GNM-F.Y-CHN-I-REFERRAL SYSTEM-UNIT-NO.7

GNM-F.Y-CHN-I-REFERRAL SYSTEM-UNIT-NO.7

Syllabus as Per INC

Referral System
a) Levels of health care and health care
settings.
b) Referral services available
c) Steps in referral.
d) Role of a nurse in referral

DEFINITION ( ડેફીનેશન ) :

1) રિફરલ (Referral):

જ્યારે કોઈ પેશન્ટ ને જરૂરી ડાયગ્નોસિસ, ઇન્વેસ્ટિગેશન, ટ્રીટમેન્ટ અથવા સ્પેશિયલાઇઝ્ડ કેર વર્તમાન હેલ્થ ફેસિલિટી માં ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે તેને વધુ સગવડ ધરાવતી અથવા ઉચ્ચ કક્ષાની હેલ્થ ફેસિલિટી માં મોકલવાની પ્રક્રિયાને રિફરલ કહેવામાં આવે છે.

પેશન્ટને તેની જરૂરિયાત મુજબ વધુ સારી મેડિકલ સર્વિસિસ અને મેનેજમેન્ટ મેળવવા માટે એક હેલ્થ સેન્ટર માંથી બીજા યોગ્ય હેલ્થ સેન્ટર માં મોકલવાની સુવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયાને રિફરલ કહેવામાં આવે છે.

2) સિરિયસ કન્ડિશન (Serious Condition):

એવી મેડિકલ કન્ડિશન જેમાં પેશન્ટના જીવન, સ્વાસ્થ્ય અથવા મહત્વના ઓર્ગન્સ ના કાર્યને સિરિયસ રિસ્ક હોય અને તાત્કાલિક મેડિકલ એટેન્શન ની જરૂર હોય, તેને સિરિયસ કન્ડિશન કહેવામાં આવે છે.

એવી સિરિયસ ઇલનેસ અથવા ઇન્જરી ની સ્થિતિ કે જેમાં તરત મેડિકલ ઇન્ટરવેન્શન ન કરવામાં આવે તો સિવિયર કોમ્પ્લિકેશન્સ અથવા મૃત્યુ થઈ શકે, તેને સિરિયસ કન્ડિશન કહેવામાં આવે છે.

3) Fatal Condition (ફેટલ કન્ડિશન) :

એવી સિરિયસ મેડિકલ કન્ડિશન કે જેમાં પેશન્ટનું મૃત્યુ થવાની સંભાવના ખૂબ વધુ હોય અને સારવાર છતાં જીવન બચાવવું મુશ્કેલ અથવા અશક્ય હોય, તેને ફેટલ કન્ડિશન કહેવામાં આવે છે.

એવી ક્રિટિકલ કન્ડિશન કે જેમાં ઉપલબ્ધ ટ્રીટમેન્ટ છતાં પેશન્ટનું જીવન બચાવી શકાય નહીં, તેને ફેટલ કન્ડિશન કહેવામાં આવે છે.

4) Health Care (હેલ્થ કેર)

વ્યક્તિ, ફેમીલી અને કમ્યુનીટીના હેલ્થ ને પ્રોમોટ કરવા, ડિસીઝને પ્રિવેન્ટ કરવા, ડાયગ્નોઝ કરવા, ટ્રીટમેન્ટ આપવા અને રિહેબિલિટેશન પૂરું પાડવા માટે આપવામાં આવતી તમામ સર્વિસિસને હેલ્થ કેર કહેવામાં આવે છે.

લોકોના ફિઝિકલ, મેન્ટલ અને સોશિયલ વેલ-બીંગ જાળવવા અને સુધારવા માટે હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ દ્વારા આપવામાં આવતી સેવાઓને હેલ્થ કેર કહેવામાં આવે છે.

HEALTH CARE (હેલ્થ કેર)

વ્યાખ્યા (Definition)

હેલ્થ કેર એટલે વ્યક્તિ, પરિવાર અને કોમ્યુનિટીના આરોગ્યનું રક્ષણ, જાળવણી, પ્રોત્સાહન અને પુનઃસ્થાપન કરવા માટે હેલ્થ એજન્સીઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓ. આ સેવાઓનો મુખ્ય હેતુ હેલ્થ પ્રમોશન, ડિસીઝ પ્રિવેન્શન, અર્લી ડાયગ્નોસિસ, ટ્રીટમેન્ટ, મેન્ટેનન્સ, મોનિટરિંગ અને રિહેબિલિટેશન દ્વારા લોકોના આરોગ્યમાં સુધારો લાવવાનો છે.
WHO મુજબ હેલ્થ માત્ર રોગ અથવા અશક્તિની ગેરહાજરી નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ ફિઝિકલ, મેન્ટલ અને સોશિયલ વેલ-બીંગ ની સ્થિતિ છે. તેથી હેલ્થ કેર એ એવી સર્વિસિસનો સમૂહ છે જે વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમુદાયને શ્રેષ્ઠ આરોગ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.

હેલ્થ કેર એ વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમુદાયને શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સ્વસ્થ રાખવા તેમજ રોગોની પ્ર્રીવેન્શન , ડાયગ્નોસીસ, સારવાર અને રિહેબિલિટેશન માટે આપવામાં આવતી પ્રમોટિવ, પ્રિવેન્ટિવ, ક્યુરેટિવ અને રિહેબિલિટેટિવ સેવાઓનો સમૂહ છે.

