ટર્શિયરી લેવલ પ્રાયમરી અને સેકન્ડરી લેવલને ટેક્નિકલ સપોર્ટ, ગાઇડન્સ અને એડવાન્સ ટ્રીટમેન્ટ ની Facility પૂરી પાડે છે.

MODEL OF PRIMARY LEVEL OF HEALTH CARE(પ્રાયમરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેરનું મોડેલ)

1. Village Level (વિલેજ લેવલ)

દર 1000 Population દીઠ સામાન્ય રીતે નીચેના હેલ્થ વર્કર્સ વર્ક કરે છે.

• ASHA – 1
• Anganwadi Worker – 1
• Traditional Birth Attendant (TBA / Trained Dai) – 1
• Village Health Guide (VHG) – 1

2. Sub Centre (SC)

એક Sub Centre નીચે મુજબની Population ને સેવા આપે છે.

• Plains Area (પ્લેન્સ એરિયા) → 5,000 Population
• Hilly / Tribal / Backward Area → 3,000 Population

Sub Centre ખાતે સામાન્ય રીતે નીચેનો સ્ટાફ હોય છે.

• ANM (Female Multipurpose Health Worker)
• Male Multipurpose Health Worker (MPHW)
• Part-time Voluntary Worker

3. Primary Health Centre (PHC)

એક PHC નીચે મુજબની Population ને સેવા આપે છે.

• Plains Area → 30,000 Population
• Hilly / Tribal / Backward Area → 20,000 Population

PHC ખાતે નીચેનો સ્ટાફ કાર્ય કરે છે.

• Medical Officer
• Staff Nurse
• Pharmacist
• Health Assistant (Male/Female)
• Laboratory Technician
• Health Educator
• ANM
• MPHW
• અને અન્ય Health Team Members

MODEL OF SECONDARY LEVEL OF HEALTH CARE (સેકન્ડરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેરનું મોડેલ)

Community Health Centre (CHC)

એક CHC નીચે મુજબની Population ને સેવા આપે છે.

• Plains Area → 1,20,000 Population
• Hilly / Tribal / Backward Area → 80,000 Population

CHC એ સમગ્ર હેલ્થ સિસ્ટમનું First Referral Unit (FRU) તરીકે કાર્ય કરે છે.

અહીં સામાન્ય રીતે Specialist Doctors ઉપલબ્ધ હોય છે.

• Physician
• Surgeon
• Obstetrician & Gynecologist
• Pediatrician
• Anaesthetist (જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય)
• Dentist (ઘણી જગ્યાએ)
• Emergency Services
• Indoor Admission
• Laboratory
• X-ray
• Operation Theatre

District Hospital (DH)

District Hospital એ Secondary Level નું સૌથી મોટું Referral Hospital છે.

અહીં વધુ Complex patientsની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે.

Specialist અને Super-specialist Services (જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય)

• ICU
• Blood Bank
• Emergency Services
• Major Operations
• Referral Services

MODEL OF TERTIARY LEVEL OF HEALTH CARE (ટર્શિયરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેરનું મોડેલ)

• ટર્શિયરી લેવલ (Tertiary Level) એ હેલ્થ કેર સિસ્ટમનું સૌથી ઉચ્ચ (Highest) અને સૌથી વિશિષ્ટ (Highly Specialized) લેવલ છે.
• આ લેવલ પર એવા પેશન્ટ ની ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવે છે, જેમને એડવાન્સ (Advanced) ઇન્વેસ્ટિગેશન (Investigation), સુપર સ્પેશિયાલિટી (Super Specialty) ટ્રીટમેન્ટ અથવા કોમ્પ્લેક્ષ સર્જરી (Complex Surgery)ની જરૂર હોય.
• આ લેવલ પર માત્ર ટ્રીટમેન્ટ જ નહીં પરંતુ ટીચિંગ (Teaching), ટ્રેનિંગ (Training), રિસર્ચ (Research) અને હેલ્થ પ્લાનિંગ (Health Planning) પણ કરવામાં આવે છે.

Tertiary Level હેઠળ આવતી સંસ્થાઓ

• Medical College Hospitals
• AIIMS (All India Institute of Medical Sciences)
• Regional Hospitals
• Super Specialty Hospitals
• National Institutes
• Apex Institutes
• Specialized Cancer Hospitals
• Cardiac Institutes
• Neurology Centres
• Organ Transplant Centres

Tertiary Level પર ઉપલબ્ધ સેવાઓ

Tertiary Level → No Fixed Population (કોઈ નિશ્ચિત Population Coverage નથી)

• Super Specialist Doctors
• Advanced ICU
• Organ Transplant
• Cardiac Surgery
• Neurosurgery
• Oncology Services
• Dialysis Unit
• Advanced Imaging (CT Scan, MRI, PET Scan)
• Cath Lab
• Teaching & Research
• Medical Education
• National Referral Services

REFERRAL SYSTEM (રેફરલ સિસ્ટમ)

ડેફિનેશન (Definition)

• રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System) એ હેલ્થ કેર સિસ્ટમ (Health Care System) નો એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જેમાં પેશન્ટ ને તેની બીમારીની સિવ્યારીટી (Severity), જરૂરી સારવાર (Treatment), ઇન્વેસ્ટિગેશન (Investigation) અથવા સ્પેશિયાલિસ્ટ (Specialist) સેવાઓના આધારે એક હેલ્થ ફેસિલિટી (Health Facility) માંથી બીજી વધુ ઉચ્ચ લેવલની હેલ્થ ફેસિલિટી તરફ મોકલવામાં આવે છે.
• સારવાર પૂર્ણ થયા પછી પેશન્ટ ને ફરી તેના મૂળ હેલ્થ સેન્ટર (Parent Health Centre) પર ફોલો-અપ (Follow-up) અને સતત દેખરેખ (Continuity of Care) માટે પરત મોકલવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને રેફરલ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે.

રેફરલ સિસ્ટમના મુખ્ય હેતુ (Objectives)

• યોગ્ય પેશન્ટને યોગ્ય સમયે યોગ્ય હેલ્થ ફેસિલિટી સુધી પહોંચાડવો.
• દરેક લેવલ પર યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• પેશન્ટને સમયસર સ્પેશિયાલિસ્ટ (Specialist) ટ્રીટમેન્ટ ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) નો યોગ્ય ઉપયોગ કરાવવો.
• પેશન્ટને સતત સારવાર (Continuity of Care) અને ફોલો-અપ (Follow-up) આપવો.
• હેલ્થ કેર સિસ્ટમને વધુ અસરકારક (Effective) અને સુવ્યવસ્થિત (Systematic) બનાવવી.

રેફરલ સિસ્ટમ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

• જો Village Level પર ટ્રીટમેન્ટ શક્ય ન હોય તો પેશન્ટને Sub Centre (SC) પર મોકલવામાં આવે છે.
• જો Sub Centre પર ટ્રીટમેન્ટ શક્ય ન હોય તો પેશન્ટને Primary Health Centre (PHC) પર મોકલવામાં આવે છે.
• જો PHC પર ટ્રીટમેન્ટ શક્ય ન હોય તો પેશન્ટને Community Health Centre (CHC) અથવા First Referral Unit (FRU) પર મોકલવામાં આવે છે.
• જો CHC પર પણ ટ્રીટમેન્ટ શક્ય ન હોય તો પેશન્ટને District Hospital (DH) પર મોકલવામાં આવે છે.
• જો District Hospital પર પણ સુપર સ્પેશિયાલિટી (Super Specialty) ટ્રીટમેન્ટની જરૂર હોય તો પેશન્ટને State Level Hospital, Medical College Hospital અથવા AIIMS જેવી Tertiary Level Hospital પર મોકલવામાં આવે છે.
• ટ્રીટમેન્ટ પૂર્ણ થયા પછી પેશન્ટને ફરી Parent Health Centre પર Follow-up માટે પરત મોકલવામાં આવે છે.

Referral Flow (રેફરલ ફ્લો)

Village Level

↓

Sub Centre (SC)

↓

Primary Health Centre (PHC)

↓

Community Health Centre (CHC) / First Referral Unit (FRU)

↓

District Hospital (DH)

↓

State Level Hospital / Medical College Hospital / AIIMS / Super Specialty Hospital

↓

Follow-up માટે ફરી PHC / SC / Village Level

First Referral Unit (FRU)

First Referral Unit (FRU) સામાન્ય રીતે Community Health Centre (CHC) અથવા કેટલીક જગ્યાએ Sub-District Hospital હોય છે.

FRU પર ઉપલબ્ધ મુખ્ય સેવાઓ

• Emergency Obstetric Care
• Emergency Newborn Care
• Blood Storage Unit
• Operation Theatre
• Caesarean Section
• Specialist Doctors
• Referral Services

Two-way Referral System (ટુ-વે રેફરલ સિસ્ટમ)

Forward Referral (ફોરવર્ડ રેફરલ)

• પેશન્ટને નીચલા લેવલમાંથી ઉચ્ચ લેવલની હોસ્પિટલમાં મોકલવો.

Backward Referral (બેકવર્ડ રેફરલ)

• ટ્રીટમેન્ટ પૂર્ણ થયા પછી પેશન્ટને ફરી તેના મૂળ હેલ્થ સેન્ટર પર Follow-up માટે પરત મોકલવો.

TRENDS IN HEALTH CARE OR CHANGING CONCEPTS (ટ્રેન્ડ્સ ઇન હેલ્થ કેર ઓર ચેન્જિંગ કોન્સેપ્ટ્સ)

• ઇન્ડિપેન્ડન્સ (Independence) પછી ભારત જેવા ડેવલપિંગ કન્ટ્રીઝ (Developing Countries) માં લોકોના હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) ને સુધારવા માટે સરકાર દ્વારા નવી હેલ્થ પોલિસીઝ (Health Policies) અને હેલ્થ અપ્રોચીસ (Health Approaches) વિકસાવવામાં આવ્યા. સમય સાથે ડિઝીઝ પેટર્ન (Disease Pattern), પોપ્યુલેશન ગ્રોથ (Population Growth), સોશિયો-ઇકોનોમિક કન્ડિશન્સ (Socio-economic Conditions) અને લોકોની હેલ્થ નીડ્સ (Health Needs) માં થયેલા પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને હેલ્થ કેરની વિચારધારામાં પણ બદલાવ આવ્યો. આ બદલાતી વિચારધારાને “Changing Concepts of Health Care” અથવા “Trends in Health Care” કહેવામાં આવે છે.
• આ નવા કોન્સેપ્ટ્સનો મુખ્ય હેતુ દરેક પર્સન (Person) સુધી અફોર્ડેબલ (Affordable), એક્સેસિબલ (Accessible), એક્સેપ્ટેબલ (Acceptable) અને ક્વોલિટી હેલ્થ સર્વિસીસ (Quality Health Services) પહોંચાડવાનો હતો.

