જ્યારે દર્દીનું સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું શક્ય ન હોય અથવા જરૂરિયાત ન હોય, ત્યારે તેને તેના ઘરમાં અથવા સમુદાય સ્તરે સુનિયોજિત અને યોગ્ય આરોગ્યસેવા આપવા માટે Community-Based Care જરૂરી બને છે.
👉 આ સેવા મુખ્યત્વે ANM, Health Worker, ASHA દ્વારા આપવામાં આવે છે.
🎯 હેતુઓ (Objectives of Community Care for the Sick):
ઘરમાં જ દર્દીને આરામ અને યોગ્ય સારવાર આપવી
બીમારીઓના વધુ ફેલાવાને અટકાવવો
પોષણ અને સ્વચ્છતાનું જતન કરવું
દવાઓ, જંતુનાશન અને સારવાર ઉપલબ્ધ કરાવવી
દર્દીના પરિવારને કાળજી અંગે માર્ગદર્શન આપવું
✅ Community માં દર્દીની કાળજીના મુખ્ય પાસાઓ (Key Areas of Care):
1️⃣ Assessment (આવશ્યક તપાસ):
લક્ષણો, તાવ, દબાણ, પલ્સ, શ્વાસ દર ચકાસવું
દર્દીનું માનસિક, શારીરિક અને પોષણિય સ્તર તપાસવું
ઘરનું અને આસપાસનું આરોગ્યમય વાતાવરણ જોવું
2️⃣ દવા આપવી અને અનુસરવું (Medication & Compliance):
TB, Malaria, Fever, Worm infestation જેવી સામાન્ય બીમારીઓની દવા આપવી
DOTS, Iron–Folic Acid, Vitamin A જેવી સરકારી દવાઓનો નિયમિત ઉપયોગ
દવા સમયસર લેવાઈ રહી છે કે નહિ તેની ખાતરી
3️⃣ પોષણ અને આરામ (Nutrition & Rest):
પૌષ્ટિક અને હળવો ખોરાક સૂચવવો (દાળ, ખિચડી, સૂપ, લીંબુ પાણી)
આરામદાયક પથારી, ઊંઘ અને તાણમુક્ત વાતાવરણ જાળવવું
ગરમ પીણું, પૂરતી તંદુરસ્તી માટે પ્રવાહી
4️⃣ સ્વચ્છતા અને નૈતિક સપોર્ટ (Hygiene & Emotional Support):
દર્દી અને ઘરના સભ્યોને હાથ ધોવાની સમજ આપવી
Bedpan, utensil વગેરે disinfect કરાવવાનું માર્ગદર્શન
“દર્દી માટે હોસ્પિટલ જેટલી આરોગ્યસેવા ઘરમાં મળી રહે તો આરામ અને પુનઃસ્થીતિ સરળ બને છે.”
“ANM એ ઘરમાં દર્દી માટે માનવીય કાળજી અને આરોગ્યની સંભાળ લાવે છે.”
🏥 સામુદાયિક સ્તરે સામાન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને રોગોના જોખમી સંકેતો
(Common Health Conditions in the Community and Danger Signs of Illnesses)
📘 1. પરિચય (Introduction):
ગામડાં કે શહેરી સમુદાયમાં વિવિધ આરોગ્ય સમસ્યાઓ જોવા મળે છે. આમાં કેટલીક સામાન્ય છે, અને કેટલીક તાત્કાલિક સારવાર ન મળે તો જીવલેણ બની શકે એવી “Danger Signs” ધરાવે છે.
✅ 2. સામાન્ય આરોગ્ય સ્થિતિઓ (Common Health Conditions):
આરોગ્ય સ્થિતિ
સામાન્ય લક્ષણો
તાવ (Fever)
ઉશ્નતા, થાક, કપકપી
ખાંસી / શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
શ્વાસ ફૂંકાતો, ખાંસી, ઘઉઘા અવાજ
અંતરડી / ડાયરીયા
ઢીલા પખાણા, પાણીની જેમ પખાણા
ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB)
લાંબી ખાંસી, વજન ઘટવું, રાત્રે ઘમાવું
મલેરિયા/ડેન્ગ્યુ
તાવ, તબિયત ખરાબ, સ્નાયુ દુખાવો
અસ્વસ્થતા અને પોષણની ઉણપ
થાક, વજન ઓછું, બાળકોમાં વૃદ્ધિ રોકાઈ જાય
અનિયમિત ધબકારા (Palpitation)
દિલ જોરથી ધબકાવું, શ્વાસ ઓછો પડવો
રોગપ્રતિકાર શક્તિ નીચી (Immunocompromised)
વારંવાર ચેપ થવો
⚠️ 3. જોખમી સંકેતો (Danger Signs of Illness):
દર્દી કે વ્યક્તિમાં નીચેના લક્ષણો જોવામાં આવે તો તાત્કાલિક સારવાર જરૂર પડે છે:
🔴 માતાઓ અને પુખ્ત વયના લોકો માટે:
ખૂબ ઊંચો તાવ (>103°F)
વારંવાર ઉલ્ટી/ડાયરીયા (જલદ ડિહાઈડ્રેશન)
તીવ્ર પેટ/સિરદર્દ
શ્વાસ ફૂંકાવા જેવી તકલીફ
જમવાનું ત્યજવું (Loss of appetite)
શરદી સાથે શ્વાસ લેવાતી વખતે શરર અવાજ (wheezing)
ચેતના (Unconsciousness / Confusion)
આંખો પીળી થવી (Jaundice)
મૂત્ર ન થવું કે રક્તમિશ્રિત મૂત્ર
લોહી ની ઉલ્ટી અથવા પખાણા
🔴 બાળકો માટે (Under-5):
ધીમું શ્વાસ લેવો અથવા ખૂબ ઝડપી શ્વાસ (>60/min for infants)
છાતી અંદર ખેંચાવું (chest indrawing)
બચ્ચું દૂધ ન પીવું
ઉલ્ટી, ડાયરીયા + આંખો અંદર ખેંચાયેલી
થાકેલો લાગે, ખીલ-ચમક વગર
તાવ સાથે ઝટકા (convulsions)
નરમ, શીતળ શરીર
ધબકારા અસામાન્ય હોવું
🔴 ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ માટે:
વીંટો આવવો અથવા અનિયંત્રિત ઊંઘ
રક્ત સ્ત્રાવ (Vaginal bleeding)
ગુલાબી પાણી વહેવું (leaking)
બાળકની ચળપળ બંધ થવી
પેટ કડક થઈ દુખાવા સાથે
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
હાથે-પગે ઢીંગા, પીનું
ઊંચું બ્લડપ્રેશર અને ચક્કર
👩⚕️ 4. ANM / Health Workerની જવાબદારી:
ઘરની મુલાકાત દરમિયાન લક્ષણોનું નિરીક્ષણ
Danger signs ની ઓળખીને તાત્કાલિક higher center refer કરવો
ORS, Zinc, Paracetamol જેવી પ્રાથમિક સારવાર
પરિવારને તાત્કાલિક પગલાં માટે સમજાવવું
Referral slip સાથે દર્દીને PHC/CHC મોકલવો
Record and report perfectly
🌟
⚠️ “જોખમના સંકેત ટાળો નહીં – તરત સારવાર લો.”
