UNIT-5-FAMILY HEALTH NURSING CARE–syllabus as per INC
a) Family as a unit of health
b) Concept, goals, objectives
c) Family health care services
d) Family health care plan and nursing process. e) Family health services – Maternal, child care and family welfare services.
f) Roles and function of a community health nurse in family health service.
g) Family health records.

FAMILY HEALTH NURSING CARE (ફેમિલી હેલ્થ નર્સિંગ કેર)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• Family Health Nursing Care એ Community Health Nursing (કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સિંગ) નો એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને core (મૂળભૂત) ભાગ છે.
• આમાં nurse family (પરિવાર) ને એક unit (એકમ) તરીકે consider કરીને health care provide કરે છે.
• અહીં focus ફક્ત individual patient પર નથી, પરંતુ સમગ્ર family ના overall health status (સમગ્ર હેલ્થ સ્થિતિ) પર હોય છે.
• Family એ society (સમાજ) ની natural અને fundamental unit (મૂળ અને આધારભૂત એકમ) છે
• Family માં દરેક individual (વ્યક્તિ) એકબીજા પર મહત્વપૂર્ણ અસર કરે છે
• Family માં interactive communication network (ઇન્ટરએક્ટિવ કમ્યુનિકેશન નેટવર્ક) હોય છે જેમાં દરેક member આખી system (સિસ્ટમ) ને influence (ઇન્ફ્લુએન્સ) કરે છે અને વ્યક્તિ પણ system થી influence થાય છે
• Family ના members grow (ગ્રો) develop (ડેવલપ) mature (મેચ્યોર) થાય છે અને culture (કલ્ચર) customs (કસ્ટમ્સ) traditions (ટ્રેડિશન્સ) beliefs (બિલીફ્સ) અને habits (હેબિટ્સ) શીખે છે અને એકબીજાને help કરે છે
• Family health knowledge (હેલ્થ નોલેજ) values (વેલ્યુઝ) attitude (એટિટ્યુડ) અને health habits (હેબિટ્સ) develop કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે
• Family ના એક member ને health problem થાય તો તેની અસર અન્ય members પર emotional (ઇમોશનલ) social (સોશિયલ) અને physical (ફિઝિકલ) રીતે પડે છે કારણ કે બધા members interdependent (ઇન્ટરડિપેન્ડન્ટ) હોય છે
• Individual નું health family ના group dynamic (ગ્રુપ ડાયનામિક) નું outcome (આઉટકમ) છે
• Family health service community health programs માં control point તરીકે કામ કરે છે અને Health for All માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• Family એ society ની fundamental unit છે અને Family Health Nursing Care માં family ને એક unit તરીકે લઈને health care આપવામાં આવે છે

Definition of Family (પરિવારની વ્યાખ્યા):

• Family એ group of persons (ગ્રુપ ઓફ પર્સન્સ) છે જે marriage (મેરેજ) blood (બ્લડ) અથવા adoption (એડોપ્શન) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે અને એક household (હાઉસહોલ્ડ) માં રહે છે તેઓ એકબીજા સાથે interacting (ઇન્ટરએક્ટિંગ) અને intercommunicating (ઇન્ટરકમ્યુનિકેટિંગ) કરે છે અને husband (હસબન્ડ) wife (વાઇફ) mother (મધર) father (ફાધર) son (સન) daughter (ડોટર) brother (બ્રધર) અને sister (સિસ્ટર) જેવા social roles નિભાવે છે અને common culture (કોમન કલ્ચર) બનાવે છે… Burgess and Locke (બર્ગેસ એન્ડ લોક) મુજબ

• Family એ લોકોનો સમૂહ છે જે birth marriage અથવા adoption દ્વારા સંબંધિત હોય છે અને સાથે રહે છે… Jarris (જેરિસ) મુજબ

• Family એ group of two or more persons (ટુ ઓર મોર પર્સન્સ) છે જે birth (બર્થ) marriage અથવા adoption દ્વારા જોડાયેલા હોય છે અને એક household માં રહે છે… U S Bureau (યુ એસ બ્યુરો) મુજબ

Types of family (ટાઈપ ઓફ ફેમીલી ):

Family એ એવા લોકોનો સમૂહ છે જે traditional (ટ્રેડિશનલ) અથવા non traditional (નૉન ટ્રેડિશનલ) રીતે marriage blood adoption અથવા friendship (ફ્રેન્ડશિપ) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.

ફેમીલીના પ્રકાર (Types of Family)

ન્યુક્લિયર ફેમિલી (Nuclear Family):

• ન્યુક્લિયર ફેમિલી એવો પરિવાર છે જેમાં પતિ (Husband), પત્ની (Wife) અને તેમના સંતાનો (Children) હોય છે.
• આ પ્રકારની ફેમિલીનો કદ નાનો હોય છે.
  Economic Control સરળ રહે છે .
  સપોર્ટ સિસ્ટમ ઓછી હોય છે.

જૉઇન્ટ ફેમિલી (Joint Family) અથવા એક્સ્ટેન્ડેડ ફેમિલી (Extended Family):

• જૉઇન્ટ ફેમિલી એવો પરિવાર છે જેમાં ન્યુક્લિયર ફેમિલી સાથે અન્ય લોહી સંબંધિત (Blood Related) અથવા લગ્ન દ્વારા સંબંધિત (Marriage Related) સભ્યો રહે છે.
• દાદા દાદી (Grandparents), કાકા કાકી (Uncles and Aunts), કઝિન્સ (Cousins) જેવા સભ્યો તેમાં સામેલ હોય છે.
• આ પરંપરાગત ભારતીય ફેમીલી પદ્ધતિ છે.
  જવાબદારીઓ વહેંચાયેલી હોય છે .
  Emotional અને Social Support વધારે મળે છે .

બ્લેન્ડેડ ફેમિલી (Blended Family):

• બ્લેન્ડેડ ફેમિલી એવો પરિવાર છે જેમાં પતિ અથવા પત્ની પૈકી કોઈ એક અથવા બંનેના અગાઉના લગ્નમાંથી સંતાનો હોય (Previous Marriage) અને તેઓ સાથે રહીને નવી ફેમીલી બનાવે છે.
• સ્ટેપ ચિલ્ડ્રન જોવા મળે છે.
  એડજસ્ટમેન્ટમાં મુશ્કેલી આવી શકે છે.
  આ પ્રકારની ફેમીલી આધુનિક સમાજમાં વધી રહી છે .

સિંગલ પેરન્ટ ફેમિલી (Single Parent Family):

• સિંગલ પેરન્ટ ફેમિલી એવો પરિવાર છે જેમાં એક જ માતા અથવા પિતા પોતાના સંતાનો સાથે રહે છે.
• ડિવોર્સ, Death અથવા Separationના કારણે બને છે .
  Economic અને Emotional Challenges વધારે હોય છે .
  સપોર્ટ સિસ્ટમની જરૂર પડે છે .

Characteristics of family (કેરેક્ટેરિસ્ટિક્સ ઓફ ફેમીલી ) :

family operates as a group ( ફેમીલી ઓપરેટ્સ એઝ એ ગ્રુપ ):

• ફેમીલી એક જૂથ તરીકે કાર્ય કરે છે. કોઈ સમસ્યા આવે ત્યારે બધા સભ્યો પોતાની વિચારો આપે છે. ચર્ચા કરે છે. અને પછી નિર્ણય લેવાય છે. આ રીતે આખી ફેમિલી તેમાં સામેલ થાય છે. આથી ફેમિલીમાં એકતા અને સમજણ વધે છે. કેટલાક ફેમિલીમાં અંતિમ નિર્ણય ફેમિલીનો વાળો લ્યે છે.

Family develops its own life cycle (ફેમીલી ડેવલોપ ઇટ્સ આઉન લાઈફ સાયકલ) :

• દરેક ફેમિલીની પોતાની સંસ્કૃતિ, વર્તણુક, સ્ટાઇલ,નિયમો અને નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ હોય છે. ફેમીલી માં પાવર અને ડોમીનેન્સ અલગ અલગ હોઈ શકે છે. ફેમિલીમાં કામ નું વહેચાણ હોય છે. કેટલાક ફેમીલી માં માતા ઘર અને બાળકો સંભાળે છે અને પિતા આર્થિક બાબતો સંભાળે છે. જોઈન્ટ ફેમિલીમાં ફેમિલીનો વડો નિર્ણય લે છે. કેટલાક ફેમિલીમાં બાળકોને પણ પોતાનો નિર્ણય લેવાની છૂટ આપવામાં આવે છે. દરેક ફેમિલી જન્મ વૃદ્ધિ અને વિકાસના તબ્બકાઓમાંથી પસાર થાય છે જેને લાઈફ સાયકલ કહેવામાં આવે છે.

family changes according to time and place (ફેમીલી ચેન્જીસ અકોર્ડિંગ તો ટાઈમ એન્ડ પ્લેસ ) :

• ફેમીલી સમય અને સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે. સમાજ માં થતા ફેરફારો અર્બનાઈઝેસન અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલાઇઝેશનના કારણે ફેમિલીની રચના અને કાર્ય બદલાય છે. ફેમીલીનો કદ તેની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ દર્શાવે છે. ફેમિલીનો સોસીયો એકોનોમિક કન્ડિશન ક્યારેક ક સારી તો ક્યારેક ખરાબ પણ થાય શકે છે.આજકાલ ન્યુક્લીઅર ફેમીલી નો વધારો અને જોડિયા ફેમિલીમાં ઘટાડો જોવા મળે છે.

Family accommodates to the needs of the individual
(ફેમીલી અકમોડેટ્સ ટુ ધ નીડ્સ ઓફ ધ ઇન્ડિવિજ્યુઅલ)

• ફેમીલીમાં દરેક સભ્યને અલગ વ્યક્તિ તરીકે માનવામાં આવે છે. ફેમીલીની જરૂરિયાતો અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો વચ્ચે તફાવત હોઈ શકે છે, જેના કારણે મતભેદ થાય છે. તેથી એડજસ્ટમેન્ટ અને સમજૂતી જરૂરી છે. યોગ્ય એડજસ્ટમેન્ટથી ફેમીલીમાં સંતુલન જળવાય છે.

Family related to the community
(ફેમીલી રિલેટેડ ટુ ધ કમ્યુનિટી)

• ફેમીલી સમાજ સાથે જોડાયેલી હોય છે. ફેમીલી સમાજની સંસ્થાઓ જેમ કે સ્કૂલ, હૉસ્પિટલ અને અન્ય સેવાઓનો ઉપયોગ કરે છે. ફેમીલી સમાજના વિકાસ માટે યોગદાન આપે છે. કેટલાક ફેમીલી કમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટમાં સક્રિય ભાગ લે છે. ફેમીલી અને કમ્યુનિટી એકબીજા પર આધારિત હોય છે.

Family provides emotional support
(ફેમીલી પ્રોવાઇડ્સ ઇમોશનલ સપોર્ટ)

• ફેમીલી પોતાના સભ્યોને પ્રેમ, લાગણી, સુરક્ષા અને સપોર્ટ આપે છે. ફેમીલીમાં રહેવાથી વ્યક્તિને માનસિક શાંતિ અને આત્મવિશ્વાસ મળે છે. મુશ્કેલીના સમયમાં ફેમીલી મુખ્ય સપોર્ટ સિસ્ટમ તરીકે કાર્ય કરે છે.

Family performs socialization function
(ફેમીલી પરફોર્મ્સ સોશિયલાઇઝેશન ફંક્શન)

• ફેમીલી બાળકને સમાજના નિયમો, મૂલ્યો અને વર્તણૂક શીખવે છે. બાળકમાં સારા સંસ્કાર અને શિસ્ત ફેમીલીમાંથી જ વિકસે છે. આ પ્રક્રિયાને સોશિયલાઇઝેશન કહેવામાં આવે છે.

Family ensures protection and security
(ફેમીલી એન્શ્યોર્સ પ્રોટેક્શન એન્ડ સિક્યોરિટી)

• ફેમીલી પોતાના સભ્યોને શારીરિક, આર્થિક અને માનસિક સુરક્ષા આપે છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધ અને બીમાર સભ્યો માટે ફેમીલી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

Family fulfills economic needs
(ફેમીલી ફુલફિલ્સ ઇકોનોમિક નીડ્સ)

• ફેમીલી પોતાના સભ્યોની આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે જેમ કે ખોરાક, રહેઠાણ, શિક્ષણ અને સારવાર. ફેમીલીના સભ્યો મળીને આર્થિક સ્થિરતા જાળવે છે.

FACTORS AFFECTING THE HEALTH OF FAMILY
(ફેક્ટર્સ અફેક્ટિંગ ધ હેલ્થ ઓફ ફેમીલી):

Family income (ફેમીલી ઇન્કમ)

• ફેમીલીની આવક હેલ્થ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેક્ટર છે. સારી આવક હોય તો ફેમીલી પોષણયુક્ત આહાર, સારી રહેવાની સુવિધા અને યોગ્ય સારવાર મેળવી શકે છે. ઓછી આવક હોય તો જરૂરી હેલ્થ સર્વિસીસ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને બીમારીઓનો જોખમ વધે છે.

Nutrition (ન્યુટ્રિશન)

• ફેમીલીના સભ્યોને મળતો આહાર હેલ્થ પર સીધી અસર કરે છે. સંતુલિત અને પોષણયુક્ત આહારથી શરીર મજબૂત રહે છે અને બીમારીઓથી બચી શકાય છે. ખોરાક અંગેની જાણકારી, પસંદ-નાપસંદ અને બજેટ પણ ન્યુટ્રિશનને અસર કરે છે.

Standard of living (સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ લિવિંગ)

• સારો રહેઠાણ, સ્વચ્છતા, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને હેલ્ધી આદતો ફેમીલીના હેલ્થને સુધારે છે. ખરાબ લિવિંગ કન્ડિશનથી ચેપ અને અન્ય બીમારીઓનો ખતરો વધી જાય છે.

Environmental factors (એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ)

• સ્વચ્છ હવા, શુદ્ધ પાણી, સેનિટેશન, લાઇટિંગ, તાપમાન અને કચરાની યોગ્ય વ્યવસ્થા હેલ્થ માટે જરૂરી છે. અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિઓમાં રોગો ઝડપથી ફેલાય છે.

Literacy of the family (લિટરેસી ઓફ ધ ફેમીલી)

• શિક્ષિત ફેમીલી હેલ્થ વિશે વધુ જાગૃત હોય છે અને પ્રિવેન્ટિવ અને હાઇજીનિક પગલાં લે છે. અશિક્ષિત ફેમીલીમાં અંધશ્રદ્ધા અને ખોટી માન્યતાઓના કારણે હેલ્થ પ્રોબ્લેમ વધે છે.

Cultural values of the family (કલ્ચરલ વેલ્યુઝ ઓફ ધ ફેમીલી)

• ફેમીલીના રિવાજો, પરંપરાઓ અને માન્યતાઓ હેલ્થ પર અસર કરે છે. કેટલાક સારા રિવાજો હેલ્થને પ્રોત્સાહન આપે છે જ્યારે કેટલાક ખોટા રિવાજો નુકસાનકારક બને છે.

Family composition (ફેમીલી કોમ્પોઝિશન)

• ફેમીલીમાં સભ્યોની સંખ્યા અને પ્રકાર હેલ્થ પર અસર કરે છે. નાના બાળકો અને વૃદ્ધ લોકો વધુ કાળજી માંગે છે. વધારે નિર્ભર સભ્યો હોય તો તેમની યોગ્ય સંભાળ રાખવી મુશ્કેલ બને છે.

Role of family in health and illness (રોલ ઓફ ફેમીલી ઇન હેલ્થ એન્ડ ઇલનેસ)

• ફેમીલીના સભ્યો એકબીજાની હેલ્થ માટે જવાબદાર હોય છે. કોઈ સભ્ય બીમાર પડે તો બીજા સભ્યો તેની કાળજી લે છે અને સારવારમાં મદદ કરે છે. સમયસર સારવાર અને યોગ્ય સપોર્ટથી દર્દી ઝડપથી સુધરે છે.

Coping and support system of the family (કોપિંગ એન્ડ સપોર્ટ સિસ્ટમ ઓફ ધ ફેમીલી)

• ફેમીલી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં એડજસ્ટ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ફેમીલી સમસ્યાઓને ઓળખી યોગ્ય નિર્ણય લે છે અને હેલ્થને જાળવી રાખવા માટે પ્રયત્ન કરે છે. સારો સપોર્ટ સિસ્ટમ માનસિક અને શારીરિક હેલ્થ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Availability of health services (અવેલેબિલિટી ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• હેલ્થ સર્વિસીસની ઉપલબ્ધતા, ગુણવત્તા અને પહોંચ ફેમીલીના હેલ્થને અસર કરે છે. નજીકમાં સારી હેલ્થ સર્વિસીસ હોય તો સમયસર સારવાર મળી શકે છે.