હેલ્થ કેરની વિશેષતાઓ (Characteristics of Health Care)

હેલ્થ કેર દરેક વ્યક્તિ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ (Accessible) હોવી જોઈએ.
લોકોની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ યોગ્ય (Appropriate) અને પૂરતી (Adequate) હોવી જોઈએ.
હેલ્થ કેર સ્વરૂપે Comprehensive હોવી જોઈએ, એટલે કે આરોગ્યના તમામ પાસાઓને આવરી લેતી હોવી જોઈએ.
ઉપલબ્ધ Money, Material અને Manpower ના યોગ્ય ઉપયોગ પર આધારિત હોવી જોઈએ.
લોકોના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને માન આપતી હોવી જોઈએ.
સરકારની હેલ્થ પોલિસી અને પ્રાથમિકતાઓ અનુસાર કાર્યરત હોવી જોઈએ.
આરોગ્ય સેવાઓમાં સમાનતા (Equity) અને સર્વસુલભતા (Universal Accessibility) હોવી જોઈએ.

હેલ્થ કેરના ઉદ્દેશ્યો (Purposes of Health Care)

મોર્બિડિટી રેટ (Morbidity Rate) ઘટાડવો.
મોર્ટાલિટી રેટ (Mortality Rate) ઘટાડવો.
લોકોની ન્યુટ્રિશનલ સ્ટેટસ સુધારવી.
એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન માં સુધારો લાવવો.
વ્યક્તિની લાઇફ એક્સપેક્ટન્સી વધારવી.
નવા ઉભા થતા હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ ની ઓળખ કરી યોગ્ય પગલાં લેવા.
મેનપાવર અને અન્ય આરોગ્ય સંસાધનોનો વિકાસ કરવો.
માતા અને બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો લાવવો.
ચેપી અને બિન-ચેપી રોગોનું નિયંત્રણ કરવું.
“Health for All” ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવું.

COMPONENTS OF HEALTH CARE (કમ્પોનન્ટ્સ ઓફ હેલ્થ કેર):

હેલ્થ કેર (Health Care) એ વ્યક્તિ, પરિવાર અને કમ્યુનીટીના હેલ્થનું protect, promote, maintain, monitor અને restore કરવા માટે પૂરી પાડવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓનો સમૂહ છે. હેલ્થ કેરના મુખ્ય કમ્પોનન્ટ્સ (Components) નીચે મુજબ છે:

1. હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion)

હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion) એટલે વ્યક્તિ અને કમ્યુનીટીને સ્વસ્થ જીવનશૈલી (Healthy Lifestyle) અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાની પ્રક્રિયા.

ઉદાહરણ: હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education), ન્યુટ્રિશન એજ્યુકેશન (Nutrition Education), યોગા (Yoga), એક્સરસાઇઝ (Exercise) અને પર્સનલ હાઇજીન (Personal Hygiene) અંગે જાગૃતિ.

2. ડિસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention)

ડિસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) એટલે ડિસીઝ (Disease) ને થતી અટકાવવા અથવા તેના જોખમને ઘટાડવા માટે લેવામાં આવતા પગલાં.

ઉદાહરણ: ઇમ્યુનાઇઝેશન (Immunization), સેફ ડ્રિન્કિંગ વોટર (Safe Drinking Water), વેક્ટર કન્ટ્રોલ (Vector Control) અને સેનિટેશન (Sanitation).

3. અર્લી ડાયગ્નોસિસ (Early Diagnosis)

અર્લી ડાયગ્નોસિસ (Early Diagnosis) એટલે ડિસીઝ (Disease) ની શરૂઆતના તબક્કામાં ઓળખ કરીને સમયસર ડાયગ્નોસિસ કરવું.

ઉદાહરણ: સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટ (Screening Test), બ્લડ પ્રેશર ચેક-અપ (Blood Pressure Check-up), ડાયાબિટીસ સ્ક્રીનિંગ (Diabetes Screening) અને કેન્સર સ્ક્રીનિંગ (Cancer Screening).

4. ટ્રીટમેન્ટ (Treatment)

ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) એટલે ડિસીઝ (Disease) અથવા ઇન્જરી (Injury) ધરાવતા વ્યક્તિને યોગ્ય સારવાર આપીને સ્વસ્થ બનાવવાની પ્રક્રિયા.

ઉદાહરણ: મેડિસિન (Medicine), સર્જરી (Surgery), હોસ્પિટલ કેર (Hospital Care) અને ઇમરજન્સી મેનેજમેન્ટ (Emergency Management).

5. હેલ્થ મેન્ટેનન્સ (Health Maintenance)

હેલ્થ મેન્ટેનન્સ (Health Maintenance) એટલે વ્યક્તિના સારા હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) ને જાળવી રાખવા માટે કરવામાં આવતી સતત પ્રવૃત્તિઓ.

ઉદાહરણ: પિરિયોડિક હેલ્થ ચેક-અપ (Periodic Health Check-up), બેલેન્સ્ડ ડાયેટ (Balanced Diet), રેગ્યુલર એક્સરસાઇઝ (Regular Exercise) અને હેલ્ધી હેબિટ્સ (Healthy Habits).

6. હેલ્થ મોનિટરિંગ (Health Monitoring)

હેલ્થ મોનિટરિંગ (Health Monitoring) એટલે વ્યક્તિ અને કમ્યુનીટીના હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) ની સતત દેખરેખ રાખવાની પ્રક્રિયા.

ઉદાહરણ: ગ્રોથ મોનિટરિંગ (Growth Monitoring), એન્ટીનેટલ ચેક-અપ (Antenatal Check-up), ડિસીઝ સર્વેલન્સ (Disease Surveillance) અને ન્યુટ્રિશનલ એસેસમેન્ટ (Nutritional Assessment).

7. રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation)

રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation) એટલે ડિસીઝ (Disease), એક્સિડન્ટ (Accident) અથવા ડિસેબિલિટી (Disability) પછી વ્યક્તિને ફરીથી સામાન્ય જીવન જીવવા સક્ષમ બનાવવાની પ્રક્રિયા.