🩺 “ANM એ સમુદાયમાં રોગની શરૂઆત ઓળખી રિફરલ માટે પ્રથમ કડી છે.”
💡 “સાવચેતી અને જાગૃતિ = જીવ બચાવવી.”
🏥 સામુદાયિક સ્તરે સામાન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને જોખમ સંકેતો
(Expanded – Common Health Conditions in the Community and Danger Signs of Illnesses)
✅ 5. વધુ ઉદાહરણો સાથે આરોગ્ય સ્થિતિઓ (Extended List of Common Conditions):
Health assessment એ એ પ્રક્રિયા છે જેમાં વ્યક્તિના શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને ચૈતન્ય સ્વાસ્થ્ય વિશે માહિતી મેળવીને તેની સામાન્ય સ્થિતિ અને આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ ની ઓળખ થાય છે.
👉 “It is the systematic method of collecting data about a person to determine their current and past health status, and their response to illness.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
દર્દીની આરોગ્ય સ્થિતિ જાણવા
છુપાયેલી સમસ્યાઓ શોધવા
સારવારની યોજના બનાવવા
રોગની વહેલી ઓળખ માટે
આરોગ્ય શિક્ષણની જરૂરિયાત માપવા
✅ 3. આરોગ્ય મૂલ્યાંકનના પ્રકારો (Types of Health Assessment):
પ્રકાર
અર્થ
Complete (Comprehensive)
Head-to-toe full body assessment (new admission, initial visit)
Focused
કોઈ ખાસ અવયવ/પ્રણાળિ પર ધ્યાન (e.g., chest pain = cardiovascular check)
TB, Anemia, Hypertension વગેરે માટે risk factors ઓળખવા
Recordkeeping and Referral
⚠️ 7. નોંધપાત્ર લક્ષણો શોધવા (Red Flags in Assessment):
તીવ્ર તાવ
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
લોહી ની ઉલ્ટી / પખાણા
ઊંડો દુખાવો અથવા અચાનક પીડા
ઢીંગા, કમકમાટ
ચેતના
🌟
🩺 “Assessment is the first step of good nursing care.”
✅ “જ્યાં સારી તપાસ છે – ત્યાં યોગ્ય સારવાર છે!”
👩⚕️ “ANM એ આરોગ્ય આકલનની જમણી આંખ છે.”
🩺 Taking History – દર્દીની ઇતિહાસ લેવો
(દર્દી/વ્યક્તિની આરોગ્ય સંબંધિત માહિતી ભેગી કરવાની પદ્ધતિ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
History taking એ એ પ્રક્રિયા છે જેમાં દર્દીની ગત અને વર્તમાન આરોગ્ય સ્થિતિ, લક્ષણો, જીવનશૈલી અને પરિવારની માહિતી લેવાઈ છે, જેથી યોગ્ય નિદાન અને સારવાર માટે માર્ગદર્શન મળે.
👉 “History taking is the process of collecting subjective information from the patient or relatives to understand their health problem.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
રોગના કારણો શોધવા માટે માહિતી ભેગી કરવી
યોગ્ય નિદાન અને સારવાર માટે આધાર બનાવવો
બીમારીના શરૂ થવાના સમય અને લક્ષણોની સમજ
શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક પરિબળો સમજવા
✅ 3. History Taking ના મુખ્ય વિભાગો (Main Components):
📝 1️⃣ Identification Data (ઓળખ માહિતી):
નામ, ઉંમર, લિંગ
સરનામું, ફોન નંબર
વ્યવસાય
Civil ID / Registration no.
તાકીદ માટે સંપર્ક કોણ?
📖 2️⃣ Chief Complaints (મુખ્ય ફરિયાદો):
દર્દી આજકાલ કઈ તકલીફ અનુભવે છે?
ઉદાહરણ: તાવ, ખાંસી, ઉલ્ટી, પખાણા, દુખાવો
દરેક લક્ષણ માટે – કેટલા દિવસથી? ક્યારે વધારે થાય છે?
📆 3️⃣ History of Present Illness (હાજર રોગનો ઇતિહાસ):
લક્ષણોની શરૂઆત કઈ રીતે થઈ?
તે દરરોજ વધે છે કે ઘટે છે?
કોઈ દવા લીધી છે? અસર થઈ?
ઘરેલું ઉપચાર લીધા હોય તો શું?
📚 4️⃣ Past Medical History (ભૂતકાળિન રોગ ઇતિહાસ):
હાઈ બ્લડ પ્રેશર, TB, ડાયાબિટીસ, હાર્ટની બીમારી
અગાઉ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હોવ તો વિગતો
અગાઉ લીધેલી દવાઓ કે ઓપરેશન?
🧬 5️⃣ Family History (કુટુંબનો ઇતિહાસ):
શું પરિવારના કોઈ સભ્યને સંક્રમણ કે અનુક્રમણ રોગ છે?
TB, કોવિડ, હાર્ટ રોગ, કેન્સર વગેરે
🧑⚕️ 6️⃣ Personal History (વ્યક્તિગત ઇતિહાસ):
ખાવા પીવાની આદતો
ધુમ્રપાન, શરાબ પીવાની આદતો
ઊંઘ, આરામ, વ્યવસાય
પેશન્ટના રહેઠાણ અને જીવનશૈલી વિશે માહિતી
👩🍼 7️⃣ Obstetric History (મહિલાઓ માટે):
ગર્ભાવસ્થાઓની સંખ્યા (G), જન્મ (P), ઝંધારણ (A), જીવતા (L)
છેલ્લું માસિક ચક્ર (LMP), EDD
અગાઉના ગર્ભનાં ઈતિહાસો (Normal/LSCS/Abortion)
💊 8️⃣ Treatment History (ચલતી સારવારનો ઇતિહાસ):
હાલની દવાઓ કે સારવાર
Allergies કે adverse reaction તો નથી ને?