Health awareness and goals (હેલ્થ અવેરનેસ એન્ડ ગોલ્સ)

• ફેમીલીમાં હેલ્થ અંગેની જાગૃતિ, મૂલ્યો અને સકારાત્મક વલણ હેલ્થને સુધારે છે. હેલ્થ માટે યોગ્ય ગોલ્સ નક્કી કરવાથી સારો હેલ્થ સ્ટેટસ પ્રાપ્ત થાય છે.

Emotional environment of family (ઇમોશનલ એન્વાયરમેન્ટ ઓફ ફેમીલી)

• ફેમીલીમાં શાંતિ, પ્રેમ અને સમજણ હોય તો સભ્યોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે. ઝઘડા અને તણાવવાળું વાતાવરણ હેલ્થને નકારાત્મક અસર કરે છે.

Personal habits of family members (પર્સનલ હેબિટ્સ ઓફ ફેમીલી મેમ્બર્સ)

• ફેમીલીના સભ્યોની આદતો જેમ કે સ્વચ્છતા, વ્યસન, વ્યાયામ અને આરામ હેલ્થને અસર કરે છે. સારા હેબિટ્સ હેલ્થ સુધારે છે જ્યારે ખરાબ હેબિટ્સ બીમારીઓનું કારણ બને છે.

Utilization of health services (યુટિલાઇઝેશન ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે છે કે નહીં તે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સમયસર ડોક્ટર પાસે જવું, રસીકરણ કરાવવું અને નિયમિત ચેકઅપ કરાવવું હેલ્થ માટે જરૂરી છે.

Concept of Family health (કોન્સેપ્ટ ઓફ ફમીલી હેલ્થ) :

ઇન્ટ્રોડક્શન (Introduction)

• ફેમીલી હેલ્થનો કોન્સેપ્ટ (Family Health Concept) ફેમીલીને એક Integrated Unit તરીકે માનવામાં આવે છે અને તે ફેમીલીના બધા સભ્યોના Health સાથે સંબંધિત છે .
• ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસ (Family Health Services) નો મુખ્ય ઉદ્દેશ ફેમીલીના સંપૂર્ણ કલ્યાણ (Overall Welfare) ને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
• ફેમીલીના સભ્યોને તેમની સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટે વિવિધ પ્રકારની હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) જરૂરી હોય છે.
• એક ફેમીલીમાં વિવિધ પ્રકારની હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) જોવા મળે છે.
• ફેમીલીમાં વૃદ્ધ લોકો (Aged People), વિકલાંગ વ્યક્તિઓ (Handicapped), નાના બાળકો (Small Children), Pregnant Women અને Lactating Mothers હોઈ શકે છે.
• દરેક ગ્રુપની હેલ્થ સમસ્યાઓ અલગ હોય છે.
• આ તમામ સમસ્યાઓને ફેમીલી સ્તરે Tackled કરી શકાય છે .
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ (Community Health Nurse) દ્વારા હોમ વિઝિટ (Home Visit) અને અન્ય હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડર્સ (Health Care Providers) ની મદદથી ફેમીલીનું હેલ્થ જાળવી શકાય છે.
• આ રીતે હેલ્થ ગોલ્સ (Health Goals) પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

The goal of Family health nursing services ( ધ ગોલ ઓફ ફેમેલી હેલ્થ નર્સિંગ સર્વીસીસ ) :

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન):

• ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસિસનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ફેમીલીના તમામ મેમ્બર્સને હાઇએસ્ટ લેવલ ઓફ હેલ્થ સુધી પહોંચાડવાનો છે.
• આ સર્વિસિસ દ્વારા ફેમીલીના મેમ્બર્સના હેલ્થનું પ્રોટેક્શન અને પ્રમોશન કરવામાં આવે છે.
• ફેમીલીને એક ઇન્ટેગ્રેટેડ યુનિટ તરીકે લઇને તેની ઓવરઓલ વેલફેર પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

મુખ્ય ગોલ્સ (Major goals):

• ફેમીલીના હેલ્થનું પ્રમોશન કરવું અને ડિઝીઝિસનું પ્રિવેન્શન કરવું
• ફેમીલીના મેમ્બર્સમાં સેલ્ફ રિલાયન્સ વિકસાવવું અને પોતાની હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ મેનેજ કરવાની એબિલિટી વધારવી
• ફેમીલીના મેમ્બર્સને હેલ્થ માટે રિસ્પોન્સિબલ બનાવવું અને હેલ્ધી હેબિટ્સ ડેવલપ કરાવવી
• હાલના અને ભવિષ્યમાં આવનારા પ્રોબ્લેમ્સને ધ્યાનમાં રાખીને ફેમીલીની ફંક્શનિંગ જાળવવી
• ફેમીલીમાં રિસ્ક ફેક્ટર્સને ઓળખીને તેમને કંટ્રોલ કરવું
• મેટર્નલ અને ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી અને મોર્બિડિટી રેટ ઘટાડવો
• માતાઓ અને બાળકોના હેલ્થ પર ખાસ ધ્યાન આપવું
• એન્ટેનેટલ, પોસ્ટનેટલ અને ચાઈલ્ડ કેર સર્વિસિસ મજબૂત બનાવવી
• ફેમીલી પ્લાનિંગ સર્વિસિસ આપવી અને સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ્સને પ્રમોટ કરવું
• પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ માટે અવેરનેસ વધારવી
• ફેમીલીને હેલ્થ એજ્યુકેશન આપવું જેથી તેઓ પોતાની હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ સોલ્વ કરી શકે
• લાઇફસ્ટાઇલ મોડિફિકેશન માટે માર્ગદર્શન આપવું.
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ સર્વિસિસને સ્ટ્રેન્થન કરવી અને કન્ઝર્વ કરવી
• હેલ્થ રિસોર્સિસનો યોગ્ય ઉપયોગ કરાવવો
• ફેમીલી અને કોમ્યુનિટી માટે હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડ કરવું

Objective of family health servises ( ઓબ્જેક્ટિવ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ સેર્વીસીસ ) :

Introduction ( ઇન્ટ્રોડક્શન ) :

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ સર્વિસીસનો મુખ્ય ઉદેશ્ય ફેમીલીના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ અને હેલ્થ નીડ્સને ઓળખવાનો છે. આ સર્વિસીસ કોમ્બાઇન્ડ કોમ્યુનિટી હેલ્થ એફર્ટ્સ અને અન્ય હેલ્થ વર્કર્સ સાથે મળીને આપવામાં આવે છે.

મુખ્ય ઓબ્જેક્ટિવ્સ

• ફેમીલીના દરેક મેમ્બરના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ અને હેલ્થ નીડ્સને ઓળખવા
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ અને અન્ય હેલ્થ વર્કર્સ સાથે મળીને કામ કરવું
• ફેમીલીમાં હેલ્થ સંબંધિત નીડ્સ અને પ્રોબ્લેમ્સ વિશે અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ અને એક્સેપ્ટન્સ વધારવી
• ફેમીલીના દરેક મેમ્બરને નીડ બેઝ્ડ હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડ કરવું
• ફેમીલીના મેમ્બર્સની એક્ટિવ પાર્ટિસિપેશન સાથે હેલ્થ અને નર્સિંગ સર્વિસિસનું પ્લાનિંગ અને પ્રોવિઝન કરવું
• ફેમીલીના દરેક મેમ્બરમાં એબિલિટી અને કોમ્પિટન્સ ડેવલપ કરવી જેથી તેઓ પોતાના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ હેન્ડલ કરી શકે
• તેમને ઇન્ડિપેન્ડન્ટ બનાવવું જેથી તેઓ હેલ્થ સિટ્યુએશન મેનેજ કરી શકે
• ફેમીલીના પર્સનલ અને સોશિયલ ડેવલપમેન્ટમાં કોન્ટ્રિબ્યુટ કરવું
• ફેમીલીના મેમ્બર્સને હેલ્થ એજ્યુકેશન, ગાઇડન્સ અને કાઉન્સેલિંગ આપવું
• ગુડ હેલ્થ હેબિટ્સ ડેવલપ કરાવવી
• સેફ કલ્ચરલ પ્રેક્ટિસીસને અનુસરવા પ્રોત્સાહન આપવું
• ફિઝિકલ, સોશિયલ, સાઇકોલોજિકલ અને સ્પિરિચ્યુઅલ એન્વાયરમેન્ટ જાળવવામાં મદદ કરવી
• ફેમીલીને કોમ્યુનિટીમાં ઉપલબ્ધ પ્રમોટિવ, પ્રિવેન્ટિવ, થેરાપ્યુટિક અને રિહેબિલિટેટિવ સર્વિસિસનો ઉપયોગ કરવા માટે મદદ કરવી.
• ફેમીલીને સેલ્ફ કેર માટે તૈયાર કરવી

• અર્લી ડિટેક્શન અને ટ્રીટમેન્ટ પર ધ્યાન આપવું
• હેલ્થ રિસોર્સિસનો યોગ્ય ઉપયોગ કરાવવો

PRINCIPLES OF FAMILY HEALTH NURSING SERVICES
(પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ સર્વિસિસ)

1. Family centered care
(ફેમીલી સેન્ટર્ડ કેર)

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગમાં ફેમીલી મુખ્ય કેન્દ્રમાં હોય છે. દરેક સભ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કેર આપવી જોઈએ.

2. Universal and equal services
(યુનિવર્સલ એન્ડ ઇક્વલ સર્વિસીસ)

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ સર્વિસીસ તમામ ફેમીલીને કોઈપણ ભેદભાવ વગર આપવી જોઈએ. દરેક ફેમીલીને ઓપ્ટિમમ હેલ્થ મેળવવાનો અધિકાર છે.

3. Good relationship with family
(ગુડ રિલેશનશિપ વિથ ફેમીલી)

• નર્સે ફેમીલી સાથે વિશ્વાસ અને સારો સંબંધ જાળવવો જોઈએ જેથી ફેમીલી સહકાર આપે.

4.Effective communication
(ઇફેક્ટિવ કમ્યુનિકેશન)

• ફેમીલી સાથે સ્પષ્ટ અને યોગ્ય સંવાદ કરવો જરૂરી છે જેથી હેલ્થ મેસેજ સારી રીતે સમજાય.

5. Assessment of family
(અસેસમેન્ટ ઓફ ફેમીલી)

• ફેમીલીની રચના, શિક્ષણ, વ્યવસાય, આવક, પરંપરા, પર્યાવરણ અને હેલ્થ હિસ્ટ્રી વિશે માહિતી મેળવી યોગ્ય પ્લાન બનાવવો જોઈએ.

6. Dynamic nature of family
(ડાયનેમિક નેચર ઓફ ફેમીલી)

• ફેમીલી ડાયનેમિક હોય છે એટલે સમય અને પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાય છે. ફેમીલીના હેલ્થ નીડ્સ અને પ્રોબ્લેમ્સ પણ બદલાતા રહે છે.

7. Periodic and continuous evaluation
(પિરિયોડિક એન્ડ કન્ટિન્યુઅસ ઇવેલ્યુએશન)

• સમયાંતરે અને સતત ફેમીલીના હેલ્થનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે જેથી બદલાતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળાઈ શકે.

8.Realistic and need based care
(રિયાલિસ્ટિક એન્ડ નીડ બેઝ્ડ કેર)

• ઉપલબ્ધ સ્રોતો મુજબ હેલ્થ નીડ્સ, પ્રોબ્લેમ્સ અને પ્રાયોરિટીઝ નક્કી કરીને વ્યવહારુ કેર આપવી જોઈએ.

9.Active participation of family
(એક્ટિવ પાર્ટિસિપેશન ઓફ ફેમીલી)

• ફેમીલીના સભ્યોને કેર પ્લાનમાં સામેલ કરવું જોઈએ જેથી તેઓ જવાબદારી સમજે.

10.Cooperation of family members
(કોપરેશન ઓફ ફેમીલી મેમ્બર્સ)

• બધા સભ્યોનો સહકાર મેળવીને કેર પ્લાનને સફળતાપૂર્વક અમલમાં મુકવો જોઈએ.

11.Problem solving approach
(પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ એપ્રોચ)

• પ્રોબ્લેમ્સ વિશે ચર્ચા કરીને યોગ્ય સોલ્યુશન શોધવું અને ફેમીલીને નિર્ણય લેવા પ્રોત્સાહન આપવું.

12.Health education and guidance
(હેલ્થ એજ્યુકેશન એન્ડ ગાઇડન્સ)

• ફેમીલીને હેલ્થ વિશે શિક્ષણ, માર્ગદર્શન અને સુપરવિઝન આપવું જેથી તેઓ સેલ્ફ ડિપેન્ડન્ટ બને.

13.Preventive and promotive care
(પ્રિવેન્ટિવ એન્ડ પ્રોમોટિવ કેર)

• બીમારીઓથી બચાવ અને હેલ્થ સુધારવા માટે પ્રિવેન્ટિવ અને પ્રોમોટિવ સેવાઓ આપવી જોઈએ.

14.Continuity of care
(કન્ટિન્યુટી ઓફ કેર)

• ફક્ત બીમારી વખતે નહીં પરંતુ સતત હેલ્થ સર્વિસીસ આપવી જોઈએ.

15.Holistic approach
(હોલિસ્ટિક એપ્રોચ)

• ફેમીલીના શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કેર આપવી જોઈએ.

16.Coordination with health services
(કોર્ડિનેશન વિથ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• અન્ય હેલ્થ સેવાઓ અને સંસ્થાઓ સાથે સંકલન રાખવું જરૂરી છે.

17.Record and reporting system
(રેકોર્ડ એન્ડ રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમ)

• યોગ્ય રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ જાળવવાથી કન્ટિન્યુઅસ કેર, ઇવેલ્યુએશન અને ફ્યુચર પ્લાનિંગમાં મદદ મળે છે.

Setting of family health nursing ( સેટિંગ ઓફ ફેમિલી હેલ્થ નર્સિંગ ) :

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ વિવિધ સેટીન્ગ્સમાં આપવામાં આવી શકે છે. દરેક સેટિંગની પોતાની ખાસિયત , મર્યાદા અને ઉપયોગિતા હોય છે. એક જ સેટિંગ તમામ હેલ્થ નીડ્સ પૂર્ણ કરી શકતું નથી , તેથી વિવિધ સેટિંગ નો સંયુક્ત ઉપયોગ કરીને હેલ્થ સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

home setting ( હોમ સેટિંગ ) :

• ફેમિલીના ઘર પર સીધી હેલ્થ સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે. આ સેટિંગન્ગમાં ફેમીલી નું વાસ્તવિક પર્યાવરણ સમજવામાં મદદ મળે છે. પેશન્ટ વધુ કમ્ફર્ટેબલ રહે છે. અને નર્શને વ્યક્તિગત કાળજી આપવા સરળ બને છે. પરંતુ સાધનો અને સુવિધાઓ માર્યાદિત હોય શકે છે.

clinic setting ( ક્લિનિક સેટિંગ ) :

• હેલ્થ સેન્ટર અથવા ક્લિનિકમાં સેવાઓ આપવામાં આવે છે. અહી બેસિક ડાયગ્નોસિસ અને ટ્રીટમેન્ટ સરળતાથી મળી રહે છે. સમય અને રિસોર્સ મુજબ વધુ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે. પરંતુ દરેક ફેમીલી માટે એક્સેસ હંમેશા સરળ ન હોઈ શકે.

school Setting (સ્કૂલ સેટીંગ ) :

• સ્કૂલમાં બાળકો માટે હેલ્થ સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે. હેલ્થ ચેકઅપ રસીકરણ અને હેલ્થ એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે. બાળકોમાં હેલ્ધી હેબિટ્સ વિકસાવવામાં મદદ મળે છે.

workplace setting ( વર્કપ્લેસ સેટિંગ ) :

• વર્કપ્લેસ પર કર્મચારીઓ માટે હેલ્થ સેવાઓ આપવામાં આવે છે. ઓક્યુપેશનલ હેલ્થ,પ્રિવેન્શન અને સલામતી પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. કર્મચારીઓની પ્રોડક્ટિવિટી અને હેલ્થ સુધારે છે.

community setting ( કોમ્યુનીટી સેટિંગ ) :

• કોમ્યુનીટી લેવલે હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ અને કેમ્પ દ્વારા સેવાઓ આપવામાં આવે છે. મોટા પ્રમાણમાં લોકો સુધી હેલ્થ સેવાઓ પહોચાડવામાં મદદ મળે છે. હેલ્થ પ્રમોશન અને ડીસીઝ પ્રિવેન્શન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ માટે કોઈ એક સેટિંગ પૂરતું નથી. હોમ, કલીનીક , સ્કૂલ, વર્કપ્લેસ અને કમ્યુનીટી સેટીંગનો સયુંકત ઉપયોગ કરીને ફેમિલીના હેલ્થ ગોલ્સ હાંસલ કરવામાં આવે છે.

family helth care services ( ફેમીલી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ) :

• ફેમીલી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ એ એવી સંકલિત સેવાઓ છે. જે ફેમિલીના તમામ સભ્યોના હેલ્થને જાળવવા , સુધારવા અને બીમારીઓથી બચાવવા માટે આપવામાં આવે છે. આ સેવાઓ ઇન્ટીગ્રેટેડ પેકેજ તરીકે આપવામાં આવે તો ફેમિલીનું હેલ્થ સુધરે છે અને મોર્ટાલીટી રેટ ઘટે છે.
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ આ સેવાઓ માટે પ્લાનીંગ , ઓર્ગેનાઈઝીંગ અને સુપરવિઝન કરે છે અને હેલ્થ ટીમ ના સભ્યો સાથે સહકાર થી કાર્ય કરે છે. હેલ્થ ટીમ માં મેલ , ફીમેલ વર્કર્સ , TBA અને VHG જેવા સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.