ઉદાહરણ: ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy), ઓક્યુપેશનલ થેરાપી (Occupational Therapy), સ્પીચ થેરાપી (Speech Therapy) અને પ્રોસ્થેટીક ડિવાઇસિસ (Prosthetic Devices).

LEVELS OF HEALTH CARE (લેવલ્સ ઓફ હેલ્થ કેર)

ભારતમાં હેલ્થ કેર ડિલિવરી સિસ્ટમ (Health Care Delivery System) ને લોકો સુધી યોગ્ય અને ગુણવત્તાયુક્ત હેલ્થ સેવાઓ પહોંચાડવા માટે ત્રણ મુખ્ય લેવલમાં વહેંચવામાં આવી છે. આ ત્રણેય લેવલ રેફરલ સિસ્ટમ (Referral System) દ્વારા પરસ્પર જોડાયેલા છે. કોઈ પણ પેશન્ટ (Patient) સામાન્ય રીતે પ્રથમ પ્રાઇમરી લેવલ પર સંપર્ક કરે છે. જરૂરિયાત મુજબ તેને સેકન્ડરી અથવા ટર્શિયરી લેવલ પર રેફર કરવામાં આવે છે.

હેલ્થ કેરના ત્રણ મુખ્ય લેવલ નીચે મુજબ છે:

Primary Level of Health Care (પ્રાઇમરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)
Secondary Level of Health Care (સેકન્ડરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)
Tertiary Level of Health Care (ટર્શિયરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

PRIMARY LEVEL OF HEALTH CARE (પ્રાઇમરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

પ્રાઇમરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર એ કોમ્યુનિટી (Community) અને હેલ્થ કેર સિસ્ટમ (Health Care System) વચ્ચેનો પ્રથમ સંપર્ક બિંદુ છે.
આ લેવલ પર સામાન્ય હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) નું નિદાન, ટ્રીટમેન્ટ (Treatment), ડિસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) અને હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion) કરવામાં આવે છે.
આ સ્તર પર એસેન્શિયલ હેલ્થ સર્વિસીસ (Essential Health Services) અને બેઝિક હેલ્થ કેર (Basic Health Care) ઉપલબ્ધ હોય છે.

Main Health Agencies (મેઇન હેલ્થ એજન્સીસ)

Subcenter (સબસેન્ટર)

Population Coverage (પોપ્યુલેશન કવરેજ)

5,000 Population (5,000 પોપ્યુલેશન) – Plain Area (પ્લેન એરિયા)
3,000 Population (3,000 પોપ્યુલેશન) – Hilly / Tribal Area (હિલી / ટ્રાઇબલ એરિયા)

Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ)

1 ANM (એ.એન.એમ.)
1 MPHW Male (એમ.પી.એચ.ડબલ્યુ. મેલ)
Total = 2 Health Personnel (2 હેલ્થ પર્સોનેલ)

Primary Health Center – PHC (પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર)

Population Coverage (પોપ્યુલેશન કવરેજ)

30,000 Population (30,000 પોપ્યુલેશન) – Plain Area (પ્લેન એરિયા)
20,000 Population (20,000 પોપ્યુલેશન) – Hilly / Tribal Area (હિલી / ટ્રાઇબલ એરિયા)

Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ)

1 Medical Officer (મેડિકલ ઓફિસર)
1 Community Health Officer / Additional Medical Officer (કોમ્યુનિટી હેલ્થ ઓફિસર / એડિશનલ મેડિકલ ઓફિસર)*
1 Health Assistant Male (હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ મેલ)
1 Health Assistant Female (હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ ફીમેલ)
1 Pharmacist (ફાર્માસિસ્ટ)
1 Staff Nurse (સ્ટાફ નર્સ)
1 Health Educator (હેલ્થ એજ્યુકેટર)
1 Laboratory Technician (લેબોરેટરી ટેક્નિશિયન)
1 Clerk (ક્લાર્ક)
1 Driver (ડ્રાઇવર)
4 Class-IV Employees (ક્લાસ-4 એમ્પ્લોઇઝ)
Total ≈ 14–15 Health Personnel (14–15 હેલ્થ પર્સોનેલ)

Village Level Workers (વિલેજ લેવલ વર્કર્સ)

ASHA Worker (આશા વર્કર) – 1 પ્રતિ 1,000 Population
Anganwadi Worker (આંગણવાડી વર્કર)
Village Health Guide (વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ)
Trained Birth Attendant (ટ્રેઇન્ડ બર્થ અટેન્ડન્ટ)

Major Services (મેજર સર્વિસીસ)

Health Education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)
Immunization (ઇમ્યુનાઇઝેશન)
Maternal and Child Health Services (મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસીસ)
Family Welfare Services (ફેમિલી વેલ્ફેર સર્વિસીસ)
Nutrition Services (ન્યુટ્રિશન સર્વિસીસ)
Disease Prevention (ડિસીઝ પ્રિવેન્શન)
Treatment of Common Diseases (ટ્રીટમેન્ટ ઓફ કોમન ડિસીઝીસ)
Environmental Sanitation (એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન)
Safe Water Supply Promotion (સેફ વોટર સપ્લાય પ્રમોશન)
Referral Services (રેફરલ સર્વિસીસ)

SECONDARY LEVEL OF HEALTH CARE (સેકન્ડરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

જ્યારે પ્રાઇમરી લેવલ પર પેશન્ટ (Patient) ની સારવાર શક્ય ન હોય અથવા સ્પેશિયાલિસ્ટ કેર (Specialist Care) ની જરૂર હોય ત્યારે પેશન્ટને સેકન્ડરી લેવલ પર રેફર કરવામાં આવે છે.
આ લેવલ પર સ્પેશિયાલિસ્ટ સર્વિસીસ, ઇમરજન્સી કેર અને હોસ્પિટલાઇઝેશન સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે.