Immunization history (TT, Hepatitis B, COVID-19)
🏘️ 9️⃣ Environmental / Social History:
રહેઠાણ, પાણી-ગટર વ્યવસ્થા
ભીડભાડ કે સફાઈ અંગેની સ્થિતિ
કોવિડ/ચેપગ્રસ્ત દર્દી સાથે સંપર્ક?
🧾 4. History Taking દરમિયાન યાદ રાખવા જેવી બાબતો:
દર્દી સાથે શાંતિપૂર્વક, સહાનુભૂતિભર્યું વાતચીત
Confidentiality જાળવવી
સ્પષ્ટ ભાષામાં પ્રશ્નો પૂછવા
દરરોજ નોંધો અપડેટ કરવી
જો દર્દી બોલી શકતો ન હોય તો પરિવાર પાસેથી માહિતી લેવી
🌟
🩺 “History is the foundation of diagnosis.”
✅ “ઈતિહાસ સિવાય કોઈપણ સારવાર અધૂરી છે.”
👩⚕️ “ANM/નર્સ માટે history લેવી = દર્દીને સમજવાનો પહેલો પગથિયો.”
🩺 Physical Examination
(શારીરિક તપાસ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
Physical Examination એ દર્દીના શરીરના અવયવો, તંત્રો અને સામાન્ય દેખાવની સાંભળવી, જોવી, સ્પર્શવી અને ટપાટપ કરવી જેવી પદ્ધતિઓ વડે નિરીક્ષણ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
👉 “Physical examination is a systematic process of assessing the body by using techniques such as inspection, palpation, percussion and auscultation.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ નિરીક્ષણ કરવી
રોગના સંકેતો શોધવા
સારવાર માટે આધાર મેળવવો
સામાન્ય અને અસામાન્ય લક્ષણોની ઓળખ
નર્સિંગ કેર પ્લાન તૈયાર કરવાનો આધાર
✅ 3. Physical Examination Techniques (તપાસ કરવાની પદ્ધતિઓ):
પદ્ધતિ
અર્થ
ઉદાહરણ
Inspection (દ્રષ્ટિથી નિરીક્ષણ)
જોવી
ઘા, રંગ, ચાલ, સૂજન
Palpation (સ્પર્શ દ્વારા)
સ્પર્શ કરવો
તાપમાન, દુખાવો, ગાંઠ
Percussion (ટપાટપ)
ટકરાવવો
છાતી, પેટનો અવાજ
Auscultation (સાંભળવું)
સ્ટેથોસ્કોપથી
હૃદયધબકારા, શ્વાસ અવાજ
🧍♀️ 4. Head-to-Toe Physical Examination:
1️⃣ માથું અને ચહેરું:
આંખો: રંગ, પીળાશ, દુblurઃરસ્તિ
નાક: સ્રાવ, અવરોધ
મોઢું: પલળેલ કઠણતા, દાંત અને જીભ
કાન: Infection, discharge
2️⃣ ગળું અને લસિકા ગ્રંથિઓ:
ગ્રંથિઓ સુજેલી છે કે નહીં
ગળામાં દુખાવો?
3️⃣ છાતી અને શ્વસન તંત્ર:
શ્વાસ દર, ઘૂઘા અવાજ
શ્વાસ લેતી વખતે કોઈ ખિંચાવ?
4️⃣ હ્રદય (Cardiovascular):
ધબકારા – નિયમિત કે 아닐
નીચલા અંગોમાં સૂજન?
5️⃣ પેટ (Abdomen):
ફૂલેલું છે?
બાવલ અવાજ સાંભળવો
દુખાવો તો ક્યાં?
6️⃣ અંત્ર અને મૂત્ર તંત્ર:
પખાણા / મૂત્ર – નિયમિત છે?
પીડા / વારંવાર થવું?
7️⃣ હાથ અને પગ:
ઘા, કપાઈ, ફૂલો
તાપમાન, તીવ્રતા
Bed sore ના સંકેતો
8️⃣ ચામડી (Skin):
રંગ, સૂકો કે ભેજભરેલો
ખંજવાળ, ઘા, Bed sore
9️⃣ માનસિક સ્થિતિ:
જવાબ આપે છે કે નહીં?
કન્ફ્યુઝન કે ઊંઘથી જાગે છે?
📦 5. Articles Required (જરૂરી સાધનો):
સ્ટેથોસ્કોપ
થર્મોમીટર
પલ્સ ઓક્સિમીટર
ટોર્ચ લાઈટ
કપડા ઊઘાળવા માટે સ્ક્રીન
Gloves, Sanitizer, BP Instrument
🧾 6. નોંધવા જેવી બાબતો:
તપાસ પહેલાં દર્દીની મંજૂરી લેવી
બીજાની ગોપનીયતા જાળવવી
હવા અને પ્રકાશ પૂરતું હોવું
દરેક અવયવ માટે સામાન્ય અને અસામાન્ય બાબતો નોંધવી
Findings હમેશાં record કરવી
🌟
🩺 “શારીરિક તપાસ એ નર્સિંગ પ્રક્રિયાની પહેલું પગથિયો છે.”
Vital signs એ તે શારીરિક ચિહ્નો છે જે શરીરના મુખ્ય તંત્રોની કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે. તે વ્યક્તિ જીવિત છે કે નહીં અને તેની હાલત કેવી છે, તે જાણવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ સૂચક છે.
👉 “Vital signs are clinical measurements that indicate the state of a person’s essential body functions.”
🧾 4. Vital Signs નોંધતી વખતે ધ્યાન રાખવાના મુદ્દા:
દર્દી આરામદાયક સ્થિતિમાં હોવો જોઈએ
દરેક સાધન стерિલ અને કાર્યરત હોવું જોઈએ
દરેક રીડિંગ સમયસર નોંધવું
ખાસ જોખમવાળા દર્દીઓમાં વારંવાર ચકાસવું
તરત રિપોર્ટ કરવું જો dangerously high/low હોય
👩⚕️ 5. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
Vital signs નિયમિત માપવી
દર રોગની સ્થિતિ પ્રમાણે નોંધવું
લક્ષણો સાથે vital signs ની સરખામણી
વારંવાર માપવાની જરૂર છે એવા દર્દીઓ ઓળખવી
Record and refer accordingly
🌟
🩺 “Vital signs = Life signals.”