AREAS OF FAMILY HEALTH CARE SERVICES (એરિયાઝ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ) :

MOTHER AND CHILD HEALTH ( મધર એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ ) :

• માતાઓ અને બાળકોના હેલ્થ માટે એન્ટીનેટલ, પોસ્ટનેટલ કેર , ડીલીવરી કેર અને ગ્રોથ મોનીટરીંગ આપવામાં આવે છે.

FAMILY PLANNING ( ફેમીલી પ્લાનિંગ ) :

• બર્થ કંટ્રોલ ,સ્પેસિંગ અને સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ્સ માટે એજ્યુકેશન અને સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.

NUTRITION OF THE FAMILY ( ન્યુટ્રીશન ઓફ ધ ફેમીલી) :

• ફેમીલી ના સભ્યોને સંતુલિત આહાર , પોષણ અને ડાયટ વિશે એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે. જેથી માલન્યુટ્રીશન અટકાવી શકાય.

IMMUNIZATION SERVISES ( ઈમ્યુંનાઈઝેસન સર્વિસીસ) :

• બાળકો અને અન્ય સભ્યોને ઈમ્યુંનાઈઝેસન દ્વારા ડીસીસ થી પ્રોટેક્સન આપવામાં આવે છે.

HEALTH EDUCATION AND FAMILY LIFE EDUCATION ( હેલ્થ એજ્યુકેસન એન્ડ ફેમીલી લાઈફ એજ્યુકેશન) :

• ફેમીલી ને હેલ્થ , સ્વચ્છતા , રીપ્રોડક્ટીવ હેલ્થ અને પેરેન્ટીંગ વિશે એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે.

CARE OF SICK HANDICAPPED AND AGED ( કેર ઓફ સિક , હેન્ડિકેપ એન્ડ એજેડ) :

• સિક , હેન્ડીકેપ અને એજેડ સભ્યોની હોમ બેઝડ રિમિડિએટ્સ આપવામાં અને જરૂરી સપોર્ટ આપવામાં આવે છે.

PREVENTION AND CONTROL OF DISEASES ( પ્રિવેન્સન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ ડીઝીઝ):

• Infected અને uninfected રોગોનું પ્રિવેન્શન, અર્લી ડિટેક્શન અને કન્ટ્રોલ કરવામાં આવે છે.

ENVIRONMENTAL SANITATION (એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન)

• સ્વચ્છ પાણી, કચરાનું સંચાલન, ટોયલેટ સુવિધા અને સ્વચ્છ પર્યાવરણ જાળવવા માટે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

REFERRAL SERVICES (રેફરલ સર્વિસીસ)

• જટિલ કેસમાં દર્દીને ઉચ્ચ સ્તરની હોસ્પિટલ અથવા સ્પેશિયલિસ્ટ પાસે મોકલવામાં આવે છે.
• ફેમીલી હેલ્થ કેર સર્વિસીસનો મુખ્ય હેતુ ફેમીલીને હેલ્ધી રાખવો, બીમારીઓથી બચાવ કરવો અને દરેક સભ્યને સંપૂર્ણ હેલ્થ કેર આપવો છે.

Family health care plan and nursing process ( ફેમીલી હેલ્થ કેર પ્લાન એન્ડ નર્સિંગ પ્રોસેસ) :

• ફેમીલી હેલ્થ નો અર્થ ફેમિલીના તમામ સભ્યોના હેલ્થ સ્ટેટસ , તેમના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ અને ફેમિલીને આપવામાં આવતી કુલ હેલ્થ કેર સાથે જોડાયેલો છે. ફેમીલી હેલ્થ સ્થિર નથી રહેતું , તે સમય પ્રમાણે બદલાય છે અને ઘણીવાર ઓપ્ટિમમ હેલ્થ થી લઈને બીમારી અથવા ડિસેબિલિટી સુધી ફેરફાર થાય છે. આ બદલાવ ફેમિલીના અંદરના અને બહારના પર્યાવરણ તથા કમ્યુનિટી ફેકટર્સથી પ્રભાવિત થાય છે.
• ફેમીલી હેલ્થ એ ડીઝીઝ પ્રિવેન્સન અને હેલ્થ પ્રમોશનનું સંયોજન છે. જેમાં ફેમિલીના સંગઠિત પ્રયત્નો દ્વારા સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ પર્યાવરણ બનાવવામાં આવે છે. તેમાં પર્સનલ અને એન્વાર્મેન્ટલ હાઈજીન અંગે શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. અને સમયસર મેડીકલ સલાહ લઈને અર્લી ડાયગ્નોસિસ અને ટ્રીટમેન્ટ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ એ નર્સિંગ કેર અને હેલ્થ કેરનું સંકલન છે. જે ફેમિલીને સેલ્ફ કેર માટે સક્ષમ બનાવે છે. જેથી તેઓ પોતાનું હેલ્થ પ્રમોટ ,પ્રોટેક્ટ અને મેન્ટેન કરી શકે.

STEPS OF FAMILY HEALTH NURSING PROCESS (સ્ટેપ્સ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ પ્રોસેસ):

Assessment (અસેસમેન્ટ)

• ફેમીલીની રચના, પર્યાવરણ, આર્થિક સ્થિતિ, હેલ્થ હિસ્ટ્રી અને પ્રોબ્લેમ્સ વિશે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

Nursing diagnosis (નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• એકત્રિત માહિતીના આધારે ફેમીલીના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ અને નીડ્સ ઓળખવામાં આવે છે.

Planning (પ્લાનિંગ)

• હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ માટે પ્રાયોરિટી નક્કી કરીને યોગ્ય કેર પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવે છે.

Implementation (ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન)

• તૈયાર કરેલા પ્લાન મુજબ હેલ્થ સર્વિસીસ અને ઇન્ટરવેન્શન અમલમાં મૂકવામાં આવે છે.

Evaluation (ઇવેલ્યુએશન)

• આપેલી કેરનો પરિણામ ચકાસવામાં આવે છે અને જરૂરી ફેરફાર કરવામાં આવે છે

Family health nursing process ( ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ પ્રોસેસ):

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ પ્રોસેસ એ એક સિસ્ટમેટીક અને પ્લાન્ડ પ્રોસેસ છે. જે ફેમિલીને તેની હેલ્થ નીડ્સ પૂરી કરવા , હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ ઓળખવા અને તેના સોલ્યુશન માટે મદદ કરે છે. આ પ્રોસેસ પેશન્ટ નર્સિંગ પ્રોસેસ જેવી જ હોય છે. પરંતુ અહી ફોકસ ફેમીલી અને તેના પર્યાવરણ પર હોય છે.
• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ પ્રોસેસ એક પ્રોબ્લેમ સોલ્વીંગ એપ્રોચ છે. જેમાં ફેમિલીના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સનું એનાલિસિસ કરીને યોગ્ય સોલ્યુશન શોધવામાં આવે છે. આ પ્રોસેસ પ્રાયમરી , સેકન્ડરી અને ટર્શિયરી લેવલ પર લાગુ પડે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ફેમિલીને સેલ્ફ કેર માટે સક્ષમ બનાવવાનો છે. જેથી તેઓ પોતાનું હેલ્થ પ્રમોટ , પ્રોટેકટ અને મેન્ટેન કરી શકે. ફેમીલી ડાયનેમિક હોય છે. એટલે તેની હેલ્થ નીડ્સ અને પ્રોબ્લેમ્સ સમય પ્રમાણે બદલાય છે. તેથી આ પ્રોસેસ સતત અને ફલેક્સિબલ હોવો જરૂરી છે.

STEPS OF FAMILY HEALTH NURSING PROCESS
(સ્ટેપ્સ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ પ્રોસેસ)

Assessment
(અસેસમેન્ટ)

• ફેમીલીની સંપૂર્ણ માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેમાં ફેમીલી કોમ્પોઝિશન, હાઉસિંગ, પર્યાવરણ, આર્થિક સ્થિતિ, કલ્ચરલ ફેક્ટર્સ, હેલ્થ હિસ્ટ્રી અને હાલના પ્રોબ્લેમ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્ટેપમાં હોમ વિઝિટ ખૂબ મહત્વની છે.

Nursing diagnosis
(નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• એકત્રિત માહિતીના આધારે ફેમીલીના વાસ્તવિક અને સંભવિત હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ ઓળખવામાં આવે છે અને પ્રાયોરિટી નક્કી કરવામાં આવે છે.

Planning
(પ્લાનિંગ)

• ફેમીલી સાથે ચર્ચા કરીને પ્રાયોરિટી મુજબ ગોલ્સ નક્કી કરવામાં આવે છે અને ઉપલબ્ધ રિસોર્સ મુજબ કેર પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવે છે.

Implementation
(ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન)

• તૈયાર કરેલા પ્લાન મુજબ હેલ્થ સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે. તેમાં હેલ્થ એજ્યુકેશન, રિફરલ, ટ્રીટમેન્ટ અને પ્રિવેન્ટિવ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

Evaluation
(ઇવેલ્યુએશન)

• આપેલી કેરનો પરિણામ ચકાસવામાં આવે છે. ગોલ્સ પ્રાપ્ત થયા કે નહીં તે જોવામાં આવે છે અને જરૂરી હોય તો પ્લાનમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે.

FAMILY HEALTH NURSING ASSESSMENT
(ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ અસેસમેન્ટ)

• ફેમીલી હેલ્થ નર્સિંગ અસેસમેન્ટ એ ફેમીલીના હેલ્થ સ્ટેટસ, હેલ્થ નીડ્સ અને હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ વિશે સિસ્ટમેટિક અને કોમ્પ્રેહેન્સિવ રીતે માહિતી એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ નર્સિંગ પ્રોસેસનો પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ટેપ છે. યોગ્ય અસેસમેન્ટ દ્વારા જ સચોટ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ, પ્લાનિંગ અને ઇન્ટરવેન્શન શક્ય બને છે.
• ફેમીલીને એક યુનિટ તરીકે લઈને તેના શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને પર્યાવરણીય પાસાઓનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

OBJECTIVES OF FAMILY HEALTH ASSESSMENT
(ઓબ્જેક્ટિવ્સ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ અસેસમેન્ટ)

• ફેમીલીના હેલ્થ સ્ટેટસનું મૂલ્યાંકન કરવું
• હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ અને હેલ્થ નીડ્સ ઓળખવી
• રિસ્ક ફેક્ટર્સ શોધવા
• પ્રાયોરિટી નક્કી કરવી
• યોગ્ય નર્સિંગ કેર પ્લાન માટે આધાર મેળવવો

AREAS OF FAMILY HEALTH ASSESSMENT
(એરિયાઝ ઓફ ફેમીલી હેલ્થ અસેસમેન્ટ)

Family composition
(ફેમીલી કોમ્પોઝિશન)

• ફેમીલીના સભ્યોની સંખ્યા, ઉંમર, લિંગ, સંબંધ અને નિર્ભરતા વિશે માહિતી મેળવવી.

Socio economic status
(સોશિયો ઇકોનોમિક સ્ટેટસ)

• આવક, શિક્ષણ, વ્યવસાય અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ લિવિંગનું મૂલ્યાંકન કરવું.

Environmental condition
(એન્વાયરમેન્ટલ કન્ડિશન)

• રહેઠાણ, હવા, પાણી, સેનિટેશન, લાઇટિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાની તપાસ કરવી.

Family health history
(ફેમીલી હેલ્થ હિસ્ટ્રી)

• ફેમીલીમાં ચાલતી આવતી બીમારીઓ, જિનેટિક પ્રોબ્લેમ્સ અને ભૂતકાળના હેલ્થ રેકોર્ડ્સ જાણવા.

Health status of family members
(હેલ્થ સ્ટેટસ ઓફ ફેમીલી મેમ્બર્સ)

• દરેક સભ્યની હાલની હેલ્થ સ્થિતિ, ક્રોનિક ડિસીઝ અને ખાસ સમસ્યાઓનું મૂલ્યાંકન.

Nutritional status
(ન્યુટ્રિશનલ સ્ટેટસ)

• ખોરાકની ગુણવત્તા, માત્રા અને પોષણની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન.

Reproductive and child health
(રીપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ)

• માતૃત્વ હેલ્થ, બાળ હેલ્થ, રસીકરણ અને ગ્રોથ મોનિટરિંગનું મૂલ્યાંકન.

Health practices and habits
(હેલ્થ પ્રેક્ટિસિસ એન્ડ હેબિટ્સ)

• વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, વ્યસન, વ્યાયામ અને દૈનિક આદતોનું મૂલ્યાંકન.

Cultural and belief system
(કલ્ચરલ એન્ડ બિલીફ સિસ્ટમ)

• ફેમીલીના રિવાજો, માન્યતાઓ અને હેલ્થ સંબંધિત વિચારો સમજવા.

Psychological and emotional status
(સાઇકોલોજિકલ એન્ડ ઇમોશનલ સ્ટેટસ)

• ફેમીલીના સંબંધો, તણાવ, માનસિક સ્થિતિ અને સપોર્ટ સિસ્ટમનું મૂલ્યાંકન.

Communication pattern
(કમ્યુનિકેશન પેટર્ન)

• ફેમીલીમાં સંવાદ કરવાની રીત અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સમજવી.

Availability and utilization of health services
(અવેલેબિલિટી એન્ડ યુટિલાઇઝેશન ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• હેલ્થ સર્વિસીસની ઉપલબ્ધતા અને તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે જાણવું.

METHODS OF DATA COLLECTION
(મેથડ્સ ઓફ ડેટા કલેક્શન)

• Interview
  (ઇન્ટરવ્યુ)
• Observation
  (ઓબ્ઝર્વેશન)
• Home visit
  (હોમ વિઝિટ)
• Record review
  (રેકોર્ડ રિવ્યૂ)

TOOLS USED IN FAMILY ASSESSMENT
(ટૂલ્સ ઓફ ફેમીલી અસેસમેન્ટ)

• Family folder
  (ફેમીલી ફોલ્ડર)
• Family chart
  (ફેમીલી ચાર્ટ)
• Genogram
  (જેનોગ્રામ)
• Ecomap
  (ઇકોમૅપ)
• Family APGAR
  (ફેમીલી એપગાર)
• Checklist
  (ચેકલિસ્ટ)

NURSING DIAGNOSIS
(નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ):

• નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ એ અસેસમેન્ટમાંથી મેળવેલી માહિતીના આધારે પેશન્ટ અથવા ફેમીલીની હેલ્થ સમસ્યાઓ અને જરૂરિયાતો વિશે નર્સ દ્વારા કરવામાં આવતો ક્લિનિકલ જજમેન્ટ છે. તેમાં વાસ્તવિક અને સંભવિત બંને પ્રકારના પ્રોબ્લેમ્સની ઓળખ કરવામાં આવે છે.
• નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસનો હેતુ પેશન્ટ અથવા ફેમીલીની એવી સમસ્યાઓ ઓળખવાનો છે જેને નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શન દ્વારા સુધારી શકાય.

DEFINITION
(ડેફિનેશન)

• નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ એ પેશન્ટ અથવા ફેમીલીની હેલ્થ સ્થિતિ અંગેનો ક્લિનિકલ જજમેન્ટ છે, જે નર્સિંગ કેર પ્લાન માટે આધાર પૂરો પાડે છે.