Main Health Agencies (મેઇન હેલ્થ એજન્સીસ)

Community Health Center – CHC (કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર)

Population Coverage (પોપ્યુલેશન કવરેજ)

1,20,000 Population (1,20,000 પોપ્યુલેશન) – Plain Area (પ્લેન એરિયા)
80,000 Population (80,000 પોપ્યુલેશન) – Hilly / Tribal Area (હિલી / ટ્રાઇબલ એરિયા)

Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ)

4 Specialist Doctors (4 સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટર્સ)
Physician (ફિઝિશિયન)
Surgeon (સર્જન)
Gynecologist (ગાયનેકોલોજિસ્ટ)
Pediatrician (પીડિયાટ્રિશિયન)
1 Medical Officer (મેડિકલ ઓફિસર)
7–9 Staff Nurses (સ્ટાફ નર્સિસ)
1 Pharmacist (ફાર્માસિસ્ટ)
1 Laboratory Technician (લેબોરેટરી ટેક્નિશિયન)
1 Radiographer (રેડિયોગ્રાફર)
1 Ophthalmic Assistant (ઓપ્થેલમિક આસિસ્ટન્ટ)
1 Ward Assistant (વોર્ડ આસિસ્ટન્ટ)
Supporting Staff (સપોર્ટિંગ સ્ટાફ)
Total ≈ 25–30 Health Personnel (25–30 હેલ્થ પર્સોનેલ)

District Hospital (ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ)

Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ)

Multiple Specialists (મલ્ટિપલ સ્પેશિયાલિસ્ટ્સ)
Medical Officers (મેડિકલ ઓફિસર્સ)
Nursing Officers (નર્સિંગ ઓફિસર્સ)
Pharmacists (ફાર્માસિસ્ટ્સ)
Laboratory Technicians (લેબોરેટરી ટેક્નિશિયન્સ)
Radiographers (રેડિયોગ્રાફર્સ)
Administrative Staff (એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સ્ટાફ)

Major Services (મેજર સર્વિસીસ)

Specialist Services (સ્પેશિયાલિસ્ટ સર્વિસીસ)
Emergency Services (ઇમરજન્સી સર્વિસીસ)
Surgical Services (સર્જિકલ સર્વિસીસ)
Indoor Services (ઇનડોર સર્વિસીસ)
Laboratory Services (લેબોરેટરી સર્વિસીસ)
Diagnostic Facilities (ડાયગ્નોસ્ટિક ફેસિલિટીઝ)
Obstetric Services (ઓબ્સ્ટેટ્રિક સર્વિસીસ)
Referral Services (રેફરલ સર્વિસીસ)

TERTIARY LEVEL OF HEALTH CARE (ટર્શિયરી લેવલ ઓફ હેલ્થ કેર)

સેકન્ડરી લેવલ પર પણ સારવાર શક્ય ન હોય તેવા જટિલ અને ગંભીર પેશન્ટ (Patient) ને ટર્શિયરી લેવલ પર મોકલવામાં આવે છે.
આ લેવલ પર સુપર સ્પેશિયાલિટી કેર (Super Speciality Care) અને એડવાન્સ્ડ મેડિકલ ટેક્નોલોજી (Advanced Medical Technology) ઉપલબ્ધ હોય છે.

Main Health Agencies (મેઇન હેલ્થ એજન્સીસ)

Medical College Hospital (મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ)
Super Speciality Hospital (સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ)
Regional Hospital (રિજનલ હોસ્પિટલ)
National Institutes (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ)
Apex Institutes (એપેક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ)

Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ)

Super Specialists (સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ્સ)
Specialist Doctors (સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટર્સ)
Nursing Officers (નર્સિંગ ઓફિસર્સ)
Professors (પ્રોફેસર્સ)
Associate Professors (એસોસિએટ પ્રોફેસર્સ)
Residents (રેસિડેન્ટ્સ)
Technicians (ટેક્નિશિયન્સ)
Researchers (રિસર્ચર્સ)

Total Health Personnel (હેલ્થ પર્સોનેલ) – હોસ્પિટલના પ્રકાર મુજબ 100 થી વધુ

Major Services (મેજર સર્વિસીસ)

Advanced Treatment (એડવાન્સ્ડ ટ્રીટમેન્ટ)
Super Specialist Care (સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ કેર)
Organ Transplantation (ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન)
Cardiac Surgery (કાર્ડિયાક સર્જરી)
Neurosurgery (ન્યુરોસર્જરી)
Oncology Services (ઓન્કોલોજી સર્વિસીસ)
Intensive Care Services (ઇન્ટેન્સિવ કેર સર્વિસીસ)
Trauma Care (ટ્રોમા કેર)

Additional Functions (એડિશનલ ફંક્શન્સ)

Medical Education (મેડિકલ એજ્યુકેશન)
Research Activities (રિસર્ચ એક્ટિવિટીઝ)
Training of Health Personnel (ટ્રેનિંગ ઓફ હેલ્થ પર્સોનેલ)
Planning and Administration (પ્લાનિંગ એન્ડ એડમિનિસ્ટ્રેશન)
Policy Development (પોલિસી ડેવલપમેન્ટ)

HEALTH CARE SETTING (હેલ્થ કેર સેટિંગ)

ડેફિનેશન (Definition)

હેલ્થ કેર સેટિંગ (Health Care Setting) એ એવી સિસ્ટમ (System) છે જેના દ્વારા ઇન્ડિવિજ્યુઅલ (Individual), ફેમિલી (Family) અને કમ્યુનિટી (Community) ને હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) પ્રોવાઇડ (Provide) કરવામાં આવે છે.
તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દરેક વ્યક્તિને એક્સેસિબલ (Accessible), એક્સેપ્ટેબલ (Acceptable) અને અફોર્ડેબલ (Affordable) હેલ્થ કેર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