✅ “સાચા રીડિંગ = યોગ્ય સારવાર.”
👩⚕️ “ANM નર્સ માટે vital signs એ દરરોજની જરૂરી કામગીરી છે.”
⚖️ Weight (વજન)
(શારીરિક વજન – માપ, મહત્વ અને દૈનિક ઉપયોગ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
વજન એ વ્યક્તિના શરીરદ્રવ્યનું કુલ પ્રમાણ છે, જે સામાન્ય રીતે કિલોગ્રામમાં માપવામાં આવે છે. આરોગ્યનું મૂળભૂત દર્શક છે.
👉 “Weight is the total body mass measured to assess the nutritional and health status of an individual.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives of Weight Measurement):
પોષણની સ્થિતિને માપવા
દવા અને ઈન્જેક્શન માટે યોગ્ય ડોઝ નક્કી કરવી
બાળ વિકાસ અને વૃદ્ધિની દેખરેખ
ઓવરવેઇટ કે અંડરવેઇટની ઓળખ
રોગોના જોખમો જાણવા માટે (જેમ કે ડાયાબિટીસ, હાઈ બીપી)
✅ 3. સાધનો (Instruments):
વય / સમુદાય
વપરાતું સાધન
નવિનાતમ બાળક
Infant weighing scale
બાળકો (1–5 વર્ષ)
Spring weighing scale
પુખ્ત વ્યક્તિઓ
Digital/Manual adult scale
Community use
Salter scale / Hanging scale
📏 4. માપવાની પદ્ધતિ (Procedure):
🔹 પુખ્ત વયના લોકો માટે:
બંધ કપડાં અને પગમાં શુઝ વગર ઊભા રહે
સ્કેલ સમતળ જમીન પર મૂકો
નભ થી ઊભા રહે
રીડિંગ કિલોગ્રામમાં નોંધો
🔹 બાળ માટે:
બાળકને કાપડ વગર તોલો
પહેલા કાપડનું વજન માપો અને બાદ કરો
બેકાર ખેંચાવ વગર બેઠા/લાંબાવા રાખો
📊 5. સામાન્ય વજન સૂચકાંક (Normal Weight Guidelines):
વય
સરેરાશ વજન
જન્મે
2.5 – 3.5 કિગ્રા
1 વર્ષ
10 કિગ્રા આસપાસ
5 વર્ષ
15 – 18 કિગ્રા
પુખ્ત સ્ત્રી
45 – 55 કિગ્રા
પુખ્ત પુરૂષ
55 – 65 કિગ્રા
⚠️ 6. અસામાન્યતા (Abnormal Findings):
શરત
વર્ણન
Underweight
ઉંમર/ઊંચાઈના પ્રમાણમાં ઓછું વજન
Overweight
વધુ વજન
Obesity
20% થી વધુ વધુ વજન
Sudden weight loss
TB, HIV, Cancer કે Malnutrition નું સંકેત
👩⚕️ 7. ANM / Health Worker ની જવાબદારી:
વજન માપતી વખતે ખાનગીતા અને સલામતી જાળવવી
યોગ્ય સ્કેલ અને કેલિબ્રેશન ચકાસવું
વૃદ્ધિ માપવા Growth chart માં દાખલ કરવું
કુપોષિત બાળકો માટે “વજન ઉંમર પ્રમાણે” ચકાસવું
જરૂરી હોય ત્યાં NRC કે PHC રેફર કરવું
🌟
⚖️ “વજન એ આરોગ્યનું દર્પણ છે.”
📊 “સાચું વજન = યોગ્ય પોષણ + આરોગ્ય.”
👩⚕️ “ANM માટે વજન દર મમતા ડે, ઘર મુલાકાત, અને સ્કૂલ ચેકઅપમાં મહત્વનું છે.”
📏 Height (ઊંચાઈ)
(શારીરિક વૃદ્ધિનું માપ – મહત્વ, પદ્ધતિ અને ઉપયોગ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
Height એટલે માણસના શરીરનું માપ જે માથાની ટોચથી પગના તળિયા સુધીનું અંતર બતાવે છે. સામાન્ય રીતે સે.મી. (centimeter) અથવા અંગુલ / ફૂટ માં માપવામાં આવે છે.
👉 “Height is the vertical measurement of the body from head to heel in standing or lying position.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives of Height Measurement):
વૃદ્ધિ (growth) અને વિકાસ (development) ની સ્થિતિ જાણવા
પોષણની સ્થિતિ ચકાસવા માટે (જેમકે Height-for-Age)
દવાઓનું ડોઝ અને બેઝલ મેટાબોલિક રેટ નક્કી કરવું
Body Mass Index (BMI) માપવા માટે
બાળકોમાં કુપોષણ કે વિકૃતિ ઓળખવા
✅ 3. સાધનો (Instruments Used):
વય
સાધન
0 – 2 વર્ષ
Infantometer
2 વર્ષથી ઉપર
Measuring tape / Stadiometer
પોષણ કાર્ડ
WHO Growth Chart / India Kishori Card
📏 4. માપવાની પદ્ધતિ (Procedure):
👶 Infants (0–2 વર્ષ):
Infantometer નો ઉપયોગ કરો
બાળકને ચટાઈ પર પીઠ નીચે લાવવામાં આવે
માથું સ્થિર રાખો અને પગને સીધા ખેંચો
માથાની ટોચથી પગની એડી સુધીનું માપ લો
👧👨 Children & Adults (2 વર્ષથી ઉપર):
બાળક/પુખ્ત વ્યક્તિ બેરફુટ હળવો કપડામાં ઊભા રહે
પીઠ સીધી અને માથું આગળ જોઈ રહ્યું હોવું
હીલ, પીઠ, કાંધ દીવાલ સાથે સ્પર્શે
Measuring tape કે Stadiometer વડે માપ લો
માપને centimeter (cm) માં નોંધો
📊 5. સામાન્ય ઊંચાઈનો અંદાજ (Normal Height Averages):
✅ “દર્દી બોલે નહિ તો લક્ષણો બોલે છે – જોવું શીખો.”
👁️🗨️ “જ્યાં વહેલી ઓળખ, ત્યાં વહેલી સારવાર – અને બચી જાય છે જીવ.”