TYPES OF NURSING DIAGNOSIS
(ટાઇપ્સ ઓફ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

Actual nursing diagnosis
(એકચ્યુઅલ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• હાલમાં હાજર પ્રોબ્લેમ્સ જેને સાઇન્સ અને સિમ્પટમ્સ દ્વારા ઓળખી શકાય છે.

Risk nursing diagnosis
(રિસ્ક નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• ભવિષ્યમાં થવાની શક્યતા ધરાવતા પ્રોબ્લેમ્સ.

Possible nursing diagnosis
(પોસિબલ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• સંપૂર્ણ માહિતી ના હોવાથી શંકાસ્પદ પ્રોબ્લેમ્સ.

Wellness nursing diagnosis
(વેલનેસ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• હેલ્થ સુધારવા માટેની તૈયારી દર્શાવતો સ્ટેટસ.

COMPONENTS OF NURSING DIAGNOSIS
(કમ્પોનેન્ટ્સ ઓફ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

Problem
(પ્રોબ્લેમ)

• પેશન્ટ અથવા ફેમીલીની મુખ્ય સમસ્યા.

Etiology
(ઇટિયોલોજી)

• સમસ્યાનું કારણ.

Signs and symptoms
(સાઇન્સ એન્ડ સિમ્પટમ્સ)

• પ્રોબ્લેમના લક્ષણો.

FORMULATION OF NURSING DIAGNOSIS
(ફોર્મ્યુલેશન ઓફ નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• Problem related to cause as evidenced by signs and symptoms
• (પ્રોબ્લેમ રિલેટેડ ટુ કારણ એઝ એવિડન્સ્ડ બાય લક્ષણો)

EXAMPLE
(એગ્ઝામ્પલ)

• Imbalanced nutrition related to poor intake as evidenced by weight loss

STEPS IN NURSING DIAGNOSIS
(સ્ટેપ્સ ઇન નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ)

• ડેટા એનાલિસિસ
• પ્રોબ્લેમ ઓળખ
• પ્રાયોરિટી નક્કી કરવી
• ડાયગ્નોસિસ ફોર્મ્યુલેટ કરવું

નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ મેડિકલ ડાયગ્નોસિસથી અલગ હોય છે
તે નર્સિંગ કેર માટે આધાર આપે છે
તે પેશન્ટ કેન્દ્રિત હોય છે
તે બદલાતું રહે છે અને કન્ટિન્યુઅસ પ્રોસેસ છે

PLANNING
(પ્લાનિંગ)

• પ્લાનિંગ એ નર્સિંગ પ્રોસેસનો ત્રીજો સ્ટેપ છે જેમાં નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસના આધારે પેશન્ટ અથવા ફેમીલી માટે ગોલ્સ નક્કી કરીને યોગ્ય નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શન તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ સ્ટેપમાં પ્રાયોરિટી મુજબ સમસ્યાઓને હેન્ડલ કરવા માટે સુવ્યવસ્થિત યોજના બનાવવામાં આવે છે.
• પ્લાનિંગનો મુખ્ય હેતુ પેશન્ટ અથવા ફેમીલીના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સને સોલ્વ કરવો, હેલ્થ સુધારવો અને કંપ્લિકેશન્સને રોકવા છે.

OBJECTIVES OF PLANNING
(ઓબ્જેક્ટિવ્સ ઓફ પ્લાનિંગ)

• હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ માટે પ્રાયોરિટી નક્કી કરવી
• સ્પષ્ટ અને માપી શકાય એવા ગોલ્સ નક્કી કરવી
• યોગ્ય નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શન પસંદ કરવું
• અસરકારક કેર પ્લાન તૈયાર કરવો

STEPS IN PLANNING
(સ્ટેપ્સ ઇન પ્લાનિંગ)

Priority setting
(પ્રાયોરિટી સેટિંગ)

• ફેમીલી અથવા પેશન્ટની સમસ્યાઓમાંથી કઈ સમસ્યા પહેલા ઉકેલવી તે નક્કી કરવું.

Goal setting
(ગોલ સેટિંગ)

• શોર્ટ ટર્મ અને લોંગ ટર્મ ગોલ્સ નક્કી કરવામાં આવે છે. ગોલ્સ સ્પષ્ટ, માપી શકાય અને પ્રાપ્ત કરી શકાય એવા હોવા જોઈએ.

Selection of nursing interventions
(સિલેક્શન ઓફ નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શન)

• ગોલ્સ પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ્ય નર્સિંગ એક્શન પસંદ કરવી.

Preparation of care plan
(પ્રિપરેશન ઓફ કેર પ્લાન)

• બધા ગોલ્સ અને ઇન્ટરવેન્શનને એક સુવ્યવસ્થિત પ્લાનમાં ગોઠવવું.

TYPES OF GOALS
(ટાઇપ્સ ઓફ ગોલ્સ)

Short term goals
(શોર્ટ ટર્મ ગોલ્સ)

• ટૂંકા સમય માટેના ગોલ્સ જે ઝડપથી પ્રાપ્ત થઈ શકે.

Long term goals
(લોંગ ટર્મ ગોલ્સ)

• લાંબા સમય માટેના ગોલ્સ જે માટે વધુ સમય અને પ્રયત્ન જરૂરી હોય.

CHARACTERISTICS OF GOOD GOALS
(કેરેક્ટેરિસ્ટિક્સ ઓફ ગુડ ગોલ્સ)

• Specific
  (સ્પેસિફિક)
• Measurable
  (મેઝરેબલ)
• Achievable
  (એચીવેબલ)
• Realistic
  (રિયાલિસ્ટિક)
• Time bound
  (ટાઈમ બાઉન્ડ)

પ્લાનિંગ હંમેશા નર્સિંગ ડાયગ્નોસિસ પર આધારિત હોય છે
ફેમીલી અથવા પેશન્ટની ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ છે
પ્લાન ફ્લેક્સિબલ હોવો જોઈએ
ઉપલબ્ધ સ્રોતોને ધ્યાનમાં રાખવા જોઈએ
પ્લાનિંગ કન્ટિન્યુઅસ પ્રોસેસ છે

IMPLEMENTATION
(ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન)

• ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન એ નર્સિંગ પ્રોસેસનો ચોથો સ્ટેપ છે જેમાં તૈયાર કરેલા નર્સિંગ કેર પ્લાન મુજબ નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શનનો અમલ કરવામાં આવે છે. આ સ્ટેપમાં પેશન્ટ અથવા ફેમીલીને સીધી હેલ્થ કેર સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.
• ઇમ્પ્લીમેન્ટેશનનો મુખ્ય હેતુ નક્કી કરેલા ગોલ્સ પ્રાપ્ત કરવો, હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ ઘટાડવા અને પેશન્ટ અથવા ફેમીલીના હેલ્થમાં સુધારો લાવવાનો છે.

OBJECTIVES OF IMPLEMENTATION
(ઓબ્જેક્ટિવ્સ ઓફ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન)

• નક્કી કરેલા ગોલ્સ પ્રાપ્ત કરવું
• હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સનું નિવારણ કરવું
• કેર પ્લાનનો યોગ્ય અમલ કરવો
• પેશન્ટ અથવા ફેમીલીને સપોર્ટ અને માર્ગદર્શન આપવું

TYPES OF NURSING INTERVENTIONS
(ટાઇપ્સ ઓફ નર્સિંગ ઇન્ટરવેન્શન)

Independent interventions
(ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ઇન્ટરવેન્શન)

• નર્સ પોતાના નિર્ણયથી કરે તેવા એક્શન

Dependent interventions
(ડિપેન્ડન્ટ ઇન્ટરવેન્શન)

• ડોક્ટરના ઓર્ડર મુજબ કરાતા એક્શન

Collaborative interventions
(કોલેબોરેટિવ ઇન્ટરવેન્શન)

• હેલ્થ ટીમના અન્ય સભ્યો સાથે મળીને કરાતા એક્શન

ACTIVITIES IN IMPLEMENTATION
(એક્ટિવિટીઝ ઇન ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન)

• પેશન્ટ અથવા ફેમીલીને સીધી કેર આપવી
• હેલ્થ એજ્યુકેશન આપવું
• મેડિકેશન અને ટ્રીટમેન્ટ આપવું
• રિફરલ અને ફોલોઅપ કરવું
• સેલ્ફ કેર માટે માર્ગદર્શન આપવું

ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન હંમેશા પ્લાનિંગ પર આધારિત હોય છે
ફેમીલી અથવા પેશન્ટની ભાગીદારી જરૂરી છે
કમ્યુનિકેશન અસરકારક હોવું જોઈએ
દરેક એક્શનનો રેકોર્ડ રાખવો જરૂરી છે
ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન દરમિયાન નવા પ્રોબ્લેમ્સ ઓળખી શકાય છે

EVALUATION
(ઇવેલ્યુએશન)

• ઇવેલ્યુએશન એ નર્સિંગ પ્રોસેસનો પાંચમો અને અંતિમ સ્ટેપ છે જેમાં આપેલી નર્સિંગ કેર અને ઇન્ટરવેન્શનના પરિણામોનું ઇવેલ્યુએશન કરવામાં આવે છે. આ સ્ટેપમાં નક્કી કરેલા ગોલ્સ પ્રાપ્ત થયા કે નહીં તે ચકાસવામાં આવે છે.
• ઇવેલ્યુએશનનો મુખ્ય હેતુ નર્સિંગ કેર અસરકારક છે કે નહીં તે જાણી, જરૂરી હોય તો કેર પ્લાનમાં ફેરફાર કરવો છે.

OBJECTIVES OF EVALUATION
(ઓબ્જેક્ટિવ્સ ઓફ ઇવેલ્યુએશન)

• નક્કી કરેલા ગોલ્સ પ્રાપ્ત થયા કે નહીં તે જાણવા
• નર્સિંગ કેર અસરકારક છે કે નહીં તે મૂલ્યાંકન કરવું
• કેર પ્લાનમાં જરૂરી ફેરફાર કરવો
• પેશન્ટ અથવા ફેમીલીના હેલ્થમાં થયેલા સુધારાનો આંકલન કરવો

STEPS IN EVALUATION
(સ્ટેપ્સ ઇન ઇવેલ્યુએશન)

1. Data collection
(ડેટા કલેક્શન)

• પેશન્ટ અથવા ફેમીલીની હાલની સ્થિતિ વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી.

2. Compare with goals
(કમ્પેર વિથ ગોલ્સ)

• પ્રાપ્ત થયેલા પરિણામોને નક્કી કરેલા ગોલ્સ સાથે સરખાવવું.

3.Judgment
(જજમેન્ટ)

• ગોલ્સ પૂર્ણ થયા કે નહીં તે અંગે નિર્ણય લેવો.

4. Modify care plan
(મોડિફાઇ કેર પ્લાન)

• જરૂર મુજબ કેર પ્લાનમાં ફેરફાર કરવો.

5. LEVELS OF GOAL ACHIEVEMENT
(લેવલ્સ ઓફ ગોલ એચીવમેન્ટ)

• Goal fully achieved
  (ગોલ પૂર્ણ થયો)
• Goal partially achieved
  (ગોલ આંશિક રીતે પૂર્ણ થયો)
• Goal not achieved
  (ગોલ પૂર્ણ થયો નથી)

ઇવેલ્યુએશન કન્ટિન્યુઅસ પ્રોસેસ છે.
તે અસેસમેન્ટ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
ગોલ્સ સ્પષ્ટ અને માપી શકાય એવા હોવા જોઈએ.
ફેમીલી અથવા પેશન્ટની ભાગીદારી જરૂરી છે.
ઇવેલ્યુએશનના આધારે નવો પ્લાન બનાવવામાં આવે છે.

family health services – MAternal, child care and family welfare servises (ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસ – મેટર્નલ , ચાઈલ્ડ કેર એન્ડ ફેમીલી વેલ્ફેર સેર્વીસીસ )

MATERNAL HEALTH SERVICES (મેટર્નલ હેલ્થ સર્વિસીસ)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• Maternal health services એવી health services છે જે female ને pre-conception (પ્રિ-કન્સેપ્શન), pregnancy દરમિયાન antenatal care (એન્ટિનેટલ કેર), delivery સમયે intranatal care (ઇન્ટ્રાનેટલ કેર) અને delivery પછી postnatal care (પોસ્ટનેટલ કેર) આપવામાં આવે છે.
• Mother family નું backbone છે અને family functioning માં vital role ભજવે છે.
• Mother family માટે food, hygiene, emotional support અને healthy environment પૂરો પાડે છે.
• Maternal health primary health care નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

Goals (ગોલ્સ)

• Maternal morbidity અને maternal mortality rate ઘટાડવાનો મુખ્ય હેતુ છે.
• દરેક delivery trained health personnel દ્વારા કરાવવી જરૂરી છે.
• Mother અને newborn નું health સુરક્ષિત અને સુધારેલ રાખવું છે.
• Safe motherhood અને healthy outcome પ્રાપ્ત કરવું છે.

Components (કમ્પોનન્ટ્સ)

• Maternal health services ત્રણ મુખ્ય ભાગમાં વહેંચાય છે.
• Antenatal care (એન્ટિનેટલ કેર) આપવામાં આવે છે.
• Intranatal care (ઇન્ટ્રાનેટલ કેર) આપવામાં આવે છે.
• Postnatal care (પોસ્ટનેટલ કેર) આપવામાં આવે છે.

Pre-conception care પણ modern approach મુજબ મહત્વપૂર્ણ છે.

ANTENATAL CARE (એન્ટિનેટલ કેર)

Definition (ડિફિનેશન)

• Antenatal care એ care છે જે pregnant female ને conception થી delivery સુધી આપવામાં આવે છે.

Objectives of antenatal care (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• Healthy mother દ્વારા healthy baby નો જન્મ સુનિશ્ચિત કરવો છે.
• Mother નું health pregnancy દરમિયાન maintain કરવું છે.
• High risk pregnancy વહેલી ઓળખવી છે.
• Maternal અને neonatal mortality ઘટાડવી છે.
• Abnormality વહેલી detect કરીને treatment આપવું છે.
• Mother ને self care અને baby care માટે educate કરવું છે.
• Small family norm માટે motivate કરવું છે.

Registration of pregnancy (રજીસ્ટ્રેશન)

• Pregnant female નું registration missed period પછી તરત કરવું જોઈએ.
• Registration subcenter, PHC અથવા hospital માં થાય છે.
• First visit દરમિયાન complete examination કરીને risk factors શોધવામાં આવે છે.

Antenatal visits (વિઝિટ્સ)

• First 6 months દરમિયાન દર મહિને visit કરવી જોઈએ.
• 7th અને 8th month દરમિયાન મહિનામાં બે વખત visit કરવી જોઈએ.
• 9th month દરમિયાન દર અઠવાડિયે visit કરવી જોઈએ.
• Minimum ત્રણ visit જરૂરી છે.

Examination (એક્ઝામિનેશન)

• Health history લેવામાં આવે છે જેમાં past medical history, obstetrical history અને personal data સમાવેશ થાય છે.
• Physical examination દરમિયાન height, weight, blood pressure, pulse અને temperature ચેક થાય છે.
• General examination દ્વારા body systems assess થાય છે.
• Obstetrical examination દરમિયાન breast અને reproductive organs તપાસવામાં આવે છે.
• Abdominal examination દ્વારા uterus size, fetal position અને fetal heart sound (FHS) assess થાય છે.
• Laboratory examination માં blood group, Hb, TLC, DLC, blood sugar, urine test અને STD screening થાય છે.

દરેક visit દરમિયાન weight અને blood pressure ચેક થાય છે.
Abdominal examination અને fetal growth monitor થાય છે.
Hb અને urine test ફરીથી થાય છે.
IFA tablets આપવામાં આવે છે anemia prevention માટે.

Immunization (ઇમ્યુનાઇઝેશન)

• Tetanus toxoid (TT) injection આપવામાં આવે છે.
• બે dose આપવામાં આવે છે.
• Second dose delivery પહેલાં આપવામાં આવે છે.

Supplementation (સપ્લિમેન્ટેશન)

• Iron folic acid (IFA) tablets આપવામાં આવે છે anemia અટકાવવા માટે.
• Calcium આપવામાં આવે છે bone development માટે.
• Vitamin supplements પણ જરૂરી હોય તો આપવામાં આવે છે.

Health Education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)

• Personal hygiene maintain કરવું જોઈએ.
• Balanced diet અને nutrition લેવો જોઈએ.
• Adequate rest અને sleep જરૂરી છે.
• Exercise અને fresh air લેવો જોઈએ.
• Smoking, alcohol અને drugs avoid કરવી જોઈએ.
• Travel અને heavy work ટાળવું જોઈએ.