ઇન્ટ્રોડક્શન (Introduction)

ભૂતકાળમાં હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) મુખ્યત્વે અર્બન એરિયા (Urban Area) માં ઉપલબ્ધ હતી. હોસ્પિટલો (Hospitals) અને ડિસ્પેન્સરીઝ (Dispensaries) શહેરોમાં કેન્દ્રિત હતી.
ભારતમાં લગભગ 75% પોપ્યુલેશન (Population) રૂરલ એરિયા (Rural Area) માં રહેતી હોવાથી તેઓને પૂરતી હેલ્થ ફેસિલિટીઝ (Health Facilities) મળી શકતી નહોતી.
પોવર્ટી (Poverty), ઇલિટરસી (Illiteracy) અને ઇગ્નોરન્સ (Ignorance) ના કારણે રૂરલ પોપ્યુલેશનમાં મોર્બિડિટી (Morbidity) અને મોર્ટાલિટી (Mortality) વધારે જોવા મળતી હતી.
આ સમસ્યા દૂર કરવા માટે “હેલ્થ ફોર ઓલ (Health For All – HFA)” નો કોન્સેપ્ટ (Concept) અપનાવવામાં આવ્યો અને પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર એપ્રોચ (Primary Health Care Approach) દ્વારા કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર (Comprehensive Health Care) ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો.

FACTORS AFFECTING HEALTH CARE SETTING (હેલ્થ કેર સેટિંગને અસર કરતા પરિબળો)

1. ફન્ડ્સ (Funds)

હેલ્થ કેર સર્વિસીસ માટે ફન્ડ્સ (Funds) મુખ્યત્વે ગવર્નમેન્ટ (Government) દ્વારા જનરલ ટેક્સીસ (General Taxes) માંથી જનરેટ કરવામાં આવે છે.

ફન્ડ્સના અન્ય સોર્સિસ (Sources) :

પ્રાઇવેટ એજન્સીઝ (Private Agencies)
વોલન્ટરી ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (Voluntary Organizations)
પબ્લિક કોન્ટ્રિબ્યુશન (Public Contribution)

ઇમ્પોર્ટન્સ (Importance)

વધુ ફન્ડ્સ → વધુ સારી હેલ્થ સર્વિસીસ
વધુ હોસ્પિટલો
વધુ ઇક્વિપમેન્ટ (Equipment)
વધુ હેલ્થ પર્સોનલ (Health Personnel)

2. ટેકનિકલ મેનપાવર (Technical Manpower)

ટેકનિકલ મેનપાવર એટલે ટ્રેઇન્ડ હેલ્થ પર્સોનલ (Trained Health Personnel).

ઉદાહરણ

ડોક્ટર (Doctor)
નર્સ (Nurse)
ANM
FHW
MPHW
ફાર્માસિસ્ટ (Pharmacist)
લેબોરેટરી ટેક્નિશિયન (Laboratory Technician)

ઇમ્પોર્ટન્સ

ટેકનિકલ મેનપાવર હેલ્થ કેર સિસ્ટમનો સૌથી એક્સપેન્સિવ ફેક્ટર (Most Expensive Factor) ગણાય છે.
ગવર્નમેન્ટ કેટલા ટ્રેઇન્ડ પર્સોનલ એમ્પ્લોય (Employ) કરશે તે ગવર્નમેન્ટ પોલિસીઝ (Policies) અને ડિસિઝન્સ (Decisions) પર આધાર રાખે છે.

3. કન્ઝ્યુમર્સ ઓફ હેલ્થ કેર (Consumers of Health Care)

આ એવા લોકો છે જેમને હેલ્થ કેર સર્વિસીસ પ્રોવાઇડ કરવામાં આવે છે.

હેલ્થ સર્વિસીસનો પ્રકાર અને વ્યાપ નીચેના પરિબળો પર આધાર રાખે છે:

પોપ્યુલેશન સાઇઝ (Population Size)
ડેમોગ્રાફિક કેરેક્ટરિસ્ટિક્સ (Demographic Characteristics)
હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status)
હેલ્થ એટિટ્યુડ (Health Attitude)
બિહેવિયર (Behavior)
લાઇફસ્ટાઇલ (Lifestyle)
એજ્યુકેશન (Education)
સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ લિવિંગ (Standard of Living)
સોસિયો-કલ્ચરલ પ્રેક્ટિસીસ (Socio-cultural Practices)
ફિઝિકલ સરાઉન્ડિંગ્સ (Physical Surroundings)
હેલ્થ ડિમાન્ડ્સ (Health Demands)

4. અધર ફેક્ટર્સ (Other Factors)

કોન્સ્ટિટ્યુશનલ ઓબ્લિગેશન્સ (Constitutional Obligations)
પોલિટિકલ સિસ્ટમ (Political System)
હેલ્થ પોલિસીઝ (Health Policies)
ગવર્નમેન્ટ એજન્ડા (Government Agenda)
જુડિશિયરી ઓબ્લિગેશન્સ (Judiciary Obligations)

CLASSIFICATION OF HEALTH CARE SETTING (હેલ્થ કેર સેટિંગનું વર્ગીકરણ)

1. પબ્લિક સિસ્ટમ (Public System)

ગવર્નમેન્ટ દ્વારા સંચાલિત હેલ્થ સર્વિસીસ.

ઉદાહરણ

સબ સેન્ટર (Sub Centre)
PHC (Primary Health Centre)
CHC (Community Health Centre)
ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ (District Hospital)
મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ (Medical College Hospital)

2. પ્રાઇવેટ સેક્ટર (Private Sector)

પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલો, ક્લિનિક્સ અને નર્સિંગ હોમ્સ.

3. વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સીઝ (Voluntary Health Agencies)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society)
FPAI (Family Planning Association of India)
લાયન્સ ક્લબ (Lions Club)
રોટરી ક્લબ (Rotary Club)

4. નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes)

NTEP
NACP
UIP

5. ઇન્ડિજીનસ સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન (Indigenous System of Medicine)

આયુર્વેદ (Ayurveda)
યોગા (Yoga)
નેચરોપેથી (Naturopathy)
યુનાની (Unani)
સિદ્ધા (Siddha)
હોમિયોપેથી (Homeopathy)

PUBLIC SYSTEM (પબ્લિક સિસ્ટમ)

ઇન્ટ્રોડક્શન (Introduction)

પબ્લિક સિસ્ટમ (Public System) એ ગવર્નમેન્ટ સ્પોન્સર્ડ સિસ્ટમ (Government Sponsored System) છે. આ સિસ્ટમનું ફાઇનાન્સિંગ (Financing) મુખ્યત્વે ટેક્સીસ (Taxes) દ્વારા મળતા પબ્લિક ફન્ડ્સ (Public Funds) માંથી થાય છે.
ભારતમાં હેલ્થ સર્વિસીસ (Health Services) રૂરલ એરિયા (Rural Area) અને અર્બન એરિયા (Urban Area) બંનેમાં થ્રી ટાયર સિસ્ટમ (Three Tier System) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

આ સિસ્ટમ નીચેના ત્રણ લેવલ પર કાર્ય કરે છે:

બ્લોક લેવલ (Block Level)
ડિસ્ટ્રિક્ટ લેવલ (District Level)
સ્ટેટ લેવલ (State Level)

HEALTH SERVICES AT RURAL AREAS (હેલ્થ સર્વિસીસ એટ રૂરલ એરિયાઝ)

રૂરલ હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Rural Health Infrastructure) ગામડાથી લઈને બ્લોક લેવલ સુધી વિકસાવવામાં આવ્યું છે જેથી દરેક વ્યક્તિને બેઝિક હેલ્થ સર્વિસીસ (Basic Health Services) મળી શકે.

BLOCK LEVEL (બ્લોક લેવલ)

બ્લોક લેવલ પર હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (Health Organization) ચાર લેવલમાં વહેંચાયેલું હોય છે.

1. વિલેજ લેવલ (Village Level)

2. સબસેન્ટર લેવલ (Subcentre Level)

3. પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર લેવલ (Primary Health Centre Level)

4. કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર લેવલ (Community Health Centre Level)

VILLAGE LEVEL (વિલેજ લેવલ)

વિલેજ લેવલ પર લગભગ 1000 પોપ્યુલેશન (Population) માટે બેઝિક હેલ્થ ફેસિલિટીઝ (Basic Health Facilities) ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે ચાર પ્રકારના કમ્યુનિટી હેલ્થ વર્કર્સ (Community Health Workers) કાર્ય કરે છે.
આ તમામ વર્કર્સને ANM (Auxiliary Nurse Midwife) અને મેલ હેલ્થ વર્કર (Male Health Worker) ના સુપરવિઝન (Supervision) હેઠળ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે.

VILLAGE LEVEL HEALTH WORKERS

1. વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ (Village Health Guide)
2. ટ્રેડિશનલ બર્થ એટેન્ડન્ટ (Traditional Birth Attendant – TBA) અથવા ટ્રેઇન્ડ દાઈ (Trained Dai)
3. આંગણવાડી વર્કર (Anganwadi Worker)
4. આશા વર્કર (Accredited Social Health Activist – ASHA)

VILLAGE HEALTH GUIDE (વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ)

ડેફિનેશન (Definition)

વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ એ એવો કમ્યુનિટી બેઝ્ડ હેલ્થ વર્કર (Community Based Health Worker) છે જે પોતાના ગામના લોકો અને હેલ્થ સિસ્ટમ (Health System) વચ્ચે લિંક (Link) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે ફુલ ટાઇમ ગવર્નમેન્ટ એમ્પ્લોયી (Full Time Government Employee) નથી પરંતુ પાર્ટ ટાઇમ વોલન્ટરી વર્કર (Part Time Voluntary Worker) છે.

હિસ્ટ્રી (History)

વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ સ્કીમ (Village Health Guide Scheme) ની શરૂઆત 2 ઓક્ટોબર 1977 ના રોજ કરવામાં આવી હતી.

AIM (એઇમ)

“People’s Health In People’s Hands” અર્થાત્ લોકોના આરોગ્યની જવાબદારી લોકોના પોતાના હાથમાં આપવી.

OBJECTIVES (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

1. કમ્યુનિટી અને હેલ્થ સિસ્ટમ વચ્ચે લિંક સ્થાપિત કરવી.

2.ગામડાના લોકોને બેઝિક હેલ્થ સર્વિસીસ ઉપલબ્ધ કરાવવી.

3.હેલ્થ એજ્યુકેશન આપવું.

4.કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝનું અર્લી ડિટેક્શન કરવું.

5.મધર એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (MCH) ને પ્રોત્સાહન આપવું.

6.ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામને મદદરૂપ થવું.

7.જરૂરી પેશન્ટનું રેફરલ કરવું.

SELECTION CRITERIA (સિલેક્શન ક્રાઇટેરિયા)

વિલેજ હેલ્થ ગાઇડની પસંદગી માટે નીચેના માપદંડો રાખવામાં આવે છે.

1.ગામનો પર્માનન્ટ રેસિડન્ટ (Permanent Resident) હોવો જોઈએ.