🩺 Identification of Health Problems
(આરોગ્ય સમસ્યાઓની ઓળખ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
આરોગ્ય સમસ્યાઓની ઓળખ એટલે વ્યક્તિ કે સમુદાયમાં વર્તતી કોઈ શારીરિક, માનસિક કે સામાજિક સમસ્યાને સમયસર ઓળખીને યોગ્ય સારવાર માટે પગલાં લેવું.
👉 “Identification of health problems is the process of recognizing actual or potential health-related issues in individuals, families, or communities.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
ગંભીર રોગોની વહેલી તકે ઓળખ
યોગ્ય સારવાર અને રેફરલ સુનિશ્ચિત કરવી
આરોગ્ય શિક્ષણ અને જાગૃતિ માટે આધાર
પરિવાર અને સમુદાયના સર્વાંગી વિકાસ માટે માર્ગ
આરોગ્ય યોજનાઓ માટે ડેટા એકઠું કરવો
✅ 3. આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઓળખવાના સ્તરો (Levels of Identification):
સ્તર
ઉદાહરણ
વ્યક્તિગત
તાવ, ખાંસી, ઊંઘ ન આવવી
પરિવાર સ્તર
કુપોષણ, અનિમિયા, વારંવાર બીમારી
સમુદાય સ્તર
TB, ડેન્ગ્યુ, મલેરિયા, શૌચાળયનો અભાવ
🔍 4. ઓળખવા માટેના સ્ત્રોતો (Sources for Identification):
(દર્દીની સંભાળ અને વ્યવસ્થાપન) (ઘરે, આરોગ્ય કેન્દ્રો અને સમુદાયમાં)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
Management of the sick એટલે દર્દીની શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખી તેમને યોગ્ય સારવાર, કાળજી અને પુનઃસ્થાપન માટે પગલાં લેવાની પ્રક્રિયા.
👉 “It is the process of providing comprehensive care to a sick individual including assessment, treatment, support, and follow-up to ensure recovery and prevent complications.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
દર્દી માટે આરામ અને રાહત સુનિશ્ચિત કરવી
રોગની જટિલતાઓને અટકાવવી
ઝડપથી તંદુરસ્તી તરફ પાછા લાવવી
બીજાને ચેપ ન ફેલાય તેની તકેદારી
જરૂરી માહિતી એકઠી કરીને નિદાન અને રેફરલ માટે સહાયરૂપ થવું
✅ 3. દર્દી વ્યવસ્થાપનના તબક્કાઓ (Steps in Management of the Sick):
1️⃣ મુલ્યાંકન (Assessment):
લક્ષણો અને લાઈફ સાઇન્સ (Vital signs) ચકાસવા
ઈતિહાસ (History) અને શારીરિક ચકાસણી
આહાર, ઊંઘ, શૌચ વગેરે બાબતોનું નિરીક્ષણ
2️⃣ રોગની ઓળખ (Diagnosis):
સામાન્ય ચેપ / દિગ્રધા / તાવ
રક્તની તપાસ, મલ / મૂત્ર ચકાસણી
Screening tools (MUAC, HB, Blood sugar)
3️⃣ સારવાર (Treatment):
દવાઓ (ORS, Antibiotics, Antipyretics, Iron, etc.)
wound care, sponge bath, fever management
rest + fluids + nutritious food
4️⃣ જાતીય સ્વચ્છતા અને આરામ (Hygiene & Comfort):
દર્દીની પથારી સ્વચ્છ રાખવી
Bed sore નિવારણ
વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવી
Pozitioning અને oral care
5️⃣ આહાર વ્યવસ્થા (Nutrition):
પૌષ્ટિક, હળવો અને આસાનપાચ્ય ભોજન
દૂધ, લીંબુ પાણી, ખિચડી, દાળ, ફળો
કુપોષિત માટે energy dense diet
6️⃣ મનોસાંતોના પગલાં (Psychological Support):
પ્રેમભર્યું વાતાવરણ
દહેશત, ભય, નિરાશા દૂર કરવા માટે સંવાદ
પરિવારનું સમર્થન બનાવવું
7️⃣ રેફરલ (Referral):
જો લક્ષણો વધારે છે, બચાવ શક્ય ન હોય
PHC/CHC અથવા higher center તરફ મોકલવું
Referral slip અને મૌખિક માહિતી સાથે
8️⃣ ફોલોઅપ (Follow-up):
દવા નિયમિત લે છે કે નહીં તે જોવું
દુશ્પ્રભાવો (side effects) છે કે નહીં
પુનઃ ચકાસણી તારીખ સમજાવવી
👩⚕️ 4. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
દર્દીની દિવસવાર દેખરેખ
ઘર મુલાકાતો દરમિયાન લક્ષણો અવલોકન
Mamta Day અને Outreach Clinics માં સેવા
Danger signs જોઈને higher center refer
ORS / Zinc / Iron / Deworming / DOTS / IFA આપવું
Recordkeeping and Health Education
🧾 5. Management Cards / Tools:
Home-based care card
Nutritional management sheet
Drug treatment card
Referral register
Patient teaching leaflets
🌟
✅ “સારી સારવારનો આરંભ છે – યોગ્ય નિયંત્રણ અને લાગણીપૂર્ણ સંભાળ.”
👩⚕️ “ANM એ દર્દી સંભાળમાં સૌ પ્રથમ દોરો છે.”
💊 “સાવધાની + સમર્પણ = સફળ દર્દી સંભાળ.”