Danger signs (ડેન્જર સાઈન્સ)

• Swelling of hands, feet અને face જોવા મળે છે.
• Headache, dizziness અને blurred vision થાય છે.
• Fetal movement ઓછું થાય છે.
• Vaginal bleeding અથવા abdominal pain થાય છે.

Preparation for delivery (પ્રિપેરેશન)

• Mother ને labor process સમજાવવામાં આવે છે.
• Hospital delivery માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
• Family support માટે counseling આપવામાં આવે છે.

INTRANATAL CARE (ઇન્ટ્રાનેટલ કેર)

• Institutional delivery માટે encourage કરવામાં આવે છે.
  Delivery માટે equipment અને sterile supply તૈયાર કરવામાં આવે છે.
  Maternal અને fetal condition assess કરવામાં આવે છે.
• Fetal heart sound check કરવામાં આવે છે.
  Uterine contractions observe કરવામાં આવે છે.
  Aseptic technique maintain કરીને delivery કરવામાં આવે છે.
• Umbilical cord examine કરવામાં આવે છે.
  Apgar score નોંધવામાં આવે છે.
  Doctor referral જરૂરી હોય તો કરવામાં આવે છે.

POSTNATAL CARE (પોસ્ટનેટલ કેર)

Definition (ડિફિનેશન)

• Postnatal care એ care છે જે delivery પછી 6 weeks સુધી આપવામાં આવે છે.

Objectives (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• Mother અને baby નું health restore કરવું છે.
• Complications અટકાવવી છે.
• Breastfeeding promote કરવું છે.
• Infection prevent કરવું છે.
• Mother ને confident બનાવવી છે.

Postnatal care activities (એક્ટિવિટીઝ)

• Vital signs delivery પછી monitor થાય છે.
  Bleeding observe થાય છે.
  Uterus contraction check થાય છે.
• Bladder distension check કરીને urination encourage થાય છે.
  Body temperature maintain થાય છે.
• Nutrition અને hygiene maintain કરાવવામાં આવે છે.
  Perineal care આપવામાં આવે છે.
• Breastfeeding શરૂ કરાવવામાં આવે છે.
  Breast problems detect કરીને treat કરવામાં આવે છે.
• Postpartum hemorrhage, infection, urinary problems અને thrombophlebitis પર નજર રાખવામાં આવે છે.
• Postnatal visits schedule મુજબ કરવામાં આવે છે.
  Family planning માટે counseling આપવામાં આવે છે.
• Maternal health services pre-conception થી postnatal period સુધી female ને આપવામાં આવતી continuous, systematic અને comprehensive care છે જે safe motherhood અને healthy newborn માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

NEONATAL CARE (નિઓનેટલ કેર)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• Neonatal care એટલે delivery પછી newborn baby ને આપવામાં આવતી immediate અને continuous care છે.
• આ care નો મુખ્ય હેતુ newborn ને નવા environment માં adjust કરાવવામાં મદદ કરવો છે.

Objectives of neonatal care (ઓબ્જેક્ટિવ્સ ઓફ નિયોનેટલ કેર)

• Airway clear રાખીને proper respiration maintain કરવું છે.
• Body temperature maintain કરીને baby ને warm રાખવું છે.
• Infection prevent કરવું છે.
• Congenital anomalies વહેલી detect કરવી છે.

Neonatal care requirements (રિક્વાયરમેન્ટ્સ)

• Baby ની proper identification કરવી જરૂરી છે.
  Eyes ને clean કરવા માટે wet saline swab નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
  Airway clear રાખવા માટે mouth clean કરવું જોઈએ અથવા gentle suction કરવું જોઈએ.
• Body temperature maintain કરવા માટે baby ને blanket માં wrap કરવો જોઈએ અને room temperature adequate રાખવું જોઈએ.
• Baby નું physical condition assess કરવા માટે Apgar score note કરવો જોઈએ.
  Apgar score low હોય તો immediate resuscitation કરવું જોઈએ.
• Visible congenital anomalies observe કરવી જોઈએ.
• Vitamin K injection (1 mg IM) આપવું જોઈએ bleeding prevent કરવા માટે.
• Birth weight record કરવું જોઈએ.

Immediate care after birth (ઇમિડીયેટ કેર)

• Baby ને તરત dry કરવો જોઈએ જેથી heat loss અટકે.
• Skin to skin contact maintain કરવો જોઈએ mother સાથે.
• Cord care clean રીતે કરવું જોઈએ.

Monitoring of newborn (મોનિટરિંગ)

• Baby નો cry observe કરવો જોઈએ.
• Urination અને meconium passage observe કરવું જોઈએ.
• Sleeping અને feeding pattern ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.

Breastfeeding support (બ્રેસ્ટફીડિંગ સપોર્ટ)

• Mother ને breastfeeding શરૂ કરવામાં મદદ કરવી જોઈએ.
• Early initiation of breastfeeding (1 hour અંદર) કરાવવું જોઈએ.

Infection prevention (ઇન્ફેક્શન પ્રિવેન્શન)

• Hand hygiene maintain કરવી જોઈએ.
• Sterile technique follow કરવી જોઈએ.
• Cord clean અને dry રાખવું જોઈએ.

Apgar score 1 minute અને 5 minute પર લેવામાં આવે છે.
Normal Apgar score 7 થી 10 હોય છે.
Vitamin K deficiency bleeding newborn માં common હોય છે.

Neonatal care એ newborn baby ને delivery પછી આપવામાં આવતી immediate અને essential care છે જે baby ના survival અને healthy adaptation માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

CHILD CARE SERVICES (ચાઈલ્ડ કેર સર્વિસીસ)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• Child care services એટલે birth પછી child ને survival, growth અને development માટે આપવામાં આવતી continuous અને comprehensive health services છે.
• આ services child ના physical, mental, social અને emotional development ને support કરે છે.
• આ services primary health care નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

Objectives (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• Child mortality rate ઘટાડવો મુખ્ય હેતુ છે.
• Child નું normal physical growth અને mental development સુનિશ્ચિત કરવું છે.
• Malnutrition prevent અને treat કરવું જરૂરી છે.
• Immunization દ્વારા vaccine preventable diseases અટકાવવી છે.
• Common childhood illnesses ની early detection અને proper treatment કરવું છે.
• Healthy habits develop કરવી અને health education આપવી છે.

Components (કમ્પોનન્ટ્સ)

• Newborn care (ન્યુબોર્ન કેર) આપવામાં આવે છે.
• Infant care (ઇન્ફન્ટ કેર) આપવામાં આવે છે.
• Under-five child care આપવામાં આવે છે.
• School health services (સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસીસ) આપવામાં આવે છે.
• Nutrition services અને growth monitoring સમાવેશ થાય છે.

NEWBORN CARE (ન્યુબોર્ન કેર)

• Newborn care birth પછી તરત શરૂ થાય છે અને life saving care છે.
• Baby ને તરત dry કરીને heat loss અટકાવવું જોઈએ.
• Body temperature maintain કરવા માટે wrapping અને skin to skin contact જરૂરી છે.
• Airway clear રાખીને proper breathing સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ.
• Breastfeeding delivery પછી 1 hour અંદર શરૂ કરવું જોઈએ.
• Umbilical cord clean અને dry રાખવું જોઈએ infection prevent કરવા માટે.
• Apgar score 1 minute અને 5 minute પર assess કરવો જોઈએ.
• Low Apgar હોય તો immediate resuscitation કરવું જોઈએ.
• Vitamin K injection (1 mg IM) આપવું જોઈએ bleeding prevent કરવા માટે.
• Birth weight record કરવું જોઈએ future monitoring માટે.

BREASTFEEDING (બ્રેસ્ટફીડિંગ)

• Breastfeeding child માટે ideal અને complete nutrition છે.
• Breastfeeding delivery પછી 1 hour અંદર શરૂ કરવું જોઈએ.
• Exclusive breastfeeding 6 months સુધી આપવું જોઈએ એટલે પાણી પણ ન આપવું.
• Breast milk માં antibodies હોય છે જે infection સામે protection આપે છે.
• Breastfeeding child ની immunity વધારવામાં મદદ કરે છે.
• Breastfeeding mother અને child વચ્ચે bonding મજબૂત બનાવે છે.
• 6 months પછી complementary feeding સાથે breastfeeding ચાલુ રાખવું જોઈએ 2 years સુધી.

IMMUNIZATION (ઇમ્યુનાઇઝેશન)

• Immunization child ને vaccine preventable diseases થી સુરક્ષિત રાખે છે.
• Birth સમયે BCG, OPV zero dose અને Hepatitis B આપવામાં આવે છે.
• Routine immunization schedule government guidelines મુજબ follow કરવું જોઈએ.
• Vaccines diseases જેવી કે measles, polio, DPT, tuberculosis સામે protection આપે છે.
• Complete immunization child survival માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

GROWTH MONITORING (ગ્રોથ મોનિટરિંગ)

• Growth monitoring child ના development assess કરવા માટે જરૂરી છે.
• Regular weight measurement કરવું જોઈએ.
• Height અને head circumference measure કરવું જોઈએ.
• Growth chart પર plotting કરીને child નું nutritional status assess થાય છે.
• Growth faltering હોય તો તરત intervention કરવું જોઈએ.

NUTRITION (ન્યુટ્રિશન)

• Proper nutrition child ના growth અને development માટે જરૂરી છે.
• 6 months સુધી exclusive breastfeeding આપવું જોઈએ.
• 6 months પછી complementary feeding શરૂ કરવું જોઈએ.
• Balanced diet માં protein, carbohydrate, fat, vitamins અને minerals હોવા જોઈએ.
• Iron, vitamin A અને calcium ખાસ જરૂરી છે.
• Malnutrition prevent કરવા timely feeding અને adequate diet આપવું જોઈએ.

COMMON CHILDHOOD ILLNESS (કોમન ઈલનેસ)

• Diarrhea common illness છે અને ORS અને zinc આપવું જરૂરી છે.
• ARI (acute respiratory infection) માં fast breathing મહત્વપૂર્ણ sign છે.
• Fever infection નો common sign છે અને monitoring જરૂરી છે.
• Worm infestation child ના nutrition પર અસર કરે છે.
• Skin infection અને ear infection પણ common છે.
• Early diagnosis અને treatment complications અટકાવે છે.

SCHOOL HEALTH SERVICES (સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• School age children માટે regular health check-up જરૂરી છે.
• Vision અને hearing test કરવું જોઈએ.
• Dental check-up કરવો જોઈએ.
• Health education personal hygiene અને nutrition વિશે આપવી જોઈએ.
• School environment safe અને clean રાખવું જોઈએ.
• Minor illness detect કરીને timely treatment આપવું જોઈએ.

ROLE OF HEALTH WORKER (હેલ્થ વર્કર નો રોલ)

• Health worker immunization services provide કરે છે.
• Growth monitoring અને nutrition assessment કરે છે.
• Mother ને breastfeeding અને child care માટે educate કરે છે.
• Common illness detect કરીને treatment અથવા referral કરે છે.
• Health education દ્વારા awareness વધારવામાં મદદ કરે છે.

Child care services birth પછી child ના survival, proper growth અને overall development માટે આપવામાં આવતી essential અને continuous health services છે જે healthy future માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

FAMILY WELFARE SERVICES (ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ એ માત્ર ફેમીલી પ્લાનિંગ સુધી સીમિત નથી પરંતુ ફેમીલી માટે પૂર્ણ હેલ્થ સર્વિસીસ નો પેકેજ છે.
• આ સર્વિસીસ દ્વારા ફેમીલી સાઈઝ કંટ્રોલ, બર્થ પ્લાનિંગ અને ફેમીલી નું સંપૂર્ણ હેલ્થ કેર આપવામાં આવે છે.
• આ સર્વિસીસ દેશના લિમિટેડ રિસોર્સીસ ને ધ્યાનમાં રાખીને હેલ્ધી ફેમીલી બનાવવા માટે આપવામાં આવે છે.
• આ સર્વિસીસ પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
• ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ (Reproductive health) અને પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ માટે જરૂરી છે.

Concept (કોન્સેપ્ટ)

• ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્વિસીસ છે જે ફેમીલી ના હેલ્થ ને પ્રમોટ, પ્રોટેક્ટ અને મેન્ટેઇન કરે છે.
• આ સર્વિસીસ હેલ્થ ફોર ઓલ (Health for all) ગોલ પ્રાપ્ત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• આ સર્વિસીસ સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ ને પ્રમોટ કરે છે.
• આ સર્વિસીસ દ્વારા ક્વોલિટી ઓફ લાઈફ (Quality of life) સુધરે છે.

Components (કમ્પોનન્ટ્સ)

• મેટર્નલ અને ચાઈલ્ડ હેલ્થ સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.
• ફેમીલી પ્લાનિંગ મુખ્ય ભાગ છે.
• ફેમીલી લાઈફ એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે.
• ફેમીલી નો ન્યુટ્રિશન સુધારવામાં આવે છે.
• ઇમ્યુનાઈઝેશન સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.
• હોમ એન્વાયરમેન્ટ હેલ્ધી રાખવામાં મદદ કરવામાં આવે છે.
• સિક, એજ્ડ અને હેન્ડીકેપ્ડ વ્યક્તિઓ ની હોમ કેર કરવામાં આવે છે.
• કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝીસ નો પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ કરવામાં આવે છે.
• હેલ્થ એજ્યુકેશન અને કાઉન્સેલિંગ આપવામાં આવે છે.
• એલિજિબલ કપલ રજિસ્ટ્રેશન અને ફોલો-અપ કરવામાં આવે છે.

FAMILY PLANNING (ફેમીલી પ્લાનિંગ)

Definition (ડિફિનેશન)

• ફેમીલી પ્લાનિંગ એ એવો પ્રોસેસ છે જેમાં કપલ પોતાની ઈચ્છા મુજબ બાળકો ની સંખ્યા અને ગેપ નક્કી કરે છે.
• આ પ્રોસેસ વોલન્ટરી અને ઇન્ફોર્મ્ડ ડિસિઝન પર આધારિત છે.
• આ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

Explanation (સમજણ)

• ફેમીલી પ્લાનિંગ દ્વારા ફેમીલી સાઈઝ લિમિટ કરી શકાય છે.
• બર્થ વચ્ચે ગેપ રાખવાથી માતા અને બાળક નું હેલ્થ સુધરે છે.
• મેટર્નલ મોર્ટાલિટી અને ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી ઘટે છે.
• પોપ્યુલેશન ગ્રોથ કંટ્રોલ થાય છે.
• ઇન્ફર્ટિલિટી કેસમાં ટ્રીટમેન્ટ પણ આનો ભાગ છે.
• સ્મોલ ફેમીલી દ્વારા ઇકોનોમિક સ્ટેટસ સુધરે છે.

Objectives (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• પ્રેગ્નન્સી કપલ ની ઈચ્છા મુજબ પ્લાન કરવી જોઈએ.
• અનવોન્ટેડ બર્થ અટકાવવી જોઈએ.
• ફેમીલી સાઈઝ લિમિટ કરવી જોઈએ.
• બર્થ વચ્ચે યોગ્ય ગેપ રાખવો જોઈએ.
• માતાની હેલ્થ પ્રોટેક્ટ કરવી જોઈએ.
• ચાઈલ્ડ નો યોગ્ય વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવો જોઈએ.

INFERTILITY (ઇન્ફર્ટિલિટી)

Definition (ડિફિનેશન)

• ઇન્ફર્ટિલિટી એ કપલ માં બાળક ચિલ્ડ્રન પ્રોડ્યુસ કરવાની અસમર્થતા છે.
• આ સમસ્યા પુરુષ, સ્ત્રી અથવા બંને માં હોઈ શકે છે.
• એક વર્ષ સુધી નિયમિત સંબંધ છતાં પ્રેગ્નન્સી ન થાય તો ઇન્ફર્ટિલિટી કહેવાય છે.

Causes (કારણો)

• રીપ્રોડક્ટિવ સિસ્ટમ માં ખામી હોઈ શકે છે.
• હોર્મોનલ ઇમ્બેલેન્સ હોઈ શકે છે.
• સાયકોલોજીકલ પ્રોબ્લેમ્સ અસર કરે છે.
• માલન્યુટ્રિશન કારણ બની શકે છે.
• ઇન્ફેક્શન (infection) કારણ બની શકે છે.
• આલ્કોહોલ અને ટોબેકો નો વધુ ઉપયોગ અસર કરે છે.
• એજ ફેક્ટર (Age factor) પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

Management (મેનેજમેન્ટ)

• કપલ ને સાયકોલોજીકલ સપોર્ટ આપવો જોઈએ.
• કારણ શોધવું જોઈએ.
• જરૂરી તપાસ કરવી જોઈએ.
• યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ આપવી જોઈએ.
• હોર્મોનલ થેરાપી આપવામાં આવે છે જ્યાં જરૂરી હોય.
• જરૂર પડે તો ART (Assisted reproductive techniques) અપનાવવામાં આવે છે.
• જરૂર પડે તો રેફરલ કરવું જોઈએ.