આ બદલાતા હેલ્થ કેર કોન્સેપ્ટ્સમાં નીચેના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ અભિગમોનો સમાવેશ થાય છે.

1. Comprehensive Health Care (કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર)
2. Basic Health Services (બેઝિક હેલ્થ સર્વિસીસ)
3. Primary Health Care (પ્રાયમરી હેલ્થ કેર)

COMPREHENSIVE HEALTH CARE (કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• Comprehensive Health Care એ એવો ઇન્ટિગ્રેટેડ (Integrated) હેલ્થ કેર અપ્રોચ (Health Care Approach) છે જેમાં માત્ર ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) જ નહીં પરંતુ પ્રિવેન્શન (Prevention), હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion), ક્યુરેશન (Curation) અને રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation) જેવી તમામ હેલ્થ સર્વિસીસ એકસાથે આપવામાં આવે છે.
• આ કોન્સેપ્ટ “Womb to Tomb” પ્રિન્સિપલ પર આધારિત છે, એટલે કે પ્રેગ્નન્સી (Pregnancy) થી લઈને જીવનના અંતિમ તબક્કા સુધી સતત હેલ્થ કેર ઉપલબ્ધ કરાવવી.

Historical Background (હિસ્ટોરિકલ બેકગ્રાઉન્ડ)

• વર્ષ 1946 માં Bhore Committee (ભોર કમિટી) એ પ્રથમ વખત Comprehensive Health Care શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
• ભોર કમિટીના મત મુજબ દરેક પર્સન (Person) ને તેના ડિફાઇન્ડ જિયોગ્રાફિકલ એરિયા (Defined Geographical Area) માં ઇન્ટિગ્રેટેડ પ્રિવેન્ટિવ (Integrated Preventive), પ્રમોટિવ (Promotive) અને ક્યુરેટિવ (Curative) હેલ્થ સર્વિસીસ સતત ઉપલબ્ધ થવી જોઈએ.
• આ કોન્સેપ્ટ ભારતની નેશનલ હેલ્થ પ્લાનિંગ (National Health Planning) માટે પાયારૂપ સાબિત થયો અને ત્યારબાદ સમગ્ર દેશમાં પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર્સ (Primary Health Centres – PHCs) ની સ્થાપનાને પ્રોત્સાહન મળ્યું.

Definition (ડેફિનેશન)

• Comprehensive Health Care એટલે એવી ઇન્ટિગ્રેટેડ (Integrated) હેલ્થ સર્વિસીસ જેમાં પ્રિવેન્ટિવ (Preventive), પ્રમોટિવ (Promotive), ક્યુરેટિવ (Curative) અને રિહેબિલિટેટિવ (Rehabilitative) સર્વિસીસનો સમાવેશ થાય છે. આ સર્વિસીસ દરેક ઇન્ડિવિજ્યુઅલ (Individual) ને તેના ડિફાઇન્ડ જિયોગ્રાફિકલ એરિયા (Defined Geographical Area) માં “Womb to Tomb” કોન્સેપ્ટ અનુસાર સતત ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

Criteria for Providing Comprehensive Health Care (કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર માટેના ક્રાઇટેરિયા)

Comprehensive Health Care સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂકવા માટે નીચેના ક્રાઇટેરિયા જરૂરી છે.

Adequate Preventive, Curative and Promotive Services

• દરેક પર્સનને પૂરતી પ્રિવેન્ટિવ (Preventive), પ્રમોટિવ (Promotive) અને ક્યુરેટિવ (Curative) હેલ્થ સર્વિસીસ ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ જેથી ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન, ટાઇમલી ટ્રીટમેન્ટ અને હેલ્થ પ્રમોશન અસરકારક રીતે થઈ શકે.

Services Should Be Close to Beneficiaries

• હેલ્થ સર્વિસીસ બેનિફિશિયરી (Beneficiary) ના રહેઠાણની શક્ય તેટલી નજીક ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ જેથી દરેક વ્યક્તિ સરળતાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકે અને હેલ્થ સર્વિસીસની એક્સેસિબિલિટી વધે.

Maximum Cooperation

• પીપલ (People), હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ (Health Professionals) અને વિવિધ હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) વચ્ચે મહત્તમ કો-ઓપરેશન (Co-operation) હોવું જોઈએ જેથી કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર અસરકારક રીતે કાર્ય કરી શકે.

Availability to All

• હેલ્થ સર્વિસીસ દરેક પર્સન માટે ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ, ભલે તેની પેઇંગ કેપેસિટી (Paying Capacity) ગમે તેવી હોય. કોઈપણ પ્રકારનો આર્થિક કે સામાજિક ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ.

Priority to Vulnerable Groups

• સમાજના વલ્નરેબલ (Vulnerable) અને વીકર સેક્શન (Weaker Section) ને વિશેષ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ કારણ કે તેઓમાં ડિઝીઝનો જોખમ વધુ હોય છે.

Healthy Environment

• હોમ (Home), વર્કપ્લેસ (Workplace) અને કોમ્યુનિટી લેવલે હેલ્ધી એન્વાયરમેન્ટ (Healthy Environment) નું ક્રિએશન (Creation) અને મેન્ટેનન્સ (Maintenance) કરવું જોઈએ.

Limitations (લિમિટેશન્સ)

• ભોર કમિટીના કોન્સેપ્ટના આધારે ભારતની નેશનલ હેલ્થ પ્લાનિંગ (National Health Planning) શરૂ થઈ અને પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર્સ (PHCs) નું નેટવર્ક વિકસાવવામાં આવ્યું. તેમ છતાં, અન્ડર સ્ટાફિંગ (Under Staffing), પૂરતા ઇક્વિપમેન્ટ (Equipment) અને મેડિસિન્સ (Medicines) ના અભાવને કારણે સાચા અર્થમાં Comprehensive Health Care અમલમાં મૂકી શકાયું નહીં. ઉપરાંત, PHC પોતાના જ્યુરિસ્ડિક્શન (Jurisdiction) હેઠળની સંપૂર્ણ પોપ્યુલેશનને આવરી શક્યું નહીં અને હેલ્થ સર્વિસીસનો અસરકારક વ્યાપ લગભગ 2 થી 5 કિમી રેડિયસ (2–5 km Radius) સુધી જ મર્યાદિત રહ્યો.

💜 Health for all by 2000 AD

1978માં ઇન્ટરનેશનલ લેવલે alma ata માં ભરાયેલ પરિષદમાં જાહેર થયેલ ભારત સરકારે તેના દેશના દરેક નાગરિકોને 2000 સાલમાં આરોગ્યમય જીવન, રોગોથી મુક્ત અને સ્વસ્થ રહેવાના જે સુચનો થયા તેના માટે national health policy તૈયારી કરી. જેમાં health for all by 2000 A.D ના achievement માટે કાર્ય કરવામાં આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું. ભારત સરકારે national policy માં અમુક ચોક્કસ goal સિદ્ધ કરવાનું નક્કી કર્યું, જે 1985- 95 અને 2000 સુધીમાં દરેક goal સિદ્ધ કરવા એવો નક્કી થયું.

Community health care એ health care delivery માટેનું holistic approach છે જે individual and Community ની health અને well-being ને improving કરવા પર focus કરે છે.

અહીં community health care સાથે સંકળાયેલ some key points આપેલા છે,

1.Preventive care

Community health care એ preventive measures ને emphasize કરે છે, જેમકે health education, screenings, vaccinations and lifestyle intervention જે wellness ને promote કરે છે અને disease ને occur થતા પહેલા prevent કરે છે.

2.Population helath

તે entire populations or community ની helath need જાણે છે, considering factors su h as demographics, socioeconomic status, environmental conditions તેમજ health care services ને access કરે છે.

૩.Health promotion and education

Health care એ health literacy ને promote કરે છે.

Individual and Community ને તેમના health વિશે માહિતગાર કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

જેમાં helath education campaigns, community outreach programme and local organizations સાથેનું partnership વગેરેને involve કરવામાં આવે છે કે જેથી healthy behavior ને promote કરી શકાય.

4. Interdisciplinary collaboration

તેમાં health care providers વચ્ચેના collaboration ને involve કરવામાં આવે છે.

Community ની health need ને પૂરી કરવા માટે health care providers public health agencies, Community organizations તેમજ other stockholders વચ્ચેના collaboration ને involve કરવામાં આવે છે.

5.Health equity and social justice

Community health care નો AIM proper health care services provide કરી community ના લોકોનું health status ઊંચુ લાવવાનુ છે, જેમાં economical status, cast, sex અથવા other factors ને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ individual ને health care services પૂરી પાડવી, આમ તેને health equity પૂરી પાડવાનું છે.

Poverty, education,employment વગેરે factors health ના status ને effect કરે છે.

Community engagement and empowerment

Community health care community ના members ને પોતાના health and તેમના community health ના active participate તરીકે જોડે છે, તેમાં trust ઉભો કરવો, participent ને પ્રોત્સાહન આપવું અને individual and Community ને તેમની health need અને તેમની priorities માટે જાગૃત કરવા સમાવેશ થાય છે,

7.Health systems strengthening

Community health care primary care થી લઈને speciality services સુધીના health કે delivery ના various level માં promoting integration, co-ordination and care ની continuty ને પ્રોત્સાહન આપીને health care system ના overall strengthening માં ફાળો આપે છે.

આ concepts અપનાવીને community health care એ health care delivery and promotion માટે સહયોગી, patient centerd and culturally રીતે sensitive approach દ્વારા healthy community બનાવવા, life ની quality improve કરવા and disease ના burden ને reduce કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

7. Community engagement and empowerment

→ આ લક્ષ્યાંકો કેવી રીતે સિદ્ધ કરશું ??