2.ગામના લોકોમાં સ્વીકાર્ય (Acceptable) હોવો જોઈએ.

3.ઓછામાં ઓછું 8th સ્ટાન્ડર્ડ સુધીનું એજ્યુકેશન હોવું જોઈએ.

4. દરરોજ 2 થી 3 કલાક કમ્યુનિટી હેલ્થ વર્ક માટે આપી શકે.

5.સારી કમ્યુનિકેશન સ્કિલ હોવી જોઈએ.

6.સોશિયલ વર્કમાં રસ ધરાવતો હોવો જોઈએ.

7.સામાન્ય રીતે મહિલા ઉમેદવારને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે.

TRAINING (ટ્રેનિંગ)

પસંદગી પછી વિલેજ હેલ્થ ગાઇડને 200 કલાક ની ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે.

ટ્રેનિંગ સમયગાળો 3 મહિના હોવો જોઈએ.

ટ્રેનિંગ સ્થળ

સબસેન્ટર (Subcentre)
પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર (PHC)

TRAINING BENEFITS

સ્ટાઇપેન્ડ

₹200 પ્રતિ મહિનો આપવામાં આવે છે.

મેડિસિન કિટ

₹600 કિંમતની સિમ્પલ મેડિસિન કિટ

હોનોરેરિયમ

₹50 પ્રતિ મહિનો

FUNCTIONS OF VILLAGE HEALTH GUIDE (ફંક્શન્સ ઓફ વિલેજ હેલ્થ ગાઇડ)

1. હેલ્થ એજ્યુકેશન

પર્સનલ હાઇજીન
એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન
ન્યુટ્રિશન
ડિસીઝ પ્રિવેન્શન વિશે એજ્યુકેશન આપવું.

2. માઇનર એલમેન્ટ્સની ટ્રીટમેન્ટ

ફીવર
ડાયરીયા
સામાન્ય ઇન્જરી
નાની બીમારીઓ ની પ્રાથમિક સારવાર આપવી.

3. સેનિટેશન

લોકોને માર્ગદર્શન આપવું:

ગાર્બેજ ડિસ્પોઝલ
લેટ્રિન કન્સ્ટ્રક્શન
સ્વચ્છ પર્યાવરણ

4. ડિસઇન્ફેક્શન ઓફ વોટર

પીવાના પાણીનું શુદ્ધિકરણ કેવી રીતે કરવું તેની માહિતી આપવી.

5. ફર્સ્ટ એઇડ

ઇમર્જન્સી કેસિસમાં પ્રાથમિક સારવાર આપવી.

6. ફેમિલી પ્લાનિંગ

નાના પરિવારનો સંદેશ
ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ અંગે માર્ગદર્શન

7. મધર એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ

ANC
PNC
ઇમ્યુનાઇઝેશન
ગ્રોથ મોનિટરિંગ માં મદદ કરવી.

8. રેફરલ સર્વિસ

નીચેના કેસિસને રેફર કરવાં:

હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી
ગંભીર બીમારીઓ
ઇમર્જન્સી કેસિસ

9. હેલ્થ સર્વે

ગામની હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સની માહિતી એકત્રિત કરવી.

10. નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સમાં સહભાગીતા

UIP
TB પ્રોગ્રામ
મલેરિયા કંટ્રોલ
ફેમિલી પ્લાનિંગ જેવા પ્રોગ્રામ્સમાં મદદ કરવી.

ADVANTAGES OF VILLAGE HEALTH GUIDE (એડવાન્ટેજીસ)

1. હેલ્થ સર્વિસીસ ગામ સુધી પહોંચે છે.

2. કમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન વધે છે.

3. હેલ્થ અવેરનેસ વધે છે.

4. મધર અને ચાઇલ્ડ હેલ્થ ઇન્ડિકેટર્સમાં સુધારો થાય છે.

5. અર્લી ડિટેક્શન અને અર્લી ટ્રીટમેન્ટ શક્ય બને છે.

LIMITATIONS (લિમિટેશન્સ)

1. મર્યાદિત ટ્રેનિંગ.

2. મર્યાદિત મેડિસિન કિટ.

3. પાર્ટ ટાઇમ સર્વિસ.

4. ઓછું હોનોરેરિયમ.

TRAINED DAI ( ટ્રેઇન્ડ દાઈ ):

ઇન્ટ્રોડક્ષન ( introduction ) :

ટ્રેઇન્ડ દાઈ ( trained dai ) ને ટ્રેડીશનલ બર્થ અટેન્ડન્ટ ( trained birth attendant – TBA ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ડોમિસિલિયરી મીડવાઈફરી સર્વિસીસ પૂરી પાડવામાં તેમનો મહત્વપૂર્ણ ફાળો હોય છે.
રાષ્ટ્રીય સ્તરે દરેક ગામમાં ઓછામાં ઓછી એક ટ્રેઇન્ડ દાઈ ઉપલબ્ધ હોય તેવો ઉદેશ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. ટ્રેઈન્ડ દાઈને ૩૦ વર્કિંગ ડેઝ ( working days ) ની તાલીમ આપવામાં આવે છે. તાલીમ દરમિયાન તેઓ પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર ( Primary health centre – PHC ) અને સબસેન્ટર ( Sub centre) ખાતે કાર્ય શીખે છે તથા ઓક્ઝિલિયરી નર્સિંગ એન્ડ મિડવાઈફ (Auxiliary Nursing and Midwife – ANM ) સાથે ગામની મુલાકાત લે છે.
તાલીમ દરમિયાન દાઈએ ફીમેલ હેલ્થ વર્કર ( female health worker ) ના માર્ગદર્શન હેઠળ ઓછામાં ડિલિવરી કીટ ( Delivary kit) અને સર્ટીફીકેટ આપવામાં આવે છે.