IMPORTANCE OF FAMILY PLANNING (મહત્વ)

• સ્મોલ ફેમીલી હેલ્ધી ફેમીલી માટે જરૂરી છે.
• માતાની હેલ્થ રિસ્ક ઘટે છે.
• ચાઈલ્ડ નો ગ્રોથ અને ડેવલપમેન્ટ સુધરે છે.
• પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ થાય છે.
• સોસિયો-ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ થાય છે.
• વુમન એમ્પાવરમેન્ટ વધે છે.

ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસમાં મેટર્નલ અને ચાઈલ્ડ હેલ્થ બંને આવરે છે.

ફેમીલી પ્લાનિંગ નેશનલ પોપ્યુલેશન પોલિસી સાથે જોડાયેલ છે.

એલિજિબલ કપલ રજિસ્ટર મેન્ટેઇન કરવું જરૂરી છે.

સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

બર્થ વચ્ચે ઓછામાં ઓછો 3 વર્ષ નો ગેપ રાખવો ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

ASHA અને ANM નો રોલ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

ફેમીલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ એ ફેમીલી પ્લાનિંગ, મેટર્નલ અને ચાઈલ્ડ હેલ્થ નો સંયુક્ત પેકેજ છે જે હેલ્ધી ફેમીલી, સારો લાઈફ સ્ટાન્ડર્ડ અને કંટ્રોલ્ડ પોપ્યુલેશન માટે અત્યંત જરૂરી છે.

IMPORTANCE OF FAMILY PLANNING (ફેમીલી પ્લાનિંગ નું મહત્વ)

• ફેમીલી પ્લાનિંગ બેઝિક હ્યુમન રાઈટ (Human right) તરીકે માનવામાં આવે છે.
• પ્રેગ્નન્સી અને લેબર દરમિયાન ફીમેલ પર થતો સ્ટ્રેસ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ દ્વારા ફીમેલ ને વધુ ફ્રીડમ અને સમાનતા મળે છે.
• વુમન એમ્પાવરમેન્ટ માટે ફેમીલી પ્લાનિંગ જરૂરી છે.
• ઓછી સંતાન હોવાથી બાળકો ને સારી એજ્યુકેશન અને કેર મળી શકે છે.
• ફેમીલી નું ઇકોનોમિક સ્ટેટસ સુધરે છે.
• નેશનલ ડેવલપમેન્ટ અને પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
• માતાની મોર્ટાલિટી અને મોર્બિડિટી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

OBJECTIVES (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• પ્રેગ્નન્સી કપલ ની ઈચ્છા મુજબ પ્લાન કરવી જોઈએ.
• અનવોન્ટેડ બર્થ અટકાવવી જોઈએ.
• ફેમીલી સાઈઝ લિમિટ કરવી જોઈએ.
• બર્થ વચ્ચે યોગ્ય ગેપ રાખવો જોઈએ.
• રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ સુધારવી જોઈએ.

GOALS (ગોલ્સ)

Operational goals (ઓપરેશનલ ગોલ્સ)

• સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ સ્વીકારવાનું પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
• લોકોને સ્પેસિંગ મેથડ અપનાવવા પ્રેરિત કરવું જોઈએ.
• કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઈએ.
• મેડિકલ અને સર્જિકલ સર્વિસીસ ઉપલબ્ધ કરવી જોઈએ.

Other goals (અન્ય ગોલ્સ)

• ચાઈલ્ડ સર્વાઈવલ સુધારવું જોઈએ.
• વુમન સ્ટેટસ સુધારવું જોઈએ.
• એમ્પ્લોયમેન્ટ વધારવું જોઈએ.
• ફીમેલ લિટરેસી અને એજ્યુકેશન વધારવું જોઈએ.
• પોવર્ટી ઘટાડવી જોઈએ.
• સોશિયો-ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ લાવવું જોઈએ.
• રીપ્રોડક્ટિવ અને ચાઈલ્ડ હેલ્થ પ્રોગ્રામ મજબૂત કરવો જોઈએ.

Demographic goals (ડેમોગ્રાફિક ગોલ્સ)

• નેશનલ પોપ્યુલેશન પોલિસી મુજબ પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ કરવું જોઈએ.
• બર્થ રેટ ઘટાડવો જોઈએ.

SCOPE (સ્કોપ)

• બાળકો વચ્ચે યોગ્ય ગેપ રાખવો જોઈએ.
• લિમિટેડ બર્થ રાખવા પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
• પ્રિમેરિટલ કાઉન્સેલિંગ આપવામાં આવે છે.
• પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ અને ગાઈડન્સ આપવામાં આવે છે.
• અનમેરિડ માતાઓ માટે સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.
• ફર્સ્ટ બર્થ માટે તૈયારી કરાવવામાં આવે છે.
• ન્યુટ્રિશન અને ફાઇનાન્સ વિશે એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે.
• સેક્સ એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે.
• જનેટિક કાઉન્સેલિંગ આપવામાં આવે છે.
• પેરેન્ટહૂડ એજ્યુકેશન આપવામાં આવે છે.
• મેરિટલ ગાઈડન્સ આપવામાં આવે છે.
• એડોપ્શન સર્વિસીસ આપવામાં આવે છે.

ASPECTS OF FAMILY PLANNING (અસ્પેક્ટ્સ)

Health aspects (હેલ્થ અસ્પેક્ટ)

• માતામાં એનિમિયા, PIH, એક્લેમ્પસિયા, PPH જેવી સમસ્યાઓ ઘટે છે.
• માતાની હેલ્થ પ્રોટેક્શન થાય છે.
• બાળકો નો ગ્રોથ અને ડેવલપમેન્ટ સુધરે છે.
• કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝીસ નો જોખમ ઘટે છે.

Economic aspects (ઇકોનોમિક અસ્પેક્ટ)

• સ્મોલ ફેમીલી દ્વારા ખર્ચ ઓછો થાય છે.
• પરિવારને સારી એજ્યુકેશન અને ન્યુટ્રિશન આપી શકાય છે.
• નેશનલ ઇકોનોમી મજબૂત બને છે.

Social aspects (સોશિયલ અસ્પેક્ટ)

• લાઈફ સ્ટાન્ડર્ડ સુધરે છે.
• સોશિયલ સ્ટેટસ સુધરે છે.
• મેરિટલ રિલેશન મજબૂત બને છે.
• મેન્ટલ હેલ્થ સુધરે છે.

Political aspects (પોલિટિકલ અસ્પેક્ટ)

• પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી કંટ્રોલ થાય છે.
• રિસોર્સીસ નો યોગ્ય ઉપયોગ થાય છે.
• નેશનલ ડેવલપમેન્ટ ઝડપી બને છે.

METHODS OF FAMILY PLANNING (મેથડ્સ)

Temporary methods (ટેમ્પરરી મેથડ્સ)

Barrier methods (બેરિયર મેથડ્સ)

• કોન્ડોમ સૌથી સરળ અને સેફ મેથડ છે.
• STD થી પણ પ્રોટેક્શન આપે છે.

Chemical methods (કેમિકલ મેથડ્સ)

• ફોમ, જેલી, ક્રીમ્સ જેવા સ્પર્મિસાઈડ્સ ઉપયોગ થાય છે.

Combined methods (કોમ્બાઇન મેથડ્સ)

• કોન્ડોમ + સ્પર્મિસાઈડ સાથે ડબલ પ્રોટેક્શન મળે છે.

IUCD (ઇન્ટ્રાયૂટરાઈન ડિવાઈસ)

• કોપર T યૂટરાઈન કેવીટી માં મુકવામાં આવે છે.
• લાંબા સમય સુધી પ્રેગ્નન્સી અટકાવે છે.

Hormonal method (હોર્મોનલ મેથોડ)

PostCoital Contraception methods ( પોસ્ટ કોઈટલ કોન્ટ્રાસેપ્સન મેથોડ )

Miscellaneous ( મીસેલેનીયસ )

Terminal methods (ટર્મિનલ મેથડ્સ):

• આ સર્જિકલ મેથડ્સ છે અને ફેમીલી પૂર્ણ થયા પછી જ અપનાવવામાં આવે છે.
• આ મેથડ્સ કાયમી (permanent) હોય છે અને રીવર્સલ મુશ્કેલ હોય છે.

Male sterilization (વેસેક્ટોમિ)

• વેસ ડિફેરન્સ કાપીને અથવા બાંધીને સ્પર્મ નો માર્ગ બંધ કરવામાં આવે છે.
• આ ઓપરેશન લોકલ એનસ્થેશિયા (local anesthesia) હેઠળ કરવામાં આવે છે.
• સરળ, ઝડપી અને સેફ ઓપરેશન છે.
• સેક્સ્યુઅલ પાવર અને હોર્મોન પર કોઈ અસર પડતી નથી.
• Non-scalpel vasectomy (NSV) આજકાલ વધુ પ્રચલિત ટેકનિક છે.

Advantages (ફાયદા)

• સરળ અને ઓછો સમય લેતું ઓપરેશન છે.
• હોસ્પિટલાઈઝેશનની જરૂર નથી.
• સેફ અને ઇફેક્ટિવ મેથડ છે.
• ખર્ચ ઓછો છે.

Disadvantages (નુકસાન)

• શરૂઆતના દિવસોમાં પેઇન અને સ્વેલિંગ થઈ શકે છે.
• સંપૂર્ણ અસર માટે થોડો સમય લાગે છે.

Female sterilization (ટ્યુબેક્ટોમિ)

• ફેલોપિયન ટ્યુબ કાપીને અથવા બાંધીને ઓવમ નો માર્ગ બંધ કરવામાં આવે છે.
• આ પરમનેન્ટ અને ખૂબ અસરકારક મેથડ છે.
• મિનિલેપ (Minilap) અને લાપરોસ્કોપી (Laparoscopy) ટેકનિકથી કરવામાં આવે છે.

Advantages (ફાયદા)

• એકવાર કરવાથી કાયમી પ્રોટેક્શન મળે છે.
• ખૂબ ઓછો ફેલ્યર રેટ છે.

Disadvantages (નુકસાન)

• સર્જિકલ રિસ્ક રહે છે.
• રીવર્સલ મુશ્કેલ છે.

BARRIER METHODS (બેરિયર મેથડ્સ)

• આ મેથડ્સ સ્પર્મ અને ઓવમ વચ્ચેનો સંપર્ક અટકાવે છે.

Physical methods (ફિઝિકલ મેથડ્સ)

Condom (કોન્ડોમ)

• કોન્ડોમ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતો મેથડ છે.
• પ્રેગ્નન્સી અટકાવવા સાથે STD (Sexually transmitted diseases) થી પણ પ્રોટેક્શન આપે છે.
• ફેલ્યર રેટ આશરે 2–3% હોય છે.

Advantages (ફાયદા)

• સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.
• સસ્તું અને સુરક્ષિત છે.
• ઉપયોગમાં સરળ છે.
• કોઈ સિસ્ટમિક સાઈડ ઇફેક્ટ નથી.
• HIV સહિત STD થી રક્ષણ આપે છે.

Disadvantages (નુકસાન)

• ક્યારેક ફાટી જાય અથવા સરકી જાય.
• યોગ્ય ઉપયોગ જરૂરી છે.

Female condom (ફીમેલ કોન્ડોમ)

• પોલીયુરેથેન પાઉચ છે જે સર્વિક્સ કવર કરે છે.
• સ્ત્રીઓ માટે સેલ્ફ-પ્રોટેક્શન મેથડ છે.
• મોંઘું હોવાથી ઓછું ઉપયોગ થાય છે.

Diaphragm (ડાયાફ્રેમ)

• રબર અથવા પ્લાસ્ટિક કપ જે સર્વિક્સ પર ફિટ કરવામાં આવે છે.
• સ્પર્મિસાઈડ સાથે ઉપયોગ થાય છે.
• ફેલ્યર રેટ 6–12% હોય છે.

Vaginal sponge (વેજાઇનલ સ્પોન્જ)

• સ્પર્મિસાઈડ ધરાવતી સ્પોન્જ છે.
• સ્પર્મ ને નષ્ટ કરે છે.
• ડાયાફ્રેમ કરતા ઓછું અસરકારક છે.

CHEMICAL METHODS (કેમિકલ મેથડ્સ)

• આ સ્પર્મિસાઈડ્સ છે જે સ્પર્મ ને નષ્ટ કરે છે.

Types (ટાઇપ્સ)

• ફોમ ટેબ્લેટ્સ અને એરોઝોલ્સ ઉપયોગ થાય છે.
• ક્રીમ્સ અને જેલીસ વપરાય છે.
• સપોઝિટરીઝ વપરાય છે.
• સોલ્યુબલ ફિલ્મ્સ વપરાય છે.

Mechanism (મેકેનિઝમ)

• સ્પર્મિસાઈડ સ્પર્મ ને ડિસ્ટ્રોય અથવા ઇમોબિલાઈઝ કરે છે.
• ફર્ટિલાઈઝેશન અટકાવે છે.

Advantages (ફાયદા)

• ઉપયોગ સરળ છે.
• લોકલ એક્શન હોવાથી સિસ્ટમિક સાઈડ ઇફેક્ટ નથી.
• કોન્ડોમ સાથે ઉપયોગ વધુ અસરકારક બને છે.

Disadvantages (નુકસાન)

• વેજાઇના માં ઈરિટેશન અને બર્નિંગ થાય છે.
• ફેલ્યર રેટ વધારે હોય છે.
• દર વખત પહેલા ઉપયોગ કરવો પડે છે.

COMBINED METHODS (કોમ્બાઇન મેથડ્સ)

Combined devices (કોમ્બાઇન ડિવાઇસેસ)

• કેમિકલ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ + કોન્ડોમ સાથે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
• આને ડબલ પ્રોટેક્શન મેથડ કહેવામાં આવે છે.
• પ્રેગ્નન્સી અને STD બંને થી પ્રોટેક્શન આપે છે.

INTRAUTERINE DEVICES – IUCD (ઇન્ટ્રાયૂટરાઈન ડિવાઇસ)

• IUCD એ ડિવાઇસ છે જે યુટેરસ (uterus) માં મૂકવામાં આવે છે.
• આ લાંબા સમય સુધી પ્રેગ્નન્સી અટકાવે છે.
• આ રીવર્સિબલ (reversible) મેથડ છે.

Types (ટાઇપ્સ)

• Non-medicated IUCD (લિપ્પેસ લૂપ – Lippes loop)
• Medicated IUCD (કોપર T – Copper T)

Lippes loop (લિપ્પેસ લૂપ)

• પોલીથિલીન (polyethylene) થી બનેલું હોય છે.
• ડબલ S આકારનું હોય છે.
• યુટેરસ માં મુકવામાં આવે છે.
• હવે આજકાલ ઓછું ઉપયોગ થાય છે.

Copper T (કોપર T)

• કોપર ધરાવતું IUCD છે.
• કોપર સ્પર્મ ની એક્ટિવિટી ઘટાડે છે.
• ફર્ટિલાઈઝેશન અટકાવે છે.

Types of Copper T (પ્રકાર)

• Cu-T 200
• Cu-T 380A
• Cu-T 220C
• Multiload (ML-Cu 250, ML-Cu 375)
• Nova-T

Mechanism of action (મેકેનિઝમ)

• કોપર આયન સ્પર્મ ને નિષ્ક્રિય બનાવે છે.
• સ્પર્મ અને ઓવમ ના મળવાનું અટકાવે છે.
• એન્ડોમેટ્રિયમ માં ફેરફાર કરે છે.

Insertion of IUCD (ઇન્સર્શન)

• માસિક ચક્ર શરૂ થયા પછી 10 દિવસ અંદર મૂકવું જોઈએ.
• ડિલિવરી પછી 6–8 અઠવાડિયા બાદ મૂકવું જોઈએ.
• ટ્રેન્ડ હેલ્થ વર્કર દ્વારા જ મૂકવું જોઈએ.

Advantages (ફાયદા)

• ખૂબ અસરકારક કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ છે.
• લાંબા સમય સુધી પ્રોટેક્શન આપે છે.
• હટાવ્યા પછી ફર્ટિલિટી પાછી આવી જાય છે.
• સસ્તું અને સરળ છે.
• રોજ ઉપયોગ કરવાની જરૂર નથી.