🏠👩⚕️ Home and Community Nursing Procedures
(ઘર અને સમુદાય સ્તરે અનુસરવામાં આવતી નર્સિંગ પદ્ધતિઓ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
Home and community nursing procedures એ એવી શારીરિક અને આરોગ્ય સંબંધિત પદ્ધતિઓ છે જે નર્સ અથવા આરોગ્ય કાર્યકર દ્વારા દર્દીની ઘર-માહોલમાં અથવા સમુદાય સ્તરે કરવામાં આવે છે, જેથી સારવાર, આરામ અને પુનઃસ્થાપન સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
👉 “These are planned, safe, and hygienic procedures carried out by nurses at home or community level to provide basic, promotive, preventive, curative, and rehabilitative care.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
ઘરેલું સ્તરે આરોગ્ય સેવા પહોંચાડવી
દર્દી અને પરિવારને આરામ, સારવાર અને માર્ગદર્શન આપવો
સારવારની સરળતા માટે ઘરમાહોલમાં દૃઢ કાળજી
દર્દીની સમસ્યાઓના વહેલા નિદાન અને નિયંત્રણ
બીમારીના ફેલાવાને અટકાવવું
✅ 3. ઘર અને સમુદાય સ્તરે કરાતી મહત્વની નર્સિંગ પદ્ધતિઓ:
1️⃣ Basic Procedures (મૂળભૂત સેવા):
પદ્ધતિ
હેતુ
તાપમાન, પલ્સ, શ્વાસ અને BP માપવું
જીવનચિહ્નોની દેખરેખ
ORS / Zinc Administration
ડાયરીયા કંટ્રોલ
Wound dressing
ઘા ભરણ અને ઈન્ફેક્શન નિવારણ
Bed bath / sponge bath
બેચેન દર્દી માટે સ્વચ્છતા
Nail and oral care
વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવી
Steam inhalation
શરદી, શ્વાસની તકલીફ માટે રાહત
2️⃣ Preventive Procedures (રોગ નિવારક):
પદ્ધતિ
હેતુ
TT, DPT, COVID-19 જેવા રસીકરણ
રોગ નિવારણ
Deworming
કીડીઓ દૂર કરવા
Iron–Folic Acid આપવી
અનિમિયા નિવારણ
Chlorination of water
પાણીborne રોગ નિવારણ
Vector control spray
મચ્છરજન્ય રોગ અટકાવવો
3️⃣ Curative Procedures (ચિકિત્સાત્મક):
પદ્ધતિ
હેતુ
DOTS for TB
TB નિયંત્રણ
First aid in minor injury
ઘા અથવા દુર્ઘટનામાં તાત્કાલિક રાહત
Fever care (Cold sponge)
તાવ નિયંત્રણ
Pain management
દુઃખાવામાં રાહત આપવી
4️⃣ Rehabilitative Support (પુનઃસ્થાપન):
Post-delivery mother care
Bed sore prevention for chronic patient
Physically challenged વ્યક્તિ માટે સહાય
Counseling & family support
5️⃣ Health Education Activities (જાગૃતિ પ્રવૃતિઓ):
હસ્તધોવણ, પોષણ, દર્દીની સંભાળ
Oral rehydration home preparation
Family planning methods
Danger signs વિશે શિક્ષણ
TB, HIV, Dengue જેવા રોગો પર જાગૃતિ
🧰 4. જરૂરી સાધનો (Articles Needed):
Home visit bag
Digital thermometer, BP instrument
Sterile gauze, gloves, cotton
ORS, IFA, Zinc, Deworming tablets
Torch, measuring tape, soap, water bottle
Growth chart, MUAC tape
👩⚕️ 5. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
દરેક વિઝિટ સાથે સુરક્ષા અને ગોપનીયતા જાળવવી
Universal precautions અનુસરવી
Infection control રાખવો
Record અને Reporting યોગ્ય રીતે કરવી
સમાજમાં વિશ્વાસ અને સંબંધ બાંધવો
🌟
✅ “ઘરદીઠ સેવા એ આરોગ્યસેવાની આત્મા છે.”
🏥 “જ્યાં હોસ્પિટલ ન પહોંચે, ત્યાં ANM પહોંચે છે.”
👩⚕️ “ઘરેલું અને સમુદાય આધારિત પદ્ધતિઓથી આરોગ્ય સુધારાશે અને જીવ બચાશે.”
🩺 Care of the Sick
(દર્દીની કાળજી)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
દર્દીની કાળજી એ એવી સતત અને વ્યાપક પ્રક્રિયા છે જેમાં શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને ભાવનાત્મક રીતે બીમાર વ્યક્તિને આરામ, સારવાર અને પુનઃસ્થાપન માટે સહાય અને સપોર્ટ આપવામાં આવે છે.
👉 “Care of the sick is the holistic support and treatment provided to individuals who are ill, with the aim of recovery, relief, and maintaining dignity.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
દર્દીને આરામ અને રાહત આપવી
તીવ્રતા કે દુઃખાવાની સ્થિતિ ઘટાડવી
તંદુરસ્તી તરફ દર્દીને પુનઃસ્થાપિત કરવો
બીમારીની જટિલતાઓ અટકાવવી
પરિવારને માર્ગદર્શન અને સંવેદનશીલતા જાળવવી
✅ 3. દર્દી કાળજીના મુખ્ય પાસાઓ (Aspects of Care):
1️⃣ શારીરિક કાળજી (Physical Care):
તાવ, પલ્સ, BP અને શ્વાસદર માપવું
બેડ બાથ / સ્પોન્જ બાથ
ઘાની સાફસફાઈ અને ડ્રેસિંગ
પથારી બદલવી
બેક કેર, પોઝિશન બદલવી
Bed sore નિવારણ
2️⃣ આહાર અને પોષણ (Nutrition):
હળવો, પૌષ્ટિક અને આસાનપાચ્ય ભોજન
ORS, તાજું પાણી, દૂધ, ફળ
કુપોષિત માટે energy dense diet
દવા સાથે જમવાનું સુસંગત રાખવું
3️⃣ વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા (Personal Hygiene):
મુખ અને દાંતની સફાઈ
નખ કપાવા
વાળની સફાઈ અને સંભાળ
બેડપેન, યુરિનલ ઉપયોગ પછી સફાઈ
4️⃣ મનોબળ અને માનસિક સમર્થન (Psychological Care):
પ્રેમભર્યું વાતચીત
દર્દીનો આત્મવિશ્વાસ વધારવો
ભય અને ચિંતાને દૂર કરવું
નજીકના લોકો સાથે સંપર્ક જાળવી આપવો
5️⃣ દવા વ્યવસ્થાપન (Medication Care):
દવા યોગ્ય સમયે આપવી
Side effects માટે અવલોકન
TB, DOTS, IFA, Zinc જેવી સરકારી દવાઓનું અનુસરણ
Allergy હોય તો નોંધવી
6️⃣ સ્વચ્છ વાતાવરણ (Environment):
પંખો/લાઇટ વ્યવસ્થા
અવાજમુક્ત, સ્વચ્છ અને આરામદાયક માહોલ
દુર્ગંધ દૂર કરવી
પડદાની ગોપનીયતા જાળવવી
7️⃣ ફેમિલી/કેરગિવર તાલીમ (Education to Family):
દવા કેવી રીતે આપવી
ORS કેવી રીતે બનાવવું
ખાવા-પીવાના નિયમો
Danger signs ઓળખવાની સમજ આપવી
👩⚕️ 4. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
દરરોજ ઘર મુલાકાત કરીને લક્ષણો જોવો
બીમાર વ્યક્તિ માટે વ્યવસ્થિત સંભાળ
જરૂરી હોય ત્યાં higher center refer
Danger signs માટે જાગૃત રહેવું
રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ જાળવવું
આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું
📌 5. ઉપયોગી સાધનો (Articles for Home Care):
Home visit bag
થર્મોમીટર, સ્ટેથોસ્કોપ
Gloves, Masks, Cotton, Gauze
ORS, Iron tablets, Zinc
Sponge, Towel, Clean bed sheet
🌟
🩺 “દર્દી માટે દવાઓ જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી છે લાગણીભરેલી કાળજી.”