1. ANC care – જોખમી માતા ની સંભાળ

• પ્રસુતિ સહાય

1. પ્રસુતિ વખતની સંભાળ

• સ્વચ્છ પંચક(five clean)
• trained staff

1. નવજાત શિશુ ની સંભાળ જેમાં,
   • cry the baby
   • dry the baby
   • feeding
   • protection
   • immunization- nation immunization schedule પ્રમાણે
2. પોષણ- regularly weaning diet
3. જોખમ વખતે તાત્કાલિક સારવાર – APH
   – PPH

6.કિશોરાવસ્થાની સંભાળ જેમાં, માનસિક ગુંચવણનો બૌદ્ધિક ઉકેલ

7. કુટુંબ નિયોજન ની સેવાઓ (ફેમિલી પ્લાનિંગ)

• oral pills
• Coper-T
• Condom
• ફિમેલ એન્ડ મેલની ટેમ્પરરી એન્ડ પરમેનેન્ટ મેથડ
• MTP

7. જાનલેવા રોગ

• HIV ની સમયસર ની સારવાર અને અટકાયત
• ગરીબ લોકોને બીમારી વખતે આર્થિક સહાય તથા સસ્તા દરે ઝડપી વાહન મળી શકે તેવી કાર્યવાહી

7. Geriatric care
8. સામાજિક દૂષણ

• દીકરી ની ઉપેક્ષા
• સ્ત્રીઓને નફરત
• દહેજ
• કેટલીક અંદરો અંદરની વેર વૃત્તિ

🧡Health care concept and trends change

1. Comprehensive care

સૌપ્રથમ 1946 માં bhore committee દ્વારા જે કાંઈ report ના મુદ્દાને પંચવર્ષીય યોજનામાં સમાવવામાં આવ્યા છે તે નીચે પ્રમાણે છે.

1.પૂરતા પ્રમાણમાં preventive , curative અને promotive health care આપવાનું નક્કી કર્યું.

2. વધારેમાં વધારે આરોગ્યને લાભ થાય તેવી સેવાઓ આપવી તેવું નક્કી થયું.
3. લોકોને આપવામાં આવતી સેવાઓ તથા profession બંનેની વચ્ચે કોઓર્ડીનેશન રહે તે રીતે કાર્ય કરવાની યોજના બનાવી.
4. પ્રોફેશનલ વર્કરની કેપેસિટી પર ધ્યાન આપવું અને લોકોને સર્વિસ પ્રોવાઇડ કરવી, તે માટે વર્કરને સક્ષમ બનાવવા.5. vulnerable અને નબળા ગ્રુપને લક્ષમાં રાખી સેવાનું આયોજન કરવું.
   6.home અને વર્કિંગ પ્લેસ પર હેલ્થ ફુલ એન્વર્મેન્ટ પૂરું પાડવું. B. Basic health services

Peripheral area માં અને intermediate health unit વચ્ચે co-ordination યુનિટ હોવું જોઈએ જેથી કરીને clients ને અફેક્ટિવ care તેના એરિયામાં આપી શકાય.

આ term નો ઉપયોગ UNICEF/WHO દ્વારા 1965 માં તેમની joint health policy માં કરવામાં આવ્યો હતો.

તેઓએ basic health services ને નીચે મુજબ define કરી છે.

✨️Definition

Basic health services is understood to be a network of a co-ordinate, peripheral and intermediate health units capable of effectively performing over a selected group of functions essential to the health of an area and assuring availability of competent professional and auxiliary personnel to perform these functions.

Basic health services ને co-ordinated, peripheral and intermediate health unit નું network માનવામાં આવે છે.

જે તે area ના health માટે જરૂરી work કરવા માટે ના selected group, work effectively રીતે કરવા માટે capable હોય છે, અને આ કાર્યો કરવા માટે capable professionals and સહાયક કર્મચારીઓની availability નુ assurance આપવામા આવે છે.

drawbacks(ખામિઓ) of basic health services

• Lack of community participation
• lack of intersectoral coordination
• હેલ્થના socioeconomic aspects થી dissociation

Primary health care

Primary health care એ એક assential health care છે, જે individual માટે universally રીતે accessible બને છે અને તેમના full participation દ્વારા અને community તેમજ country afford કરી શકે તેવા ખર્ચેતે acceptable બને છે.

Concepts

• affordable to the country and Community
• country ના તમામ citizens માટે universally રીતે accessible
• rural area હોય કે urban area હોય, rich હોય કે poor community હોય એને ધ્યાનમાં લીધા વગર તે available હોવું જોઈએ.
• તે practical and scientifically sound technology ના આધારે socially acceptable હોવું જોઈએ.
• Country ના health care agencies ને જવાબદાર Goals

Primary health care નો main goal 2000 AD સુધીમાં HFA (health foe all)ની global commitment ને fulfill કરવાનો છે. Self reliance through achieve થયેલા તમામ લોકો માટે health અને life ની quality ની improve થયેલી સ્થિતિ achieve કરવાની છે.

આમ લોકોના હાથમાં લોકોનું આરોગ્ય મુકવું.

Strategies

લોકોને training આપીને health care system ના હાલના infrastructure ને strengthen કરવા અને health care workers ની strength વધારવી, જેથી health services rural area માં અને basic level એ પહોંચી શકે.

Objectives

• Communicable and non communicable diseases ના incidents ને reduce કરવા.
• available resources દ્વારા population growth ને ટકાવી રાખવા.
• infant and preschool children માં morbidity and mortality rate reduce કરવા.
• community ના health care level ને improve કરવું.
• rural are અને ઓછી service ધરાવતા area માં assential health care services નું વિસ્તરણ કરવું.
• Basic sanitation નું improvement

Primary health care ના component

પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર ના આઠ અસોન્સિઅલ કમ્પોનન્ટ છે.

1. Education, concerning, Prevailing health problem.

લોકોને અને હેલ્થ વર્કરને એજ્યુકેશન આપવુ તેમજ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ થી માહિતગાર કરવા અને તેના પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ માટે પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ ઉપાયો કરી તેને માહિતગાર કરવા.

2. Promotion of food supply and proper nutrition.

ખોરાક વિશે માહિતી આપવી જેમાં ખોરાકના ઘટકો તેની શરીરમાં અગત્યતા તેમજ પ્રોપર ન્યુટ્રેશન એટલે શું? વેલ બેલેન્સ ડાયટ એટલે શું? અને તેની અગત્યતા, શરીરની રચના વિશે તેમજ શરીરના વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં ખોરાકની શું અગત્યતા છે તે વિશે માહિતગાર કરવા સાથોસાથ આરોગ્યપ્રદ ખોરાક કેવો હોવો જોઈએ તેની સમજણ આપવી.

3. Adequate supply of state water and basic sanitation

જેમાં પીવા લાગ્યા પાણી, પાણીના શુદ્ધિકરણની ઘરગથ્થુ મેથડ તેમજ આદર્શ કુવો અને કુવા નું શુદ્ધિકરણ કેવી રીતે કરવું તેના વિશે સમજાવવું. બેઝિક સેનિટેશન માં sewage disposal માં ખાતર પાણીનો યોગ્ય ઉપયોગ અને નિકાલ, કચરાને બાળવાની મેથડ તથા કિચન ગાર્ડન વિશે સલાહ આપવી.

4. Maternal and child health including family planning

Antenatal care – prevention of anemia

Intra natal care – high risk mother ની care , mother નો weight record

• premature labour
• new born care જેમાં breast feeding
• immunization, weaning, supplimentry food and family planning

5.Immunization Against Major infectious Disease

Six killer diseases થી protection આપવુ, જેમાં…

1. Diptheria
2. Tetenus
3. Purtusis
4. T.B
5. Polio
6. Measles

Prevention and control of disease

Disease જેવા કે કોલેરા ચિકનગુનિયા અને ડેન્ગ્યુ fever જેનું prevention અને કંટ્રોલ કરવા પગલાં લેવા.

7.Treatment of communicable disease

Communicable disease ની ટ્રીટમેન્ટ કરવી તેમાજ જુદી જુદી injuries મા minor સારવાર આપવી. ઉપરાંત respiratory disease, common clod વગેરેમાં સારવાર આપવી તેમજ assential drugs નુ provision કરવુ.

સામાન્ય ડીસીઝ નું કંટ્રોલ કરવો અને તેનું બેઝિક prevention કરવું.

8.provision of essential drugs :-જરૂરી તમામ મેડીસીન ઉપલબ્ધ કરાવવી.

Principles

• Primary health care ના five principles છે જે WHO દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા.

જે નીચે મુજબ છે-

• equitable distribution
• community participation
• appropriate technology
• focus on prevention
• intersectoral coordination

👉Equitable distribution

Health care services એ બધી બાજુ equally રીતે distrubute થવી જોઈએ.

જેમાં કોઈપણ જાતની cast, creed, gender, religion, rich, poor, urban or ruralક્રિડ ને ધ્યાનમાં લીધા વગર health care services provide થવી જોઈએ.

Primary health care એ individuals, families and community માટે available હોવી જોઈએ, કે જે social justice પર આધારિત હોવી જોઈએ.

એવા લોકો કે જે rural area માં રહે છે તેઓને Primary health care મળે તેવો target હોવો જોઈએ.

👉 Community Participation

Community involvement વગર primary health care ના goal ને achieve કરવું difficult છે , આથી Community ના involvement ને achieve કરવા તે મુજબ ના efforts, planning and implementation તેમજ health services નું maintenance કરવું જોઈએ. એમાં efforts કરવાજેથી community involvement થઈ શકે. એવા health care workers ને involve કરવા જોઈએ જે તે village થી belongs કરતા હોય જેમ કે village health guide, angadwadi workers, ASHA and trained dai જે health care services provide કરી શકે જેથી cultural કે language barrier ના થઈ શકે.

👉Appropriate technology

Primary health care provide કરવા માટે Appropriate technology નો use કરવો જોઈએ કે જે socialy રીતે acceptable હોય , safe હોય અને તેમજ financial limit માં required થઈ શકતી હોય તેમ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

જેમકે ORS કે જે Diarrhea ની treatment માટેનું example છે.

👉Intersectoral coordination

Successful primary care ના implementation માટે other sectors નું coordination necessary હોય છે જેમ કે, agriculture, sanitation, housing, nutrition, public works, communication and education.

Needs અને challenges નું સામનો કરવા માટે 1996 માં working groups ની રચના કરવામાં આવી હતી જેથી હાલની health situation નુ total comprehensive review લઈ શકાય.

The areas included are…

• Communicable diseases
• health system and biomedical research development
• Indigenous system of medicine
• Environmental health
• health education and information education and communication (IEC)
• women’s empowerment
• Primary, secondary and tertiary care માં supportive and diagnostic services ની requirement

💛 Level of Health Care (લેવલ કેર નાં લેવલ)

હેલ્થ સર્વિસીઝ સામાન્ય રીતે ત્રણ લેવલે ઓર્ગેનાઇઝ થયેલ છે. દરેક હાયર લેવલ વડે સપોર્ટ થયેલ હોય છે કે જયાં પેશન્ટને રીફર કરી શકાય છે. જે લેવલ આ પ્રમાણે છે.