Disadvantages (નુકસાન)

• પેઇન અને બ્લીડિંગ થઈ શકે છે.
• ઇન્ફેક્શન નો જોખમ રહે છે.
• એક્ટોપિક પ્રેગ્નન્સી નો જોખમ હોઈ શકે છે.
• ક્યારેક બહાર આવી શકે છે (expulsion).
• યુટેરસ પરફોરેશન નો દુર્લભ જોખમ રહે છે.
• આ 10 વર્ષ સુધી ઉપયોગ કરી શકાય છે.
• આ સામાન્ય રીતે શરીર માટે હાનિકારક નથી.

Disadvantages (નુકસાન):

• pain અને વધુ bleeding થઈ શકે છે.
• Ectopic pregnancy (એક્ટોપિક પ્રેગ્નન્સી) નો જોખમ રહે છે.
• ક્યારેક IUCD પોતે બહાર નીકળી જાય છે (expulsion).
• Pelvic infection થઈ શકે છે.
• Uterus માં perforation થવાની શક્યતા રહે છે.

HORMONAL METHODS (હોર્મોનલ મેથડ્સ)

• હોર્મોનલ મેથડ્સ એ એવા કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ મેથડ્સ છે જેમાં હોર્મોન્સ નો ઉપયોગ કરીને બર્થ વચ્ચે ગેપ રાખવામાં આવે છે અને પ્રેગ્નન્સી પ્રિવેન્ટ કરવામાં આવે છે. આ મેથડ્સ ઓવ્યુલેશન ને સપ્રેસ કરે છે અને સર્વિકલ મ્યુકસ ને થિક બનાવે છે જેથી સ્પર્મ એન્ટ્રી અટકે છે.

MIXED PILLS (મિક્સ્ડ પિલ્સ)

• મિક્સ્ડ પિલ્સ એ એવી ઓરલ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ પિલ્સ છે જેમાં ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન બંને હોર્મોન્સ હોય છે.
• Mala-N (માલા એન) માં norethisterone acetate અને ethinyl estradiol હોય છે.
  Mala-D (માલા ડી) માં d-norgestrel અને ethinyl estradiol હોય છે.
• આ પિલ્સ મેન્સ્ટ્રુઅલ સાયકલ ના ૫મા દિવસથી ૨૧મા દિવસ સુધી લેવાય છે અને પછી ૭ દિવસનો બ્રેક રાખવામાં આવે છે. પછી ફરીથી નવો સાયકલ શરૂ થાય છે.

MINI PILLS (મિની પિલ્સ)

• મિની પિલ્સ માં ફક્ત પ્રોજેસ્ટેરોન હોય છે.
• આ પિલ્સ ડેઇલી લેવાય છે અને મેન્સ્ટ્રુઅલ સાયકલ દરમિયાન કન્ટિન્યુઅસ લેવાય છે.
  આ લેક્ટેટિંગ મધર્સ માટે વધુ સ્યુટેબલ છે.
• પરંતુ આ પિલ્સ નો ફેલ્યર રેટ થોડો વધુ હોવાથી તેનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે.

POSTCOITAL CONTRACEPTION PILLS (પોસ્ટકોઇટલ કોન્ટ્રાસેપ્શન પિલ્સ)

• આ પિલ્સ અનસેફ કોઇટસ પછી લેવાય છે જેથી પ્રેગ્નન્સી અટકાવી શકાય.
• આ પિલ્સ ૪૮ કલાકની અંદર લેવાય તો વધુ અસરકારક રહે છે.
  સામાન્ય રીતે બે ડોઝ લેવાય છે જેમાં પ્રથમ પિલ તરત લેવાય છે અને બીજી પિલ ૧૨ કલાક પછી લેવાય છે.
• આ પિલ્સ ઇસ્ટ્રોજન પિલ્સ કરતા ઓછા હાનિકારક હોય છે.

MALE PILL (મેલ પિલ)

• સેફ અને ઇફેક્ટિવ મેલ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ પિલ હજુ સુધી ડેવલપ કરવામાં આવી નથી.

NON-STEROIDAL WEEKLY ORAL PILL (નૉન સ્ટેરોઇડલ વીકલી ઓરલ પિલ)

• નૉન સ્ટેરોઇડલ વીકલી ઓરલ પિલ એ ફેમીલી પ્લાનિંગમાં ઉપયોગ થતી ખાસ પ્રકારની પિલ છે જે હોર્મોન વગર કાર્ય કરે છે.
  આ પિલ ભારતમાં “Saheli” નામથી વધુ જાણીતી છે.
• આ પિલમાં Centchroman (સેન્ટક્રોમેન) નામનું ડ્રગ હોય છે જે સિલેક્ટિવ ઇસ્ટ્રોજન રિસેપ્ટર મોડ્યુલેટર તરીકે કાર્ય કરે છે.
• આ પિલ ઓવ્યુલેશનને સીધું બંધ કરતી નથી પરંતુ
  યૂટેરસમાં એન્ડોમેટ્રિયમને એવો બનાવે છે કે ફર્ટિલાઇઝ્ડ ઓવમ ઇમ્પ્લાન્ટ ન થઈ શકે.
• તે સ્પર્મ અને ઓવમના મળ્યા પછી પણ પ્રેગ્નન્સી થવાથી રોકે છે.
• પ્રારંભમાં 3 મહિના સુધી અઠવાડિયામાં 2 વખત લેવાય છે. ત્યારબાદ અઠવાડિયામાં 1 વખત નિયમિત લેવાય છે.
• પિલ નિયમિત સમય પર લેવી ખૂબ જરૂરી છે જેથી ઇફેક્ટ જળવાય રહે.
• આ પિલ માં nausea, vomiting, weight gain અને dizziness જેવા સાઇડ ઇફેક્ટ્સ ઓછા હોય છે.

LONG ACTING / MONTHLY PILL (લૉંગ એક્ટિંગ / મન્થલી પિલ)

• આ પિલ મહિને એક વખત લેવાય છે.
  આમાં ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન બંને હોય છે.
• પરંતુ આનો ફેલ્યર રેટ વધુ હોવાથી આજકાલ તેનો ઉપયોગ થતો નથી.

EMERGENCY CONTRACEPTIVE PILLS – ECPs (ઇમર્જન્સી પિલ્સ)

• આ પિલ્સ અનપ્રોટેક્ટેડ સેક્શ્યુઅલ ઇન્ટરકોર્સ પછી પ્રેગ્નન્સી અટકાવવા માટે લેવાય છે.
• આમાં સામાન્ય રીતે બે પિલ્સ હોય છે:
  પ્રથમ પિલ ૭૨ કલાકની અંદર લેવાય છે.
  બીજી પિલ ૧૨ કલાક પછી લેવાય છે.
• આ પિલ્સ ના સાઇડ ઇફેક્ટ્સ માં હેડએક, નોઝિયા, વોમિટિંગ અને ફેટીગ આવે છે.
  આ પિલ્સ ને રેગ્યુલર કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ તરીકે ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

ADVANTAGES OF ORAL PILLS (એડવાન્ટેજિસ)

• આ પિલ્સ ઇઝી ટુ યુઝ છે.
• આ ઇનએક્સ્પેન્સિવ અને ઇઝીલી અવેલેબલ છે.
• આ હાઇ સેફટી અને ઇફેક્ટિવનેસ આપે છે.
• આ મેન્સ્ટ્રુઅલ સાયકલ ને રેગ્યુલર બનાવે છે અને બ્રેસ્ટ ડિસિઝ નો રિસ્ક ઓછો કરે છે.

DISADVANTAGES OF ORAL PILLS (ડિસએડવાન્ટેજિસ)

• આ પિલ્સ હાર્ટ ડિસિઝ ધરાવતા પેશન્ટમાં ઉપયોગ કરી શકાતી નથી.
• આથી વેઇટ ગેઇન, હાઇ બ્લડ પ્રેશર અને બ્લડ ક્લોટિંગ થઈ શકે છે.
• આથી હેડએક, બ્રીસ્ટ ટેન્ડરનેસ અને ઇરેગ્યુલર બ્લીડિંગ થઈ શકે છે.
• કેટલાક કેસમાં લિવર ડિસિઝ અને એક્ટોપિક પ્રેગ્નન્સી નો જોખમ રહે છે.

POST-CONCEPTIONAL METHODS (પોસ્ટ કોન્સેપ્શનલ મેથડ્સ)

Menstrual regulation (મેન્સ્ટ્રુઅલ રેગ્યુલેશન)

• આ મેથડમાં યૂટેરસ (uterus) માં રહેલું કન્ટેન્ટ સક્શન અને ઇવેક્યુએશન દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવે છે.
  આ પ્રક્રિયા મેન્સ્ટ્રુઅલ સાયકલ બંધ થયા પછી 6 થી 14 દિવસની અંદર કરવામાં આવે છે.
• આ મેડિકલ ટેર્મિનેશન કરતા પહેલા ઉપયોગી થાય છે અને અનવોન્ટેડ પ્રેગ્નન્સી અટકાવવા માટે ઉપયોગી છે.

Medical termination of pregnancy – MTP (મેડિકલ ટર્મિનેશન ઓફ પ્રેગ્નન્સી)

• આ પ્રોસેસમાં પ્રેગ્નન્સી ને ફીટસ વાયેબલ બન્યા પહેલા સમાપ્ત કરવામાં આવે છે.
• ભારતમાં MTP Act 1971 મુજબ આ પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આનો મુખ્ય હેતુ માતાના મોર્ટાલિટી રેટ ઘટાડવાનો છે.
• આ મેથડ સેફ છે જો ટ્રેન્ડ મેડિકલ પ્રોફેશનલ દ્વારા કરવામાં આવે.

MISCELLANEOUS METHODS (મિસેલેનીયસ મેથડ્સ)

• આ મેથડ્સ નેચરલ અથવા બેહેવિયરલ મેથડ્સ છે અને કોઈ મેડિકલ ડિવાઇસ અથવા હોર્મોન નો ઉપયોગ થતો નથી.

Abstinence (એબ્સ્ટિનેન્સ)

• આમાં સેક્શ્યુઅલ ઇન્ટરકોર્સ થી સંપૂર્ણ દૂર રહેવામાં આવે છે.
• આ સૌથી સેફ અને 100% અસરકારક મેથડ છે.

Coitus interruptus (કોઇટસ ઇન્ટરપ્ટસ)

• આ મેથડમાં ઇજેક્યુલેશન પહેલા પેનિસ ને યોનિમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે.
• આ મેથડમાં સ્પર્મ એન્ટ્રી અટકાવવામાં આવે છે પરંતુ ફેલ્યર રેટ વધુ હોય છે.

Breast feeding – Lactational amenorrhea method (બ્રેસ્ટ ફીડિંગ)

• લેક્ટેશન દરમિયાન ઓવ્યુલેશન સપ્રેસ થાય છે જેના કારણે પ્રેગ્નન્સી ના ચાન્સ ઓછા થાય છે.
• આ મેથડ પહેલા 6 મહિના સુધી વધુ અસરકારક રહે છે જો એક્સક્લૂસિવ બ્રેસ્ટ ફીડિંગ આપવામાં આવે.

Birth control vaccines (બર્થ કંટ્રોલ વેક્સીન)

• આ રિસર્ચ સ્ટેજ માં રહેલા મેથડ્સ છે જેમાં ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ દ્વારા પ્રેગ્નન્સી અટકાવવામાં આવે છે.
• હજુ સુધી વ્યાપક ઉપયોગમાં નથી.

Safe period (સેફ પિરિયડ)

• આ મેથડમાં મેન્સ્ટ્રુઅલ સાયકલના ફર્ટાઈલ દિવસોમાં ઇન્ટરકોર્સ ટાળવામાં આવે છે.
  ઓવ્યુલેશન સમય આસપાસના દિવસોમાં પ્રેગ્નન્સીનો જોખમ વધુ હોય છે.
• પરંતુ આ મેથડમાં ફેલ્યર રેટ વધારે હોય છે.

TERMINAL METHODS / PERMANENT METHODS (ટર્મિનલ મેથડ્સ)

• આ સર્જિકલ મેથડ્સ છે અને ફેમીલી પૂર્ણ થયા પછી જ અપનાવવામાં આવે છે.

Vasectomy (વેસેક્ટોમિ)

• આ મેલ સ્ટેરિલાઇઝેશન ટેકનિક છે.
  આ એક સરળ ઓપરેશન છે જે લોકલ એનસ્થેસિયા હેઠળ કરવામાં આવે છે.
• આ મેથડમાં બંને વાસ ડિફેરન્સ ને લગભગ 1 સેમી જેટલું કાપીને ક્લેમ્પ કરવામાં આવે છે અને તેમના છેડા બાંધી દેવામાં આવે છે જેથી તે ફરીથી જોડાઈ ન શકે.
• આથી સ્પર્મનો માર્ગ બંધ થાય છે અને પ્રેગ્નન્સી અટકે છે.

Non-scalpel vasectomy – NSV (નૉન સ્કેલ્પેલ વેસેક્ટોમિ)

• આ વેસેક્ટોમિ ની નવી અને સૌથી વધુ પ્રચલિત ટેકનિક છે.
  આમાં કટિંગ વગર નાનું પંક્ચર કરીને પ્રોસિજર કરવામાં આવે છે.
• આ પેઇનલેસ, સેફ અને ઝડપી રિકવરી વાળો મેથડ છે.

ADVANTAGES OF VASECTOMY (એડવાન્ટેજિસ)

• આમાં હોર્મોનલ સાઇડ ઇફેક્ટ્સ નથી.
• આ ટ્યુબેક્ટોમિ કરતા સસ્તું અને સરળ છે.
• હોસ્પિટલાઇઝેશન જરૂરી નથી કારણ કે OPD પ્રોસિજર છે.
• રિકેનલાઇઝેશન શક્ય છે.
• આ પરમનેન્ટ, સેફ અને ઇનએક્સ્પેન્સિવ મેથડ છે.
• આ સેક્શ્યુઅલ પ્લેઝર પર કોઈ અસર કરતું નથી.

DISADVANTAGES OF VASECTOMY (ડિસએડવાન્ટેજિસ ઓફ વેસેક્ટોમિ)

• લોકલ ઇન્ફેક્શન થઈ શકે છે.
• સ્ક્રોટમમાં હેમાટોમા (રક્ત સંગ્રહ) થઈ શકે છે.
• પેઇન અનુભવાઈ શકે છે.
• ક્યારેક ઇમ્પોટેન્સી, હેડએક અથવા અનઇઝીનેસ થાય છે જો પેશન્ટ સંપૂર્ણ રીતે કન્વિન્સ ન હોય.

TUBECTOMY (ટ્યુબેક્ટોમિ)

• ટ્યુબેક્ટોમિ એ ફીમેલ સ્ટેરિલાઇઝેશનનો પરમનેન્ટ મેથડ છે.
• આમાં ફેલોપિયન ટ્યુબને કાપીને અથવા બ્લોક કરીને ઓવમનો માર્ગ બંધ કરવામાં આવે છે જેથી સ્પર્મ સાથે ફર્ટિલાઇઝેશન ન થાય.

ટ્યુબેક્ટોમિના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે:

Abdominal tubectomy (એબ્ડોમિનલ ટ્યુબેક્ટોમિ)

• આ પ્રોસિજર જનરલ એનસ્થેસિયા (GA) અથવા સ્પાઇનલ એનસ્થેસિયા હેઠળ કરવામાં આવે છે.
  લોવર એબ્ડોમેનમાં ઇન્સિઝન કરવામાં આવે છે.
  ફેલોપિયન ટ્યુબનો એક ભાગ કાપીને ક્લેમ્પ કરવામાં આવે છે.
  પછી એબ્ડોમેનને લેયર્સમાં બંધ કરવામાં આવે છે.
• આ પ્રોસિજર ઓવમનો માર્ગ બ્લોક કરીને પ્રેગ્નન્સી અટકાવે છે.

Minilap (મિનિલેપ)

• આ એબ્ડોમિનલ ટ્યુબેક્ટોમિનો માઇનર ફોર્મ છે.
  આમાં 2.5 થી 3 સેમી જેટલું નાનું ઇન્સિઝન એબ્ડોમેન પર કરવામાં આવે છે.
  આ પ્રોસિજર લોકલ એનસ્થેસિયા હેઠળ કરવામાં આવે છે.
• ફેલોપિયન ટ્યુબનો ભાગ કાપીને ક્લેમ્પ કરવામાં આવે છે.
  આ સેફ ટેકનિક છે અને તેમાં કમ્પ્લિકેશન્સ ખૂબ ઓછા હોય છે.
• પોસ્ટપાર્ટમ સ્ટેરિલાઇઝેશન માટે આ ઉત્તમ મેથડ માનવામાં આવે છે.