👩⚕️ “ANM એ દર્દીની ઘરમાં સેવા આપે છે એવી વ્યક્તિ છે જેના સ્પર્શે આરામ મળે છે.”
(દર્દીને વધુ સારવાર માટે ઉચ્ચ સ્તરે મોકલવાની પ્રક્રિયા)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
Referral એ એવી વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા છે જેમાં દર્દીને આરોગ્યની વધારે સુધરેલી, વિશિષ્ટ અથવા તાત્કાલિક સેવા માટે એક આરોગ્ય સંસ્થાથી બીજી સંસ્થાએ મોકલવામાં આવે છે.
👉 “Referral is the process of directing a patient to a higher health facility for further diagnosis, treatment, or specialized care that is not available at the current level.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives of Referral):
દર્દીને યોગ્ય અને સમયસરની સારવાર મળવી
જીવલેણ પરિસ્થિતિઓનો યોગ્ય વ્યવસ્થાપન
વિશિષ્ટ નિદાન કે સારવાર માટે મોકલવું
સ્થળ પર ઉપલબ્ધ સેવાઓથી ઉપરની સેવા સુનિશ્ચિત કરવી
આરોગ્ય તંત્રમાં સતત continuity of care જાળવવી
✅ 3. Referral System ના સ્તરો (Levels of Referral):
સ્તર
ઉદાહરણ
Primary to Secondary
Sub-Center → PHC / CHC
Secondary to Tertiary
CHC → District Hospital / Medical College
Community to Facility
Home → SC / PHC
Backward Referral
Higher center → Lower center for follow-up
📄 4. Referral Situation Examples (રેફરલ કરવી એવી સ્થિતિઓ):
🔸 માતા અને બાળ આરોગ્ય માટે:
વધુ રક્તસ્ત્રાવ
ઊંચું બ્લડપ્રેશર (PIH)
બાળકનો દમઘોટો (asphyxia)
Low birth weight + Feeding difficulty
🔸 સામાન્ય તાત્કાલિક સ્થિતિઓ:
Dyspnea (શ્વાસ લેવામાં તકલીફ)
Long-duration fever
Severe dehydration / diarrhea
Accident, trauma, burn
Epileptic seizures
🔸 ચેપજન્ય રોગો માટે:
TB, HIV, Leprosy
Dengue, Malaria with complications
Severe skin infections
COVID-like symptoms with comorbidities
📋 5. Referral Form માં દર્શાવવાની બાબતો:
દર્દીનું નામ, ઉંમર, જાતિ
chief complaints / લક્ષણો
vital signs (તાપમાન, pulse, BP, etc.)
પ્રથમ સારવાર (First aid) શું અપાઈ
કારણ શેના આધારે રેફરલ કરાયું
જ્યાં મોકલવામાં આવ્યું તે સંસ્થાનું નામ
મોકલ્યા ગયાનો સમય અને તારીખ
મોકલનારનુ નામ અને હસ્તાક્ષર
👩⚕️ 6. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
Danger signs ઓળખી ને તાત્કાલિક રેફર કરવો
રેફરલ પહેલાં First aid આપવી
Referral slip ભરીને જ આપવી
પરિવારને સમજાવવું અને તેમની જાળવણી કરવી
Ambulance (108 / 102) સેવા માટે સહાય
Follow-up અને back-referral નોંધવું
Records રાખવા
🧾 7. Referral Register અને Recordkeeping:
દર મહિને કેટલા રેફરલ થયા, કારણો
Outcome (admitted / treated / died)
Name of receiving facility
Referral feedback slip (જ્યાંથી પાછી માહિતી મળે)
🌟
🔁 “રેફરલ એ જીવ બચાવવાનો દોર છે – સમયસર કરી શકાય તો રોગની જટિલતા ટાળી શકાય છે.”
👩⚕️ “ANM એ રેફરલ સિસ્ટમની પહેલી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ કડી છે.”