(1) Primary health care.

(2) Secondary health care.

(3) Tertiary health care.

(1) Primary health care () :

Patient & health care system વચ્ચેનું આ પહેલુ લેવલ છે કે જયાં એસેન્સીયલ હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે. આ લેવલે મોટા ભાગનાં હેલ્થ પ્રોબ્લેમ Solve કરવામાં આવે છે. આ લેવલ લોકોની સૌથી નજીક છે. આ લેવલ પી.એચ.સી અને તેનાં સબસેન્ટર દ્વારા આપવામાં આવે છે. સામાન્ય બિમારીઓ જેમ કે ફિવર. કોલ્ડ,Minor Ailments વગેરે ની Treatment અહિ થાય છે.

(2) Secondary health care:

આ લેવલએ વધારે પ્રોબ્લેમ્સ વાળા પેશન્ટને કેર આપવામાં આવે છે. આ લેવલે એસેન્સરી કયુરેટીવ કેર આપવામાં આવે છે, અને કોમ્યુનીટી હેલ્થ સેન્ટર દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ લેવલ હેલ્થ સીસ્ટમમાં ફર્સ્ટ રેફરલ યુનિટ માટે કામ કરે છે. જે Intermidiate Health care આપે છે. જેમા કોમ્યુનીટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC),સબ ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ, અને ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ નો સમાવેશ થાય છે.થોડા વધુ Complex પ્રોબ્લેમ અહી solve કરવા મા આવે છે.

 (3) Tertiary health care:

આ લેવલે સુપર સ્પેશિયાલીસ્ટ કેર આપવામાં આવે છે. આ કેર રીઝીયોનલ અથવા સેન્ટ્રલ લેવલની ઇન્સિટટયુશન દ્રારા આપવામાં આવે છે. આ ઇન્સિટટયુશન ફકત હાઇલી સ્પેશિયાલાઇસ્ટ કેર જ આપતી નથી, પરંતુ તાલીમ તેમજ સ્પેશિયાલાઇઝ્ડ સ્ટાફ દ્વારા કેર તેમજ ટીચીંગ આપવામાં આવે છે રિચર્ચ કરવા મા આવે છે . આ લેવલ પ્રાયમરી લેવલથી જો પ્રશ્નો હોય તેને સોલ્વ કરવામાં આવે છે.AIMS.રિજીયોનલ હોસ્પિટલ વગેરે Tertiary health care આપે છે.

HEALTH CARE MODEL IN INDIA

Inputs

Input માં community નું health status અને health problem ને ધ્યાનમાં લેવાનો સમાવેશ થાય છે. જે community ની health need અને health demand ને represent કરે છે. Good health ને maintain કરવા manpower required resources જેમ કે finance equipment and supplies કે જે limited છે આથી population માટેની health need વધી જાય છે કે જે fulfilled થઈ શકતી નથી, આથી Community ની health need requirement ને fulfill કરવા માટે carefull planning, good managerial skills Essen હોય છે.
➡️Health status and health problems

એવા data કે જે health status અને health problems ને judge કરે છે તે નીચે મુજબ છે,

• morbidity and mortality statistics
• Demographic condition of the population
• environmental condition જે health status ને influence કરે છે.
• Socioeconomic factor કે જે direct ને health effect કરે છે.
• cultural background, attitudes, beliefs and practices જે health ને effect કરે છે.
• Availability of medical and health services
• other services available

Health status અને health problem ને data through analyzed કરી શકાય છે. તેના પછી તે problem ને તેને priority according rank આપવામાં આવે છે.

Priority ના base પર resources allocated કરવામા આવે છે.

India ની અંદર current demographic and mortality profile and health problems ને નીચે મુજબ discuss કરવામાં આવ્યું છે.

Demographic profile

Population explosion એ country ની one of the biggest problem છે.

Demographic profile ને નીચે મુજબ characterized કરવામા આવે છે,

• large population based
• High Fertility, both in terms of birth rate and family size
• Low or declining mortality
• Young age કે જે 15 years થી નીચે છે, જે total population ના approximately 27.6% છે.
• The illiterate population is close to 34.62%, explain the decline in birth rate, which has been so slow
• dependency ratio 54.14 per 100 as per the census 2011, that is every econnomicaly productive member has to support almost one dependent. Mortality profile

Death rate 21 થી declined થઈ ને 7 થાયો છે.

1951 થી life expectancy વધી છે.

Malaria, cholera તેમજ tuberculosis ના cases માં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
🤒Health problems

India ની અંદર જોવા મળતી major health problems નીચે મુજબ છે:

• Communicable disease problems
• non communicable disease problems
• nutritional problems
• environmental senitation problems
• medical care problems
• population problems 😷Communicable disease problems

એવા disease કે જે great importance ધરાવે છે તે નીચે મુજબ છે,

👉Malaria- malaria એ India ની અંદર જોવા મળતી major health problem છે પરંતુ પહેલાની સરખામણીમાં અત્યારના સમયમાં malaria ના cases માં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ madhya pradesh, chhattisgadh, jharkhand, orissa, Andhra pradesh and maharashtra જેવા states માં malaria ના cases માં વધારો જોવા મળ્યો છે.

👉Tuberculosis
વિશ્વમાં સુપરક્યુલોસીસના ઇન્સિડન્સમાં ભારતનો હિસ્સો પાંચમા ભાગનો છે.

T.B. એ other disease જેવા કે HIV and multi drug resistance ની Severity ને વધારે છે.

March 2006 માં RNTCP એ nation wide coverage achieve કર્યું હતું.

👉Diarrheal disease

Diarrheal disease એ ખાસ કરીને પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોમાં જોવા મળે છે કે, જે તેમના morbidity and mortality ના major causes માં નુ એક છે.

👉Acute respiratory infection

Acute respiratory infection પણ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોમાં જોવા મળે છે કે જે તેમના morbidity and mortality ના major causes માંનુ એક છે.

👉Leprosy

Leprosy એ ભારતમાં જોવા મળતી another health problem છે.

👉Filaria

Filaria એ 16 states and 5 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના લગભગ 255 district માં endemic છે.

જેમાં population 633 Million થી વધુ risk માં છે.

👉AIDS

India માં AIDS એ પ્રમાણમાં stable છે.

👉Others

Indai માં જોવા મળતા other important communicable disease જેમકે Kala Azar, meningitis, viral hepatitis, Japanese encephalitis and enteric fever and helminthic infections જોવા મળે છે કે જેને resources ના minimum use થી easily treat and prevent કરી શકાય છે.
➡️Non communicable disease problems

2012 માં થયેલા તમામ deaths માં 60% non communicable disease હોવાનું અંદાજ હતો.

Population માં થતા વધારા તેમજ environment માં થતા changes ના કારણે diabetes mellitus, cardiovascular diseases, cancer, strokes, lung disease and cataract જેવા major health problems produce થાય છે.

✅️Nutritional problems

Specific Nutritional problems are,

• protein energy malnutrition (PEM)
• Nutritional anemia
• low birth weight
• vit A ની deficiency ના કારણે xeropthalmia
• Iodine deficiency disorders

Country ના અમુક certain parts માં Nutritional problems જેમ કે lathyrism અને endemic goiter જોવા મળે છે.
Environmental senitation problems

• lack of safe water
• excreta disposal
• population explosion, urbanization industrialization જે air, water અને food માં pollution નું કારણ બને છે.
• 2015 મુજબ urban area ને 97% અને rural population ને 93% safe water available છે.
• ત્યારબાદ 63% urban અને 28% rural population ને adequate waste disposal facilities avaliable કરવામાં આવે છે.
  🦷Medical care problems

ભારતમાં major health problems માં rural અને urban area મા health care facilities નુ થતું inequitable distribution છે.

તેમજ health resources ની availability ન હોવાના કારણે health problems જોવા મળે છે.

80% health facilities એ urban area માં concentrated હોય છે પરંતુ તે બધી બાજુ equally distrubuted થયેલી હોતી નથી, તેમજ india ની rural population જ્યા 72% health facilities એ unevenly રીતે distrubute થયેલી હોય છે.

આથી health for all 2000 AD movement and primary health care ના અભિગમે બધા માટે equity, intersectoral coordination and Community participation પર ભાર મૂક્યો કે જે આ imbalance ને દૂર કરવા માટે જરૂરી છે.
😓 Population problems

અત્યારે india એ Population explosion થી face થઈ રહ્યું છે કે જે એક main problem છે.

Population explosion ના કારણે તે ખાસ કરીને employement, education, housing, health care, senitation અને environment ને effect કરે છે.

2000 AD દરમિયાન government એ આખા વર્ષમાં 1% Population growth નો goal નક્કી કર્યો હતો કે જે achieve ન થયો.

પોપ્યુલેશન ની size અને structure એ manpower planning તેમજ health ને affect કરતુ important factor છે.
🏞Resources

Vast community ની health need ને પહોંચી વળવા માટે Resources ની જરૂરિયાત છે.

Basic Resources for providing health care

• health manpower
• money and material
• time

💚 Health care services

💖 Primary Health Centre (PHC)–પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર

Rural એરિયામાં હેલ્થ સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવા માટે bhore commity દ્વારા PHC ની સ્થાપના કરવામાં આવી.

plain એરિયામાં 30,000 ના પોપ્યુલેશને એક PHC હોય છે.

hilly અને tribal એરિયામાં તેમજ backward એરિયામાં 20,000 ની વસ્તીએ એક PHC હોય છે.

30 જૂન 1999માં 22087 PHC All india મા ખોલવામાં આવ્યા.

Set up of PHC

૨૦ થી ૩૦ હજારની વસ્તીએ એક PHC આવેલું હોય છે.

સૌપ્રથમ આ વિસ્તારને ચાર sub unit માં વહેંચી દેવા જોઈએ.

જે village મધ્યમાં આવતું હોય અને આસપાસના લોકો સહેલાઈથી ત્યાં પહોંચી શકે તેવા વિલેજમાં PHC બનાવવા.

આ વિલેજમાં પણ ભૌગોલિક કંડીશન પ્રમાણે વસ્તીથી બહુ દૂર નહીં તેમ જ ગીચ વસ્તી હોય જેમ કે માર્કેટ શોપિંગ સેન્ટર જેનું નડતર ના હોય તેવી જગ્યા પસંદ કરવી, તેમજ આ જગ્યા પર સહેલાઈથી બેઝિક નીડ મળી રહે રેફરલ સર્વિસ માટે વાહનની અવરજવર થઈ શકે તેવી જગ્યા પસંદ કરવી.