Laparoscopy (લૅપ્રોસ્કોપી)

• આ મેથડમાં લૅપ્રોસ્કોપ દ્વારા એબ્ડોમેનમાં પ્રવેશ કરવામાં આવે છે.
  ફેલોપિયન ટ્યુબને શોધીને તેને ફેલોપ રિંગ અથવા રબર રિંગ દ્વારા બ્લોક કરવામાં આવે છે જેથી ઓવમ યૂટેરસ સુધી ન પહોંચી શકે.
• લૅપ્રોસ્કોપ દાખલ કરતા પહેલા એબ્ડોમેનને એર અથવા કાર્બન ડાયોક્સાઇડથી ફુલાવવામાં આવે છે.
  ઇન્સિઝન ખૂબ નાનું હોય છે અને હૉસ્પિટલમાં થોડા કલાકોનો સ્ટે જરૂરી હોય છે.
• આ પ્રોસિજર સામાન્ય રીતે ડિલિવરી પછી 6 અઠવાડિયા બાદ કરવામાં આવે છે.
• પેશન્ટમાં ડાયાબિટીસ, રેસ્પિરેટરી ડિસીઝ અથવા એનિમિયા ન હોવું જોઈએ.

ADVANTAGES OF TUBECTOMY (એડવાન્ટેજિસ ઓફ ટ્યુબેક્ટોમિ)

• કમ્પ્લિકેશન્સ ખૂબ ઓછા હોય છે.
• ખર્ચ ઓછો હોય છે.
• પ્રેગ્નન્સી સામે લગભગ 100% સુરક્ષા આપે છે.
• એક જ વખતમાં સંપૂર્ણ પ્રોસેસ પૂર્ણ થઈ જાય છે.

ROLE AND FUNCTIONS OF COMMUNITY HEALTH NURSE IN FAMILY HEALTH SERVICES (રોલ એન્ડ ફંક્શન ઓફ કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ ઇન ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસ)

ROLE OF COMMUNITY HEALTH NURSE (રોલ)

• કોમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસમાં મલ્ટીડાયમેન્શનલ રોલ ભજવે છે. તે ફેમીલીના હેલ્થને પ્રમોટ, પ્રોટેક્ટ, પ્રિવેન્ટ અને રિહેબિલિટેટ કરવા માટે કામ કરે છે.

1. Health promoter (હેલ્થ પ્રમોટર)

• નર્સ ફેમીલીમાં હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ પ્રોત્સાહિત કરે છે.
• ન્યુટ્રિશન, પર્સનલ હાઇજીન, સેનિટેશન અને સેફ ડ્રિંકિંગ વોટર અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે.
• સ્મોલ ફેમીલી નોર્મ અને હેલ્ધી પ્રેગ્નન્સી માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

2. Care provider (કેર પ્રોવાઇડર)

• નર્સ સીધી રીતે ફેમીલીને હેલ્થ કેર આપે છે.
• એન્ટીનેટલ, પોસ્ટનેટલ અને ચાઈલ્ડ કેર સર્વિસીસ પૂરી પાડે છે.
• માઇનર એલમેન્ટ્સ અને કોમન ડિઝીઝીસ માટે ટ્રીટમેન્ટ અને કેર આપે છે.

3. Educator (એજ્યુકેટર)

• નર્સ ફેમીલીને હેલ્થ એજ્યુકેશન આપે છે.
• ફેમીલી પ્લાનિંગ મેથડ્સ, ન્યુટ્રિશન, ઇમ્યુનાઇઝેશન અને ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન વિશે સમજાવે છે.
• મિથ્સ અને મિસકોન્સેપ્શન દૂર કરે છે.

4. Counselor (કાઉન્સેલર)

• નર્સ કપલને ફેમીલી પ્લાનિંગ માટે કાઉન્સેલિંગ આપે છે.
• ઇન્ફર્ટિલિટી, એડોલેસન્ટ હેલ્થ અને મેરીટલ પ્રોબ્લેમ્સ માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
• માનસિક સપોર્ટ આપે છે.

5. Coordinator (કો-ઓર્ડિનેટર)

• નર્સ હેલ્થ ટીમ અને ફેમીલી વચ્ચે કો-ઓર્ડિનેશન કરે છે.
• ASHA, ANM, ડોક્ટર અને અન્ય વર્કર્સ સાથે મળીને કામ કરે છે.
• હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકે છે.

6. Leader (લીડર)

• નર્સ કોમ્યુનિટી હેલ્થ એક્ટિવિટીઝમાં લીડરશિપ આપે છે.
• હેલ્થ કેમ્પ્સ અને અવેરનેસ પ્રોગ્રામ્સ ઓર્ગેનાઇઝ કરે છે.

7. Researcher (રિસર્ચર)

• નર્સ હેલ્થ ડેટા એકત્રિત કરે છે.
• કોમ્યુનિટી હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સનું એનાલિસિસ કરે છે.
• એવિડન્સ આધારિત કેર પ્રોવાઇડ કરે છે.

FUNCTIONS OF COMMUNITY HEALTH NURSE (ફંક્શન)

1. Family health assessment (ફેમીલી હેલ્થ અસેસમેન્ટ)

• નર્સ દરેક ફેમીલી મેમ્બરનું હેલ્થ સ્ટેટસ તપાસે છે.
• રિસ્ક ફેક્ટર્સ, ક્રોનિક ડિઝીઝીસ અને સ્પેશિયલ નીડ્સ ઓળખે છે.
• ફેમીલી ફોલ્ડર અને એલિજિબલ કપલ રજીસ્ટર મેન્ટેઇન કરે છે.

2. Maternal health services (મેટર્નલ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• એન્ટીનેટલ કેર, TT ઇમ્યુનાઇઝેશન અને આયર્ન-ફોલિક એસિડ સપ્લાય કરે છે.
• હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી ઓળખે છે અને રેફર કરે છે.
• સેફ ડિલિવરી માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

3. Child health services (ચાઈલ્ડ હેલ્થ સર્વિસીસ)

• ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ અમલમાં મૂકે છે.
• ગ્રોથ મોનિટરિંગ અને ન્યુટ્રિશન ગાઇડન્સ આપે છે.
• કુપોષણ અને ચાઈલ્ડહૂડ ડિઝીઝીસ અટકાવે છે.

4. Family planning services (ફેમીલી પ્લાનિંગ સર્વિસીસ)

• કપલને કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ મેથડ્સ વિશે માહિતી આપે છે.
• કોન્ડોમ, OCP, IUCD વગેરે ઉપલબ્ધ કરાવે છે.
• સ્ટેરિલાઇઝેશન માટે કાઉન્સેલિંગ અને રેફરલ કરે છે.

5. Disease prevention and control (ડિઝીઝ પ્રિવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ)

• કોમ્યુનિકેબલ ડિઝીઝીસ માટે વેક્સિનેશન અને સર્વેલન્સ કરે છે.
• NCD સ્ક્રીનિંગ (BP, Diabetes) કરે છે.
• હેલ્થ એજ્યુકેશન દ્વારા પ્રિવેન્શન પર ફોકસ કરે છે.

6. Home visit services (હોમ વિઝિટ સર્વિસીસ)

• નર્સ ફેમીલીના ઘેર જઈને હેલ્થ સર્વિસીસ આપે છે.
• માતાઓ અને નવજાત શિશુઓની દેખરેખ કરે છે.
• ફોલોઅપ અને કન્ટિન્યુઇટી ઓફ કેર સુનિશ્ચિત કરે છે.

7. Referral services (રેફરલ સર્વિસીસ)

• કોમ્પ્લીકેટેડ કેસોને હાયર સેન્ટર પર મોકલે છે.
• ઇમર્જન્સી કેસમાં ઝડપી નિર્ણય લે છે.

8. Record and reporting (રેકોર્ડ એન્ડ રિપોર્ટિંગ)

• હેલ્થ રેકોર્ડ્સ, બર્થ-ડેથ રજીસ્ટર અને FP રજીસ્ટર મેન્ટેઇન કરે છે.
• સરકારી પ્રોગ્રામ માટે ડેટા સબમિટ કરે છે.

9. Rehabilitation services (રિહેબિલિટેશન સર્વિસીસ)

• ડિસેબલ્ડ, એજ્ડ અને ક્રોનિક પેશન્ટ માટે સપોર્ટ આપે છે.
• ફિઝિકલ અને સોસિયલ રિહેબિલિટેશન માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

10. Community awareness (કોમ્યુનિટી અવેરનેસ)

• હેલ્થ અવેરનેસ કેમ્પ્સ ઓર્ગેનાઇઝ કરે છે.
• કમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન વધારવા માટે કામ કરે છે.

FAMILY HEALTH RECORDS (ફેમીલી હેલ્થ રેકોર્ડ્સ)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• ફેમીલી હેલ્થ રેકોર્ડ્સ એ લખિત ડોક્યુમેન્ટ્સ છે જે ફેમીલીના દરેક સભ્યના હેલ્થ સ્ટેટસ વિશે સંબંધિત માહિતી પ્રદાન કરે છે.
• આ રેકોર્ડ્સ ફેમીલીના સંપૂર્ણ હેલ્થ કેર માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ ટૂલ છે.
• જો આ રેકોર્ડ્સ યોગ્ય અને સંપૂર્ણ રીતે લખવામાં આવે તો તે એડમિનિસ્ટ્રેટિવ અને ફેમીલી ગાઈડન્સ માટે પણ ઉપયોગી બને છે.
• આ રેકોર્ડ્સ ફેમીલીના હેલ્થ વિશે સ્પેસિફિક માહિતી આપે છે જેથી તમામ હેલ્થ ઇન્ટરવેન્શન એક જ ગોલ તરફ ડાયરેક્ટ થાય છે.
• ફેમીલી રેકોર્ડ્સ દ્વારા હેલ્થ વર્કર્સ ફેમીલીના રિસ્ક ફેક્ટર્સ, બીમારીઓ અને હેલ્થ બેહેવિયર વિશે જાણ કરી શકે છે અને ફ્યુચર પ્લાનિંગ માટે માર્ગદર્શન મેળવી શકે છે.
• રેકોર્ડ્સ હંમેશા સાયન્ટિફિક, ઇન્ફોર્મેટિવ અને લીગલી પ્રોટેક્ટિવ હોવા જોઈએ.

Purpose (પર્પઝ)

• ફેમીલી હેલ્થ સર્વિસીસ માટે પ્લાનિંગ કરવા માટે બેઝલાઇન ડેટા પ્રદાન કરવું.
• ફેમીલીને આપવામાં આવેલી હેલ્થ કેર સર્વિસીસને સુધારવા માટે માહિતી પૂરી પાડવી.
• ફેમીલીના હાલના અને ભવિષ્યના હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ વિશે માહિતી આપવી.
• ફેમીલીને આપવામાં આવેલી સર્વિસીસનું ડોક્યુમેન્ટેશન કરવું.
• નર્સિંગ અને અન્ય રિસર્ચ માટે ડેટા પ્રદાન કરવો.
• હેલ્થ ટીમ મેમ્બર્સ અને અન્ય એજન્સી વચ્ચે કોમ્યુનિકેશન ટૂલ તરીકે કામ કરવું.
• ફેમીલીના હેલ્થ સ્ટેટસનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે માહિતી આપવી.

Types (ટાઇપ્સ)

• Family folder (ફેમીલી ફોલ્ડર)
• Individual health cards (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ હેલ્થ કાર્ડ્સ)
• Cumulative records (ક્યુમ્યુલેટિવ રેકોર્ડ્સ)
• Process recording (પ્રોસેસ રેકોર્ડિંગ)
• Registers (રજિસ્ટર્સ)

FAMILY FOLDER (ફેમીલી ફોલ્ડર)

• આ ફોલ્ડર ફેમીલીના તમામ સભ્યોના હેલ્થ રેકોર્ડ જાળવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• તે ફેમીલીનો સંપૂર્ણ હેલ્થ હિસ્ટ્રી આપે છે.

Contents (કોન્ટેન્ટ)

Identification (આઇડેન્ટિફિકેશન):

• ફેમીલી ડેટા, ઉંમર, એજ્યુકેશન, ઓક્યુપેશન, જેન્ડર અને રિલેશનશિપ ડિટેલ્સ

Structural deficit (સ્ટ્રક્ચરલ ડિફિસિટ):

• વૃદ્ધ, વિધવા, હેન્ડીકેપ્ડ અથવા મેન્ટલી રિટાર્ડેડ સભ્યોની માહિતી

Nutrition status (ન્યુટ્રિશન સ્ટેટસ):

• ફેમીલીના પોષણ અને ડિફિશિયન્સી સંબંધિત માહિતી

Immunization status (ઇમ્યુનાઇઝેશન સ્ટેટસ):

• બાળકોના વેક્સિનેશન ડેટા

• Socioeconomic status (સોસિયો ઇકોનોમિક સ્ટેટસ)
• Past medical history (પાસ્ટ મેડિકલ હિસ્ટ્રી)
• Present health problems (પ્રેઝન્ટ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ)
• Family planning details (ફેમીલી પ્લાનિંગ ડિટેલ્સ)
• Environmental factors (એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ)
• Housing conditions (હાઉસિંગ કન્ડિશન્સ)
• Sanitation and water supply (સેનિટેશન એન્ડ વોટર)

INDIVIDUAL HEALTH CARDS (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ હેલ્થ કાર્ડ્સ)

• આ કાર્ડ એક વ્યક્તિના હેલ્થ રેકોર્ડ માટે બનાવવામાં આવે છે.
• તેમાં વ્યક્તિનું
• ઉંમર, લિંગ, એજ્યુકેશન, ઓક્યુપેશન
• પાસ્ટ અને પ્રેઝન્ટ હેલ્થ
• ઇમ્યુનાઇઝેશન સ્ટેટસ અને ટ્રીટમેન્ટ માહિતી હોય છે

Types of cards (ટાઇપ્સ)

Child health card (ચાઈલ્ડ હેલ્થ કાર્ડ):

• બાળકના ગ્રોથ, ડેવલપમેન્ટ અને ઇમ્યુનાઇઝેશન

Maternity card (મેટર્નિટી કાર્ડ):

• પ્રેગ્નન્સી, ANC, PNC રેકોર્ડ

Eligible couple card (એલિજિબલ કપલ કાર્ડ):

• ફેમીલી પ્લાનિંગ અને મેનસ્ટ્રુઅલ હિસ્ટ્રી

Medical card (મેડિકલ કાર્ડ):

• બીમાર વ્યક્તિના ટ્રીટમેન્ટ અને ફોલોઅપ

Geriatric card (જેરિયાટ્રિક કાર્ડ):

• વૃદ્ધ લોકોના હેલ્થ સ્ટેટસ

CUMULATIVE RECORDS (ક્યુમ્યુલેટિવ રેકોર્ડ્સ)

• આ લાંબા સમય સુધી જાળવવામાં આવતા રેકોર્ડ્સ છે.
• તે economical, time saving અને લાંબા સમય માટે ઉપયોગી છે.

ઉદાહરણ:

• પ્રેગ્નન્સી થી પોસ્ટનાટલ સુધીનો રેકોર્ડ
• બાળકનો જન્મ થી સ્કૂલ સુધીનો રેકોર્ડ
• TB, HIV, Diabetes પેશન્ટ રેકોર્ડ

PROCESS RECORDING (પ્રોસેસ રેકોર્ડિંગ)

• આ એક ઇવેન્ટ રાઇટિંગ છે જેમાં નર્સ અને ફેમીલી વચ્ચેની ઇન્ટરએક્શન નો રેકોર્ડ હોય છે.
• તેમાં સમાવેશ થાય છે:
• નર્સે શું કર્યું
• ફેમીલી એ શું જવાબ આપ્યો
• ફેમીલીના રિએક્શન
• કોઈ સ્પેશિયલ ઘટના
• આ પ્રોગ્રેસ ઇવેલ્યુએશન માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.

REGISTERS (રજિસ્ટર્સ)

• રજિસ્ટર્સનો ઉપયોગ સર્વિસીસના કુલ વોલ્યુમ રેકોર્ડ કરવા માટે થાય છે.
• તે continuity માટે નહીં પરંતુ overall data માટે છે.
• તેમાં
• બેઝલાઇન ડેટા
• માસિક, ત્રિમાસિક અને વાર્ષિક ફેરફાર
• હેલ્થ પ્રોગ્રેસ એનાલિસિસ જેમ કે મહિના ના અંતે ઇમ્યુનાઇઝ થયેલા બાળકોની સંખ્યા સરખાવવી