(વ્યક્તિ કે સમુદાયને આરોગ્ય માટે જાગૃત કરવાનું શિક્ષણ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
આરોગ્ય શિક્ષણ એ એવી યોજના બદ્ધ પ્રક્રિયા છે જેમાં વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમુદાયને આરોગ્ય વિશે જાગૃતિ લાવી સારી આરોગ્ય પ્રવૃત્તિઓ અપનાવવા માટે પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
👉 “Health education is a process that informs, motivates, and helps people to adopt and maintain healthy practices and lifestyles.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
લોકોમાં આરોગ્ય વિષે જાગૃતિ ફેલાવવી
સ્વચ્છતા અને રોગપ્રતિકારક આદતો વિકસાવવી
રોગોના નિવારણ અને નિયંત્રણ માટે સમજ આપવી
લોકોના જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક ફેરફાર લાવવો
આરોગ્ય સેવાને સ્વીકાર્ય બનાવવી
✅ 3. આરોગ્ય શિક્ષણના સિદ્ધાંતો (Principles of Health Education):
સિદ્ધાંત
અર્થ
જરૂરિયાત આધારિત
જેવું સમુદાયને જાણવા જોઈએ એ જ શીખવવું
સમજણભરેલું
ભાષા, ઉંમર અને કલ્ચર મુજબ સમજાવવું
ભાગીદારી
લોકોની સહભાગિતા હોવી જોઈએ
પુનરાવૃત્તિ
એક જ વાત વારંવાર સમજાવવી
ઉપાયયોગ્યતા
જે સમજાવીએ તે હકીકતમાં કરી શકાય એવું હોવું જોઈએ
મૌખિક + દૃશ્ય + પ્રયોગશીલ
બોલીને, બતાવીને અને કરાવીને શીખવવું
🧑🏫 4. આરોગ્ય શિક્ષણના પ્રકારો (Types of Health Education):
પ્રકાર
ઉદાહરણ
💬 વ્યક્તિગત શિક્ષણ
ઘરે દર્દીને દવા આપતી વખતે સમજાવવું
👨👩👧👦 જૂથ શિક્ષણ
મમતા ડે, બાળકો/માતાઓનો જૂથ
🏫 સામુદાયિક શિક્ષણ
શાળા, ગામ સભા, આરોગ્ય મેલાઓમાં
🎯 માધ્યમો (Methods & Media):
વિધિ
માધ્યમ
મૌખિક
વાર્તાલાપ, ચર્ચા, પ્રશ્નોતરી
દૃશ્ય
પોષણ ચિત્ર, પોશ્ટર, ફ્લિપ ચાર્ટ
દૃશ્ય-શ્રાવ્ય
વિડીયો, સ્લાઈડ્સ, ટીવી, ઓડિયો
પ્રયોગશીલ
હેન્ડ વોશ ડેમો, ORS બનાવવાની રીત
🏥 5. મુખ્ય આરોગ્ય શિક્ષણ વિષયો (Key Topics in Health Education):
વ્યક્તિગત અને સામૂહિક સ્વચ્છતા
પોષણ અનેbalanced diet
રોગ નિવારણ (TB, HIV, મલેરિયા, ડેન્ગ્યુ)
રસીકરણ અને માતા-શિશુ આરોગ્ય
કુટુંબ નિયોજન
શાળારોગો અને કિશોરી આરોગ્ય
વયસ્ક આરોગ્ય અને જીવનશૈલી રોગો (Diabetes, BP)
લોકઉપચાર/ઘરેલું ઉપાય વિશે ભૂલ દૂર કરવી
👩⚕️ 6. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
દર મમતા ડે અને હોમ વિઝિટમાં સમજ આપવી
Flipcharts, Posters નો ઉપયોગ કરવો
Risk group (ગર્ભવતી, બાળકો, વૃદ્ધ) માટે અલગ શિક્ષણ
Demonstration દ્વારા લોકોને “કરાવીને શીખવવું”
સંદેશ સરળ ભાષામાં અને પ્રેમથી આપવો
Follow-up લઈ જાણવું કે લોકોને સમજાયું કે નહીં
🌟
🧠 “જ્યાં જ્ઞાન છે ત્યાં જાળવણી છે – આરોગ્ય શિક્ષણ એ રોગ નિવારણનું શક્તિશાળી સાધન છે.”
👩⚕️ “ANM એ આરોગ્ય જ્ઞાનની દૂત છે – જે ઘરે ઘર સુધી પ્રકાશ લાવે છે.”
📚 “શિક્ષણથી ફેરફાર, ફેરફારથી આરોગ્ય.”
👨👩👧👦 Individual and Family
(વ્યક્તિ અને પરિવાર – આરોગ્ય સેવાઓમાં મહત્ત્વ)
📘 1. પરિભાષા (Definition):
🔹 વ્યક્તિ (Individual): વ્યક્તિ એ આરોગ્ય સેવા અને સંભાળ માટેની સૌથી નાની અને મુખ્ય એકમ છે.
👉 “A person considered as a unique physical, mental, social, and spiritual being.”
🔹 પરિવાર (Family): પરિવાર એ સંબંધિત વ્યક્તિઓનો એવો જૂથ છે જે સામાન્ય રહેવાનું સ્થળ, સંસ્કૃતિ અને કાળજી વહેંચે છે.
👉 “A group of individuals related by blood, marriage or adoption, living together and sharing responsibilities.”
🎯 2. હેતુઓ (Objectives):
વ્યક્તિને આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી અપનાવવા માર્ગદર્શન
પરિવારના દરેક સભ્યની આરોગ્ય જરૂરિયાત ઓળખવી
આરોગ્ય રોગોની વહેલી ઓળખ અને સારવાર
પરિવારના માનસિક, સામાજિક અને શારીરિક વિકાસમાં સહાય
કુટુંબ સ્તરે આરોગ્ય સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવો
✅ 3. આરોગ્ય સેવાઓમાં વ્યક્તિ અને પરિવારનું મહત્ત્વ:
પાસુ
વિગતો
🔹 વ્યક્તિ
દરેક વ્યક્તિને જુદી-જુદી આરોગ્ય જરૂરિયાત હોય છે, જેમ કે શિશુ, કિશોરી, પુખ્ત, વૃદ્ધ વગેરે.
🔸 પરિવાર
એક સભ્ય બીમાર હોય તો આખું પરિવાર પ્રભાવિત થાય છે. તેથી, પરિવાર પરિપ્રેક્ષ્યે સેવા આપવી વધુ અસરકારક હોય છે.
🔹 Decision making
આરોગ્ય સેવાઓ માટેનું નિર્ણયો ઘણીવાર પરિવાર દ્વારા લેવાય છે.
🔸 Support system
પરિવારમાં સકારાત્મક વાતાવરણ અને સહકાર હોય તો આરોગ્ય સુધારામાં ઝડપ આવે છે.
🧾 4. પરિવારના પ્રકારો (Types of Families):
પ્રકાર
અર્થ
Nuclear family
માતા-પિતા અને બાળકો
Joint family
ઘણાં સભ્યો, ઘણા પેઢી સાથે રહે
Extended family
કુટુંબના અન્ય સંબંધિત સભ્યો પણ
Broken family
પતિ-પત્ની વિભાજન, એકલ માતા/પિતા
🏠 5. પરિવાર આધારિત આરોગ્ય સમસ્યાઓ (Family-related Health Problems):
કુટુંબમાં પોષણની ઉણપ
વારસાગત રોગો (Hereditary diseases)
TB/HIV જેવી ચેપજન્ય બીમારીઓ
ગર્ભસંબંધિત સમસ્યાઓ
નશાની આદતો
બાળકના રોગો, વિકાસ વિકાર
કુટુંબમાં આરોગ્યજાગૃતિનો અભાવ
👩⚕️ 6. ANM / Health Worker ની ભૂમિકા:
ઘર મુલાકાત લઈને દરેક સભ્યની આરોગ્ય સ્થિતિની નોંધ
Mamta Card, Kishori Card, Growth Charts સાથે કાર્ય
પરિવારની આરોગ્ય જરૂરિયાતોને ઓળખવી
આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું (દંતસ્વચ્છતા, પોષણ, રસીકરણ)
TB, HIV, Family Planning જેવી સેવાઓ માટે કાઉન્સેલિંગ