આ ઉપરાંત, PHC ની ફેસીલીટીમાં જોઈએ તો waiting room, office rolm, OPD room, examination and consulting room, dispensary and laboratory room, dressing room, minor O.T. ઉપરાંત Indoor room with 4 beds, labour room, recovery room, water room વગેરે ફેસીલીટી હોવી જોઈએ.

PHC ના ગ્રાઉન્ડમાં ફુલ છોડ કે ઝાડ વાવી હવાનું શુદ્ધિકરણ કરવું તેમજ ઉનાળામાં છાયડો મળી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવી. ટૂંકમાં આવનાર લાભાર્થીને દરેક રીતે કમ્ફર્ટ રહે તે રીતે PHC નું setup હોવું જોઈએ.

Staffing pattern of PHC

1. M.O. – 1
2. Pharmacist- 1
3. Nurse midwife- 1
4. Female health worker- 1
5. Male worker-1
6. Block extension educator (BEE) – 1
7. Health assistant – 1
8. Female health supervisor કે H.V – 1
9. Clark (senior) – 1
10. Lab technician – 1
11. Driver – 1
12. Class 4 – 4

💛 Functions of PHC (પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર ના કાર્યો)

1. Medical care
2. MCH and Family planning
3. Improvement of environmental sanitation
4. Control and servelence of communicable disease
5. Collection and reporting of vital statistics
6. National health programme
7. Health education
8. Training of health personnel
9. School health services
10. Referral services 👉1. Medical care

મેડિકલ કેર માં પેશન્ટને તેના ડીઝિઝના અનુસંધાને ટેબલેટ, ઇન્જેક્શન, ડ્રેસિંગ વગેરે કેર આપવી.

આ ઉપરાંત પ્રિવેન્ટીવ, પ્રોમોટીવ કેર આપવી અને માઇનર disease ની સારવાર કરવી.

👉2. MCH and Family planning

MCH માં RCHએચ નો પણ સમાવેશ થયેલો છે, જેમાં મધરની રિપ્રોડક્ટિવ ચાઈલ્ડ હેલ્થમાં એડોલેસન કેર સુધીની સારવાર આપવામાં આવે છે.

આમાં મધરની ANC કેર, Nutritive care, hygiene, immunization, લેબ એકઝામીનેશન વગેરે બાબતે કેર લેવામાં આવે છે.

પોસ્ટ નેટલ પિરિયડમાં રેગ્યુલર ચેકઅપ,observation, health talk, diet menu તેમજ, સર્વવેશન હેલ્થ ટોક ડાયટ મેનુ તેમજ FP વિશે જેમાં primy para હોય તો ટેમ્પરરી મેથડ અને multi para હોય તો પરમેનેન્ટ મેથડ વિશે સમજાવવામાં આવે છે.

👉3. Improvement of environmental sanitation

આમાં વાતાવરણીય સ્વચ્છતા જાળવવાના પગલાં લેવામાં આવે છે.

તેમજ , લોકોને જાગ્રત કરવામાં આવે છે જેમ કે બેઝિક સેનિટેશન જેમાં excrita ડિસ્પોઝલ, યુઝ ઓફ laterine, સ્ટોરેજ ઓફ વોટર , cleanliness અને કિચન ગાર્ડન વિશે સમજાવવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, સેફ વોટર સપ્લાય માટે પીવાના પાણીના કુવા તથા નળ હોવા જોઈએ જેમાં household method માં બોઈલિંગ, bleaching powder તથા chlorine tablets નો ઉપયોગ થવો જોઈએ.

👉4. Control of servelence of communicable disease

કમ્યુનિકેશન disease નો સર્વે કરી તેના કંટ્રોલ માટે પગલાં લેવા.

👉5. Collection and reporting of vital statistics

આમાં birth rate, death rate અને death થયું હોય તો કયા કારણથી થયું છે તે જાણવું તેમજ marriage report, એપિડેમિક, notification of communicable disease.

👉6. National health programme

નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામમાં મહત્વની કામગીરી હોય છે.

ક્લિનિકમાં હેલ્થને લગતી દરેક સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે જેમાં PHC ની સઘન કામગીરી હોય છે.

👉7. Health education

લોકોને હેલ્થ એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે તેઓની અમુક ખોટી માન્યતા દૂર કરવા જરૂરીયાત પ્રમાણે હેલ્થ એજ્યુકેશન પૂરી પાડવામાં આવે છે… દાખલા તરીકે, ગર્ભાવસ્થામાં કેળા, પપૈયું કે રીંગણાં ન ખવાય.

👉8. Training of health personnel

Trained birth attendant, ASHA ( Acridited Social Health Activitist )વગેરેને તાલીમ આપવી.

હેલ્થના દરેક personnel ને તાલીમ આપવી, હેલ્થના દરેક પ્રોગ્રામમાં રિફ્રેશર તાલીમ આપવી.

👉9. School health programme

Primary school ના બાળક હેલ્થ ચેકઅપ માટે દર વર્ષે સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ આયોજવામાં આવે છે.

5 થી 14 વર્ષના બાળકોમાં હેલ્થ ચેકઅપ દ્વારા minor કે major પ્રોબ્લેમ શોધી કાઢી ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે.

સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામમાં PHC ના M.O. ઉપરાંત બધા સ્ટાફ જોડાય છે.

સ્કૂલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ નો મુખ્ય હેતુ 5 થી 14 વર્ષ સુધીના બાળકો ને આરોગ્યની સેવાઓ દ્વારા હેલ્થ સ્ટેટસ ઊંચું લાવવાનો છે.

👉10. referral services

PHC ના ફંકશનમાં રેફરલ સર્વિસીસ અગત્યની છે .

પ્રાથમિક સારવારમાં જરૂર પડે તો અન્ય unit માં રીફર કરવામાં આવે છે

સ્પેશિયાલિસ્ટની જરૂર હોય તો PHC માંથી ડાયરેક્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટ પાસે મોકલવામાં આવે છે.

In time માં referral કરવામાં આવે તો જ પેશન્ટની જિંદગી બચાવી શકાય છે.

💖 Subcenter

Subcenter પણ પીએસી ના અંડરમાં જ આવેલી યુનિટ છે. સબ સેન્ટર એ હેલ્થ કેરમાં આવેલ Peripheral યુનિટ છે. તેના જનરલ પોપ્યુલેશનમાં, દર પાંચ હજારની વસ્તીએ અને ટ્રાઇબલ તેમજ બેકવર્ડ એરિયામાં 3,000 ની વસ્તી એ એક સબ સેન્ટર આવેલ હોય છે. દરેક સબ સેન્ટરમાં એક મેલ અને એક ફિમેલ MPW હોય છે.

Functions of Subcenter

1. MCH and RCH services
2. Family planning
3. Immunization
4. Treatment of minor illness
5. Prevention and control of communicable disease
6. Dai training
7. Nutritional services (IFA, calcium, vit-A solution ની વહેચણી).
8. Water sanitation
9. Simple lab investigation
10. Referral services
11. Record and reports Setting pattern of Subcenter
12. MPW – 1 (male)
13. MPW – 1(female)
14. Village health guide – 1(VHG)
15. Trained dai – 1

💖 Village level

Village લેવલ પર અલગ અલગ કેટેગરીના પર્સન આરોગ્યની સેવાઓ આપે છે.

1. Village health guide (VHG).
2. Trained birth attendant (TBA)
3. Aangad vadi worker (AWW)
4. ASHA

1. Village health guide

VHG ની ટીમની સ્થાપના 2 ઓક્ટોબર 1977 માં કરવામાં આવી. આ માટે સૌપ્રથમ ફક્ત female ને જ પસંદ કરવામાં આવતી પરંતુ 1986 થી government of India એ એવું નક્કી કર્યું કે male ને પણ VHG તરીકે મૂકી શકાય VHG ની પસંદગી local એરિયામાંથી કરવામાં આવે છે. દર 1000ની વસ્તીએ એક VHG હોય છે. આ VHH Community અને government infrastructure ની વચ્ચે લિંક તરીકે કાર્ય કરે છે.

✅️Training for VHG

Subcenter અને PHC પર ટોટલ 200 કલાકની ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે એટલે કે અંદાજિત ત્રણ મહિનાની ટ્રેનિંગ હોય છે ટ્રેનિંગ દરમિયાન 200 રૂપિયા stipend આપવામાં આવે છે training પૂરી કર્યા બાદ medicine kit આપવામાં આવે છે, સાથે manual book પણ આપવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ કરીને આરોગ્યની સેવાઓ આપી શકે છે. તેને આખા દિવસમાં બેથી ત્રણ કલાક કામ કરવાનું હોય છે. પોતાના area માં હેલ્થના નાના નાના પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરે છે. નવમી પંચવર્ષીય યોજનામાં VHG ને તૈયાર કરવા માટે ભાર મૂકવામાં આવ્યો અને દરેક એરિયામાં દર 1000 એ એક VHG હોવો જ જોઈએ તેવો goal નક્કી કરવામાં આવ્યો.

✨️Medicine kit for VHG

Medicines :-
Tab CHQ (chloroquine)
Tab PCM and cough syrup
ORS packets

➡️External use

Antiseptic lotion
Ointment
Mercurochrome
P.P. lotion
Sulphacetamide
Eye and ear drops
Bliching powder

➡️Equipment

-Pencil
-Clinical thermometer
-Cotton gauge
-Roller bandage
-Triangular bandage
-Adhesive tap
-Soap and soap dish
-Towel and napkin
-Condom and pills 💊
-Notebook and dairy
-Health education material

➡️2.TBA ( Trained Birth Attendant)

આ TBA એ trained કરવામાં આવેલ dai છે. આ dai દ્વારા MCH ના Concept ને વધારે ભારપૂર્વક લોકો સુધી પહોંચાડી શકાય છે. આ TBA પોતાના area માં Antenatal mother નું registration, observation, bed side care and child care ની અગત્યની કામગીરી કરે છે.

✅️Training

👉1. 30 દિવસની તાલીમ હોય છે.
👉2. તાલીમ દરમિયાન PHC અને Subcenter પર તેને delivery, immunization, Antenatal careઇ વગેરે વિશે knowledge પૂરું પાડવામાં આવે છે. જેમાં એક વweek માં બે દિવસની training અને ચાર દિવસ FHW સાથે તેને field area માં કામ કરવાનું હોય છે.
👉3. training દરમિયાન તેને ઓછામાં ઓછી બે delivery એ under supervision attend કરવાની હોય છે તેમજ training દરમિયાન safe hygienic condition પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે. જેથી MMR reduce કરી શકાય.
👉4. Training successful પૂરી કર્યા પછી certificate અને delivery kit આપવામાં આવે છે.
👉5. આ trained dai પોતાના area માં small family norms માટે જાગૃતતા લાવવાનું કાર્ય કરે છે.

Accredited Social Health Activitist (ASHA)

આશા ની પોસ્ટ નેશનલ રૂરલ હેલ્થ સર્વિસીસની હેઠળ બનાવવામાં આવી હતી જેને એનઆરએચએમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

1000 પોપ્યુલેશન એ એક આશા હોય છે.

👉Selection of ASHA

• તે same community માંથી select થયેલી હોય છે.
• તે married/divorcee/widow હોવી જોઈએ.
• તેની ઉંમર 25 થી 45 વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ.
• તેની પાસે ઓછામાં ઓછું 8th standard સુધીનું education હોવું જોઈએ.
• તેની પસે communication અને leadership નું સારુ એવુ known હોવું જોઈએ.
• આશા એ volunteer worker છે, કે જે કોઈપણ જાતની salary આપવામાં આવતી નથી.
• તેણીને traveling allowance (TA), dearness allowance, awards and non monetary incentives provide કરવામાં આવે છે.

➡️Role and responsibilities of ASHA આશા એ એક health Activitist હશે કે જે community માં health બાબત ની awareness ફેલાવશે. તેની responsibilities નીચે મુજબ છે:

• તે community ને health, nutrition, personal hygiene and sanitation વિષેની awareness ફેલાવશે અને instructions આપશે.
• તે women ને safe pregnancy, delivery, breastfeeding and complementary feeding and immunization contraceptions અને common infections ના prevention માટે જેમકે Reproductive tract infections and care of young child વિશે તેને counseling provide કરશે.
• તે women ને small family norms અપનાવવા માટે advise આપશે.
• તે પોતાના depot holder માં essential medicine જેમ કે, ORS, iron and folic acid tables, chloroquine tablets, oral pills, condom and disposable delivery kit રાખશે.
• તે sub center અને primary health care center પર community ને health services અપાવવા માટે ભેગા કરશે.
• pregnent women ને જરૂર પડતી treatment provide કરશે.
• તે fever, Diarrhea માટે primary medical care તેમજ minor injuries માટે first aid provide કરશે.
• તને national tuberculosis control program ની હેઠળ directly observed treatmnet short course (DOTS ) ની provider હશે.
• તે death, birth અને health ને લગતા problems વિશેની information sub center and primary health center ને આપશે.
• senitation campaign હેઠળ તે house hold toilet ના construction ને promote કરશે.
• તે ગ્રામપંચાયતની village health અને senitation committee સાથે મળીને comprehensive village health plan વિકસાવવા તે કામ કરશે.

ICDS(Integrated child development services)/ Anganwadi worker (આંગણવાડી વર્કર)

ICDS ની સ્થાપના 2 ઓક્ટોબર 1910 માં ગુજરાતના બરોડા જિલ્લામાં છોટાઉદેપુર તાલુકામાં કરવામાં આવી ICDS માં પહેલા ફક્ત બાળકો જ લાભાર્થી હતા. પરંતુ ત્યારબાદ જે commity બેઠી હતી તેમાં બાળકોની સાથે Antenatal mother, postnatal mother અને કિશોરીઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.

Objective

1. એક થી છ વર્ષના બાળકોનું આરોગ્ય સુધારવું.
2. બાળકોમાં morbidity and mortality નો rate ઘટાડવું.
3. બાળકોના વિકાસ માટે સંસ્થા કામ કરે છે તેની સાથે સંકલન કરવું.
4. મધર તથા 15 થી 45 વર્ષની દરેક સ્ત્રીનું nutritional status જાળવવા health education આપવું.
5. decrease school dropout rate. Selection
6. તે જ ગામની વ્યક્તિને સિલેક્ટ કરવામાં આવે છે. (ખાસ કરીને મહિલા ને)
7. Training માં health, nutrition અને child ડેવલોપમેન્ટને આવરી લઈ non formal education શીખવવામાં આવે છે.
8. પાર્ટ ટાઈમ વર્કર તરીકે છે અને તેનુ qualification 10 ધોરણ પાસ હોય છે, તેની હેલ્પર 7 ધોરણ પાસ હોય છે.

દર 1000ની વસ્તીએ એક આંગણવાડી હોય છે. અને એક આંગણવાડીમાં એક એ AWW અને helper હોય છે.

આંગણવાડીમાં કઈ કઈ સેવાઓ આપવામાં આવે છે…?

1. Health check-up
2. Immunization
3. Supplimentry nutrition
4. Health education
5. Referral services and other services

Urban

1. CHC
2. Hospital
3. Special Hospital

💖 CHC

31 માર્ચ 2003 સુધીમાં બીજા 3076 PHC ને Upgrade કરવામાં આવ્યા.

એક CHC 80,000 થી 12000 હજારની વસ્તીએ હોય છે.

CHC માં 30 બેડ હોય છે.

જેમાં , X- Ray, laboratory, gynec and pediatrician ની ફેસિલિટી હોવી જોઈએ.

આ ઉપરાંત X-Ray, laboratory ની services ઉપલબ્ધ હોય છે અને promotive aspect માટે તેમજ totally health care માટે નવી non medical post ઉભી કરે છે,
જેને community health officer તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જે PHC staff ની category માંથી select કરવામાં આવે છે જેનો ઓછામાં ઓછો 7 વર્ષનો experience rural health નો હોવો જોઈએ.

CHC માંથી direct state level ની hospital માં પણ patient ને refer કરી શકાય છે જે પેશન્ટની જરૂરિયાત પર આધારિત છે.

👉Staffing pattern of CHC

medical officer- 4

Nurse midwife- 7

Pharmacist- 1

Laboratory technician-1

X- ray technician-1

Ward boy-2

Dhobi-1

Swiper- 3

Mali- 1

Watchmen-1

Aaya ben- 1

Driver- 1 Peon- 1

👉Function of CHC

Emergency and medical care MCH and family planning services School health program improvement of environmental sanitation control of communicable disease vital statistics (collection of vital statistic) National health program training of health person administrative work organization of various Diagnostic camp

✅️Objective of CHC

તેના area ની total family care પૂરી પાડે છે.

Primary health services પૂરી પાડે છે.

minor surgery અને special services પૂરી પાડે છે જેમ કે minor operation માટેની સુવિધા, gynecologist ની facility દ્વારા બાળકોને સારવાર.

medical person અને other staff ની મદદથી preventive and promotive care પૂરી પાડે છે રેફ્રેશ સર્વિસીસ પૂરી પાડે છે.

💖 District hospital or Hospital

Health hospital કરતાં તે અલગ રીતે કાર્ય કરે છે જેમકે,

1. Curative services,
   Preventive and curative services આ બધી જ services integrated હોય છે.
   2.તેનો ચોક્કસ area નથી.
   3.hospital એ community ના કોઈ પણ area માટે જવાબદાર હોય છે, જે દરેક population માટે જવાબદાર હોય છે.
   4.hospital staff માં curative staff ની ટીમ હોય છે, જેમ કે doctor, staff nurse, pharmacist, laboratory technician and other specialist. Teaching hospital✨️ જેમા speciality ની branches તેમજ all therapies, research department તેમજ various teaching colleges જેમ કે dental, aayurvedic, homeopathic, physiotherapy, pharmacy, medical વગેરે…

Health insurance scheme

કોઈ universal health insurance scheme નથી. હાલમાં industrial worker અને તેના family member માટે limited scheme છે. ઉપરાંત, central government ના કર્મચારી માટે પણ Central government એ પણ તેને scheme ના banner ઉપર આવરી લીધા છે.

💖 ESIS(employee state insurance scheme)

💖 Central government health insurance scheme- આ scheme હેઠળ Central government ના કર્મચારીઓને આવરી લેવામાં આવે છે.આ સ્કીમની સૌપ્રથમ શરૂઆત 1954માં દિલ્હી ખાતે થઈ હતી, જેમાં employees ને comprehensive care, medical care વગેરે આપવામાં આવે છે. આ scheme માં employee અને employer બંનેને સમાવી લેવામાં આવે છે.

✅️Benefit

1. Out patient care આના માટે mobile dispensary નું નેટવર્ક ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.
2. Supply of necessary drugs
3. Domicilary visit
4. Hospitalization facility
5. Specialized consultant
6. MCH services
7. 9.Investigation facility…(laboratory and X-Ray)
8. Emergency treatment
9. Family Welfare services
   

આ scheme માં employee તેમજ autonomous organization તેમજ retired person તેમજ employee ની પત્નીને આ benefit મળવા પાત્ર છે. આ Central government health insurance scheme હેઠળ દિલ્હી ઉપરાંત અલ્હાબાદ, કાનપુર, પટના, મેરઠ, કલકત્તા, ભુવનેશ્વર, નાગપુર, હૈદરાબાદ, બેંગ્લોર, જયપુર, પુના, લખનઉ અને જબલપુર વગેરે શહેરોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

💖 Public Private Partnership (પબ્લિક પ્રાયવટ પાર્ટનરશીપ)

આરોગ્યમાં જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPPs)માં આરોગ્યસંભાળની ડિલિવરી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ધિરાણ અને નવીનતા સુધારવા માટે સરકારી સંસ્થાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગનો સમાવેશ થાય છે. હેલ્થકેર સેક્ટરમાં PPP કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે તે અહીં છે:

1. આરોગ્ય માળખાકીય વિકાસ:
   • પીપીપીનો ઉપયોગ હોસ્પિટલો, ક્લિનિક્સ, ડાયગ્નોસ્ટિક સેન્ટરો અને મેડિકલ કોલેજો જેવી હેલ્થકેર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવા, અપગ્રેડ કરવા અને તેનું સંચાલન કરવા માટે થાય છે.
   • ખાનગી ક્ષેત્રના ભાગીદારો ઘણીવાર આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓના બાંધકામ, જાળવણી અને સંચાલનમાં રોકાણ કરે છે, જ્યારે સરકાર જમીન, નિયમનકારી સમર્થન અને દેખરેખ પૂરી પાડે છે.
2. સેવા વિતરણ:
   • PPPs જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓ વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસો દ્વારા આરોગ્યસંભાળ સેવાઓની ડિલિવરીનો સમાવેશ કરે છે.
   • ખાનગી આરોગ્યસંભાળ પ્રદાતાઓ હાલની જાહેર આરોગ્યસંભાળ સેવાઓને પૂરક બનાવીને સરકાર સાથેના કરારો અથવા કરારો દ્વારા જાહેર હોસ્પિટલો અથવા પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં સેવાઓ પ્રદાન કરી શકે છે.
3. આરોગ્ય ધિરાણ:
   • આરોગ્ય ધિરાણમાં પીપીપીનો ઉદ્દેશ્ય જાહેર ભંડોળને પૂરક બનાવવા અને આરોગ્યસંભાળ સેવાઓની ઍક્સેસને વિસ્તૃત કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રના સંસાધનોને એકત્ર કરવાનો છે.
   • સાર્વજનિક-ખાનગી આરોગ્ય વીમા યોજનાઓ, સબસિડીવાળી આરોગ્ય વીમા યોજનાઓ અને સમુદાય-આધારિત આરોગ્ય ધિરાણની પહેલ એ PPP ના ઉદાહરણો છે જેનો ઉદ્દેશ્ય ખિસ્સા બહારના ખર્ચને ઘટાડવા અને આરોગ્યસંભાળના ખર્ચ માટે નાણાકીય સુરક્ષા પ્રદાન કરવાનો છે.
4. ટેક્નોલોજી અને નવીનતા:
   • PPPs સરકારી એજન્સીઓ, ખાનગી કંપનીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે નવીન આરોગ્યસંભાળ તકનીકો, ઉત્પાદનો અને સેવાઓ વિકસાવવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.
   • સંયુક્ત સંશોધન અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર કરારો અને રસી વિકાસ અને રોગ નિયંત્રણ માટે જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી એ હેલ્થકેર ઇનોવેશનમાં PPPsનાં ઉદાહરણો છે.
5. ક્ષમતા નિર્માણ અને તાલીમ:
   • PPP આરોગ્યસંભાળ વ્યવસાયિકો, વહીવટકર્તાઓ અને સહાયક સ્ટાફ માટે ક્ષમતા નિર્માણ અને તાલીમ કાર્યક્રમોને કૌશલ્ય, જ્ઞાન અને યોગ્યતા વધારવા માટે સમર્થન આપે છે.
   • ખાનગી ક્ષેત્રના ભાગીદારો સરકારી એજન્સીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને કર્મચારીઓના વિકાસની પહેલોને સમર્થન આપવા માટે કુશળતા, સંસાધનો અને તાલીમ સુવિધાઓનું યોગદાન આપી શકે છે.
6. સ્વાસ્થ્ય પ્રોત્સાહન અને શિક્ષણ:
   • પીપીપી આરોગ્ય સાક્ષરતા સુધારવા અને સ્વસ્થ વર્તણૂકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આરોગ્ય શિક્ષણ, જાગૃતિ ઝુંબેશ અને સામુદાયિક આઉટરીચ કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપે છે.
   • ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ), અને સમુદાય-આધારિત સંસ્થાઓ ચોક્કસ આરોગ્ય સમસ્યાઓ અથવા વસ્તી જૂથોને લક્ષ્યાંકિત કરતી જાહેર આરોગ્ય પહેલની રચના અને અમલીકરણ માટે સરકારી એજન્સીઓ સાથે સહયોગ કરે છે.
7. રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક અને ગવર્નન્સ:
   • આરોગ્યમાં PPP ના સફળ અમલીકરણ માટે અસરકારક ગવર્નન્સ માળખું, નિયમનકારી માળખું અને મોનિટરિંગ મિકેનિઝમ્સ આવશ્યક છે.
   • સરકારો PPP ને સંચાલિત કરવા, પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ગુણવત્તાના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા અને સંભવિત જોખમો અને હિતોના સંઘર્ષોને ઘટાડવા માટે નીતિઓ, માર્ગદર્શિકાઓ અને કાનૂની માળખું સ્થાપિત કરે છે.

આરોગ્ય ક્ષેત્રે પીપીપી આરોગ્યસંભાળની પહોંચ, ગુણવત્તા અને કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા માટે જાહેર અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોની શક્તિઓ અને સંસાધનોનો લાભ લેવાની તકો આપે છે, જે આખરે વસ્તી માટે વધુ સારા સ્વાસ્થ્ય પરિણામોમાં યોગદાન આપે છે. જો કે, PPP જાહેર આરોગ્ય ધ્યેયો સાથે સંરેખિત છે, ઇક્વિટીને પ્રાથમિકતા આપે છે અને સમુદાયોને ટકાઉ લાભો પહોંચાડે છે તેની ખાતરી કરવા માટે સાવચેતીપૂર્વક આયોજન, હિસ્સેદારોની સંલગ્નતા અને દેખરેખ જરૂરી છે.

➡️Other agencies

👉A. Health care for railway employee

Railway hospital દ્વારા comprehensive care પૂરી પાડવામાં આવે છે, તેમજ railway health unit ઉભા કરી service આપવામાં આવે છે. જે મોટા railway station હોય તેવી જગ્યા પર senitory inspector તથા environmental sanitation maintain કરવામાં આવે છે. તેમજ chief health inspector દ્વારા division ની કામગીરી નું supervision કરવામાં આવે છે. હેલ્થની કામગીરીમાં કર્મચારીની periodical check up કરી records રાખવામાં આવે છે. તે સિવાય નવા worker આવે તો તેની પણ physical fitness કરી and check up કરી record રાખવામાં આવે છે. Revisonal office health ની facility માટે indoor hospital હોય છે તેમાં દરેક facility ઉપલબ્ધ હોય છે.

👉B. Private sector

જેમાં allopathic, homeopathic, Ayurvedic, બધા જ practitioners health services પૂરી પાડે છે. આ બધાને private services હોય છે જે medical council of India દ્વારા બંધારણ થયેલું હોય છે અને આ બંધારણને આધીન રહી તેવો પ્રેક્ટિસ કરતા હોય છે.

👉C. Defense medical services

જે arms force medical services નાં નામથી પોતાનું organization ચલાવે છે જે defense services દ્વારા ઉભી કરવામાં આવેલ સંસ્થા છે. Defense સાથે જોડાયેલ વ્યક્તિઓને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. જે integrated અને comprehensive care સાથે Preventive અને curative સેવાઓ ને પણ સાંકળી લે છે. Arm force સાથે જોડાયેલ વ્યક્તિને સેવાઓ આપે છે અને તેની આખી family ને દરેક પ્રકારની સેવાઓ આપે છે.

👉D. Indigenous system of medicine

આમાં medicines ની અલગ અલગ brunches સમાવવામાં આવે છે જેમ કે allopathic, homeopathic, Ayurvedic તેમજ unani system of medicine વગેરેનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. ઉપરોક્ત અલગ અલગ medicine branch ના practitioners rural area ના લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે અભ્યાસના આધારે એવું તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે કે ૯૦ ટકા આયુર્વેદિક ડોક્ટર rural area માં જ સેવાઓ પૂરી પાડે છે, જે ત્યાં જ રહેતા હોય છે અને public ના close contact માં હોય છે આથી state government દ્વારા ઘણી બધી state dispensary ચાલુ કરવામાં આવી અને government of India દ્વારા national Institute od Ayurved જયપુરમાં સ્થાપવામાં આવી. ઉપરાંત, national Institute of homeopathy 1972માં ચાલુ કરવામાં આવી. આ indigenous system of medicine દ્વારા સારામાં સારી health care આપી શકાય છે.

Voluntary health agencies or organization

1. Indian red cross society
2. ભારત સેવક સમાજ
3. કસ્તુરબા મેમોરિયલ ફંડ
4. The hindu kasht nivaran sangh
5. Tuberculosis association of India
6. Indian council for child welfare
7. Family planning association
8. All india women’s conference
9. All india blind relieve society
10. The central social welfare board
11. Professional bodies 1. Indian red cross society

1920 માં શરૂ થઈ તેની 400 કરતાં વધારે શાખાઓ ભારતમાં છે તેને એક્ટિવિટી નીચે પ્રમાણે છે .

Activities

1. Relief work પૂર દુષ્કાળ કે ધરતીકંપ વખતે રાહત કામગીરી કરે છે. આવા સમયે food, કપડા અને જરૂરિયાતની તમામ ચીજ વસ્તુ જરૂરિયાત મંદને પહોંચાડે છે. ઉપરાંત રોગચાળો કે એપિડેમિક વખતે કામગીરી કરે છે.
2. Milk and medical supplies Hospital maternity home, children welfare center, school, અનાથ આશ્રમ વગેરે સ્થળોએ જઈને milk powder તથા vitamin supply કરે છે.
3. Care of the sick and disable soldiers લડાઈમાં ઘાયલ થયેલા જવાનો સાથે નિષ્ઠ રીતે સંકળાયેલી છે.

જવાનોને સેવાઓ પૂરી પાડે છે તેમજ જે permanent disabled છે તેઓના માટે બેંગ્લોરમાં red cross home આવેલું છે. જે આવા સૈનિકોને જીવનભર સાચવવાનું કાર્ય કરે છે.

4. Maternal and child welfare services

Maternity home તથા child center ઉભા કરવા આવા center ને technical advice આપવી.

All india આવા ઘણા સેન્ટર ચલાવે છે.

5. Family planning

ફેમિલી પ્લાનિંગની સેવાઓ પોતાના સેન્ટર પર આપે છે, તેમજ કેમ્પનું આયોજન કરે છે.

6. Research

Research ની એક્ટિવિટી માં મદદ કરે છે.child care and mother graft માટે મેટેરીયલ ડિસ્ટ્રીબ્યુટ કરે છે, ઉપરાંત chent Jones ambulance association જે પુરુષોમાં first aid classes ચલાવે છે. તેમજ સ્ત્રીઓ માટે nursing course ચલાવે છે.

7. Provided scholarship for nurses આગળ ભણવામાં સ્કોલરશીપ પૂરી પાડે છે.

Junior red cross એ ચિલ્ડ્રન માટેની બ્રાન્ચ છે જે boys તેમજ girls ને epidemic વખતે કાર્ય કરવાની તક આપે છે.

તેમજ યુવા વર્ગને ભાઈચારા લાગણીથી રહેવાની રહેવાની તક આપે છે અને first aid treatment પૂરી પાડે છે.

8. Blood bank

First aid તથા blood bank ચલાવે છે.

Donor નું list રાખે છે.

જરૂર હોય ત્યારે દરેક સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

Government of India red cross society ને મદદ માટે grant આપે છે.

Sent Jone association જે red cross નો જ ભાગ છે.

2. ભારત સેવક સમાજ

આ સંસ્થા 1952 માં ચાલુ થઈ તે none political અને non official organizer છે તેના મુખ્ય હેતુઓ નીચે પ્રમાણે છે.

1. લોકો પોતાની જાતે જ પોતાના આરોગ્ય માટે કાર્યરત રહે.
2. વિલેજમાં એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન માટે વોલન્ટરી વર્ક કરે છે.
3. Teachers, young અને collegious student માટે campનો પ્લાનિંગ કરે છે.આ રીતે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. 3.કસ્તુરબા મેમોરિયલ ફંડ

1944 માં કસ્તુરબા ગાંધીની સ્તુતિમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો.

સ્ત્રીઓના માટે સામાજિક કલ્યાણના કાર્યો કરવા માટે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી.

ગામડાની સ્ત્રીઓને પગભર કરવાના હેતુથી તેમજ ઉદ્યોગો માટે તે જરૂરી સાધનો આપે છે.

આ ઉપરાંત બીજી એજન્સીઓ પણ સ્ત્રીઓની ઉન્નતિ માટે ફંડ આપે છે.

4. The hindu kasht nivaran sangh

આની સ્થાપના 1950 માં થઈ પરંતુ મૂળ તેની શરૂઆત અને ઉદ્ઘાટન 1925 માં indian council of the British empiyer leprosy relieve association ના નામથી થઈ હતી.

1950 માં નવા નામથી સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ગવર્મેન્ટ અને વોલેન્ટરી એજન્સી સાથે મળીને કામ કરે છે.

Activities

1. Leprosy માટે કાર્ય કરવાનું હોય છે.
2. Leprosy માટે ના હેલ્થ એજ્યુકેશન માટે મટીરીયલ તૈયાર કરે છે.
3. લેપ્રસી પ્રોગ્રામ માટે આર્થિક મદદ કરે છે.
4. Magazine બહાર પાડે છે.
5. લેપ્રસી માટેની હોસ્પિટલ અને ક્લિનિકમાં રિહેબિલિટેશન સેન્ટર ખોલે છે.
6. Workers માટેના રિસર્ચ અને ઇન્વેસ્ટિગેશનના કાર્યો કરે છે.

5. Tuberculosis association of India

1939 માં સ્થાપના થઈ.

દરેક રાજ્યોમાં તેને સંસ્થા છે, જે અલગ અલગ કાર્યો કરે છે અને ફંડ એકઠું કરે છે.

Objective

1. Antituberculosis ની ટ્રેનિંગ માટે
2. હેલ્થ એજ્યુકેશન માટે
3. Clinic and conference માટે
4. TB ને લગતા પબ્લિકેશન માટે
5. TBના કેસ find out કરવા અને treatment આપવા આ association દ્વારા અલગ અલગ સંસ્થાઓ ચલાવવામાં આવે છે.

6. Indian council for child welfare

1952 માં સ્થાપના કરવામાં

International union for child welfare સાથે જોડાયેલી છે જે 70 જેટલી national voluntary agency સાથે મળીને કામ કરે છે,

જેનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં એવા હજારો બાળકો છે જેને physicaly, mentaly, અને socially health માટે નોર્મલ અને તંદુરસ્ત વાતાવરણની જરૂરિયાત છે.

આ સંસ્થા તેને મદદરૂપ થવાનું કાર્ય કરે છે, આ ઉપરાંત સંકલિત બાળ કલ્યાણ પ્રોગ્રામ માટે લોકોમાં અને ગવર્મેન્ટમાં જાગૃતિ લાવવા માટે conference annual meeting અને બીજા કાર્યક્રમ યોજે છે.

7. Family planning association

1949 માં organization ની સ્થાપના થઈ.

તે ફેમિલી પ્લાનિંગની સેવાઓમાં સંસ્થાપક તરીકે કાર્ય કરે છે.

તેમજ ફેમિલી પ્લાનિંગ માટે ટ્રેનિંગ આપવામાં મદદ કરે છે.

જેના માટે તેણે ઘણા બધા ડોક્ટર તૈયાર કર્યા હેલ્થ વિઝીટર અને સોશિયલ વર્કર તૈયાર કર્યા.

8. All india women’s conference

1926 માં આ સંસ્થાની સ્થાપના થઈ.

ફક્ત womens માટે જ voluntary organization છે.

દરેક રાજ્યમાં તેની બ્રાન્ચીસ છે.

તે MCH clinic અને મહિલા મંડળ ચલાવે છે.

Mother craft ચલાવે છે.

બાલવાડીઓનું આયોજન કરે છે અને adult education and distribution of milk વગેરેની કામગીરી કરે છે, ઉપરાંત ફેમિલી પ્લાનિંગ સેવાઓ પણ આપે છે.

9. All india blind relief

Blind people ની કન્ડિશન સુધારવાની હેતુથી 1946 માં આ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સ્થાપના કરવામાં આવી.

આ સંસ્થા દ્વારા blind relief camp ચલાવવામાં આવે છે, તેમજ બ્લાઇન્ડ લોકોને મદદ કરવા તેને ફેસીલીટી પૂરી પાડવા માટે કલ્યાણ નું કામ કરે છે.

10. The central social welfare board

1953માં કેન્દ્રીય સામાજિક કલ્યાણ બોર્ડ ની રચના કરવામાં આવી અને આ બોર્ડ દ્વારા social voluntary agency ની રચના કરવામાં આવી જેમ કે મહિલા મંડળ, જેસીસ ક્લબ વગેરે અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

તેના માટે 75% ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે, જેના દ્વારા અલગ અલગ પ્રોગ્રામ યોજવામાં આવે છે જેમ કે,
Nutrition program, icds અને બીજી ઘણી બધી એક્ટિવિટી જેમ કે working women’s hostel, physicaly handicap, ઘરડાઘર અને સામાજિક રીતે પછાત લોકોની વેલ્ફેર માટેની સર્વિસીઝ નું પ્લાનિંગ કરવામાં આવે છે.

1968 થી સ્વતંત્ર body તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું, જે ministry of education દ્વારા સંચાલિત છે, જે રૂરલ એરિયામાં MCH માટે શરૂ કરવામાં આવી, જેમકે ગૃહ ઉદ્યોગ, સીવણ, હસ્તકલા, દીવાસળી બનાવવી વગેરે જેવી પ્રવૃત્તિ કરી પોતાના કુટુંબ માટે આવકનું કાર્ય કરે છે.

11. Professional bodies

જે પોતાના profession ને લગતા magazine બહાર પાડે છે.

General published કરે છે.

Scientific સેશન નુ આયોજન કરે છે અને professional organization નું સ્ટાન્ડર્ડ જાળવી રાખે છે.

👉Functions of voluntary health agencies

1. Officaly agencies ની વ્યક્તિગત મદદ કરવી તથા સ્પેશિયલ ઇક્વિપમેન્ટ માટે ફંડ આપીને મદદ કરવી.
2. Research માં મદદ કરવી.
3. હેલ્થ એજ્યુકેશન માટે મટીરીયલ પ્રોવાઇડ કરવું અને mass health education માટે કાર્ય કરવું.
4. પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવા અને તેનું ડેમોસ્ટ્રેશન કરવું.
5. સારા એક્ઝામ્પલ આપીને ઓફિસિયલ એજન્સીના workers ને બિરદાવવુ.
6. Health legislation આગળ લાવવા પ્રોત્સાહિત કરવું.

Nurse’s role in health care services

Health care services ની એક્ટિવિટીમાં નર્સની ચાવીરૂપ ભૂમિકા હોય છે.

તેણીના Health care setting અને Health care services માં ચોક્કસ રુલ હોય છે.

તેના મુખ્ય કાર્યો તેમજ તેની એબિલિટી નીચે મુજબ હોય છે.

1. Knowledge

પોતાએ આપવાની Health services નું તેનામાં નોલેજ હોવું જોઈએ, તેમજ હેલ્થ કેર સર્વિસીસના target થી તે પરિચિત હોવી જોઈએ.

2. Participation

હેલ્થ કેર સર્વિસિસના planning, implementation અને evaluation માં તેણીની ભાગીદારી હોય છે.

3. Policy

તે જે કાર્ય કરી રહી છે તેની policy વિશે તે માહિતગાર હોવી જોઈએ.
અને કાર્યો વિશેની જાણકારી ધરાવતી હોવી જોઈએ.

4. Referral system

તેણીએ રેફરલ સર્વિસિસ માટેની લીંક બનાવવી જોઈએ.

5. Advance technology

એડવાન્સ ટેકનોલોજી અને knowledge થી પરિચિત હોવી જોઈએ.

નવી techniques પ્રમાણે patient ને treat કરવું જોઈએ.

6. Resources શક્ય તેટલા Health care service માટેના રિસોર્સીસ નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
7. Demonstration

વધુમાં વધુ સારી સેવા પહોંચાડવા માટે બીમાર લોકોના care નું ઘરે તેમજ clinic પર Demonstration કરવું.

8. Health team

તેણી હેલ્થ ટીમની એક અગત્યની વ્યક્તિ છે.

તેથી જવાબદારી પૂર્વક કામ કરવું અને ટીમમાં યુનિટી જળવાઈ રહે તે રીતે મદદરૂપ થવું.

9. Health education

તેજ્યાં કામ કરતી હોય ત્યાં વ્યક્તિ કુટુંબ સમાજ કે સહ વર્કર માટે હેલ્થ એજ્યુકેશન પૂરું પાડવું.

New plan બનાવવા તેમજ તેને અમલમાં મુકવાની કામગીરી કરવી જોઈએ.

10. Training of co-worker

પોતાની સાથે કામ કરતા વર્કરને ટ્રેનિંગ આપવી તથા સુપરવિઝનની જવાબદારી નિભાવવી.

11. Record and report

પોતાની યોગ્ય કામગીરીનો record અને report maintain કરવો જોઈએ.

જે evaluation અને ભવિષ્યના planning માટે ઉપયોગી થાય છે.

12. Skill develop

પોતાનામાં જુદી જુદી સ્કીલને ડેવલોપ કરીને હેલ્થ કેર સર્વિસીસ નો ઉપયોગ કરવો.

13. Direct care provider

તે પોતાના એરિયામાં ડાયરેક્ટ કેર પ્રોવાઇડર છે, તેથી આરોગ્યની દરેક સેવાઓ તેણીએ પૂરી પાડવી જોઈએ. જેમકે, MCH

14. Educator પોતાના વિસ્તારની કોમ્યુનિટીમાં એક teacher તથા educator તરીકે આરોગ્યની સેવાઓ પૂરી પાડવી જોઈએ.