ટ્રેઇન્ડ દાઈના કાર્યો (Functions of Trained Dai)

પ્રેગ્નન્ટ વુમનનું રજીસ્ટ્રેશન (Registration of Pregnant Women)

વિસ્તારની દરેક પ્રેગ્નન્ટ વુમન (Pregnant Woman) નો સંપર્ક કરી તેનું રજીસ્ટ્રેશન (Registration) કરાવવું.

એન્ટીનેટલ ક્લિનિકમાં હાજરી (Attend Antenatal Clinic)

દરેક એન્ટીનેટલ ક્લિનિક (Antenatal Clinic – ANC) માં હાજરી આપવી અને પ્રેગ્નન્ટ વુમનને માર્ગદર્શન આપવું.

રસીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું (Ensure Immunization)

પ્રેગ્નન્ટ વુમન (Pregnant Woman) અને ન્યુબોર્ન બેબી (Newborn Baby) નું ઇમ્યુનાઇઝેશન (Immunization) સમયસર થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.

એલિજિબલ કપલને પ્રોત્સાહિત કરવું (Motivate Eligible Couples)

એલિજિબલ કપલ (Eligible Couple) ને ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning) અને માતા-બાળ આરોગ્ય સેવાઓ માટે પ્રેરિત કરવું.

જન્મ અને મૃત્યુની જાણ કરવી (Reporting of Birth and Death)

વિસ્તારમાં થતા બર્થ (Birth) અને ડેથ (Death) અંગે સંબંધિત આરોગ્ય અધિકારીઓને જાણ કરવી.

નવજાત શિશુની સંભાળ (Essential Newborn Care)

ન્યુબોર્ન બેબી (Newborn Baby) ને આવશ્યક પ્રાથમિક સંભાળ પૂરી પાડવી.

પ્રસૂતિ પછીની સંભાળ (Postnatal Care)

એક્રેડિટેડ સોશિયલ હેલ્થ એક્ટિવિસ્ટ (ASHA)

એ.એસ.એચ.એ. (ASHA) ની પોસ્ટ નેશનલ રૂરલ હેલ્થ મિશન (National Rural Health Mission – NRHM) હેઠળ બનાવવામાં આવી છે. સામાન્ય રીતે દર 1000 વસ્તી દીઠ એક ASHA ની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. ASHA ની પસંદગી તે જ કોમ્યુનીટીથી કરવામાં આવે છે.

ASHA ની પસંદગી (Selection of ASHA)

તે મેરીડ (Married), ડિવોર્સી (Divorcee) અથવા વિડો (Widow) હોવી જોઈએ.
તેની ઉંમર 25 થી 45 વર્ષ વચ્ચે હોવી જોઈએ.
ઓછામાં ઓછી 8th સ્ટાન્ડર્ડ (8th Standard) સુધીનું શિક્ષણ મેળવેલું હોવું જોઈએ.
તેની પાસે સારું નોલેજ (Knowledge), કોમ્યુનિકેશન સ્કિલ (Communication Skill) અને લીડરશિપ ક્વોલિટી (Leadership Quality) હોવી જોઈએ.
તે વોલન્ટિયર વર્કર (Volunteer Worker) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેને નિયમિત સેલરી (Salary) મળતી નથી.
તેને ટ્રાવેલ એલાઉન્સ (TA), ડિઅરનેસ એલાઉન્સ (DA), અવોર્ડ્સ (Awards) અને નોન-મોનેટરી ઇન્સેન્ટિવ્સ (Non-Monetary Incentives) આપવામાં આવે છે.

ASHA ના કાર્યો (Duties of ASHA)

1. હેલ્થ અવેરનેસ (Health Awareness)

કોમ્યુનીટીમાં હેલ્થ (Health), ન્યુટ્રિશન (Nutrition), પર્સનલ હાઇજીન (Personal Hygiene) અને સેનિટેશન (Sanitation) વિશે જાગૃતિ લાવવી અને માર્ગદર્શન આપવું.

2. માતા અને બાળકને કાઉન્સેલિંગ

મહિલાઓને સેફ પ્રેગ્નન્સી (Safe Pregnancy), ડિલિવરી (Delivery), બ્રેસ્ટ ફીડિંગ (Breast Feeding) અને કોમ્પ્લિમેન્ટરી ફીડ્સ (Complementary Feeds) અંગે સલાહ આપવી.

3. સ્મોલ ફેમિલી નોર્મ્સ (Small Family Norms)

નાના પરિવારના ધોરણો અપનાવવા પ્રોત્સાહન આપવું.

4. ડેપો હોલ્ડર (Depot Holder)

ORS, આયર્ન (Iron), ફોલિક એસિડ (Folic Acid), ક્લોરોક્વિન (Chloroquine), ઓરલ પિલ્સ (Oral Pills) અને ડિસ્પોઝેબલ ડિલિવરી કિટ (Disposable Delivery Kit) જેવી આવશ્યક દવાઓનો જથ્થો રાખવો.

5. હેલ્થ સર્વિસીસ સુધી પહોંચ વધારવી

લોકોને સબસેન્ટર (Subcenter) અને પ્રાયમરી હેલ્થ સેન્ટર (Primary Health Centre – PHC) ની સેવાઓ મેળવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું.જરુરુયાત મુજબ ગર્ભવતી મહિલાને સારવાર માટે આરોગ્ય કેન્દ્ર સુધી લઈ જવી.

6. પ્રાઇમરી મેડિકલ કેર (Primary Medical Care)

નાની અને સામાન્ય બીમારીઓ માટે પ્રાથમિક સારવાર આપવી.

7. બર્થ્સ (Births), ડેથ્સ (Deaths)ની જાણ કરવી

ગામમાં થયેલા બર્થ્સ (Births), ડેથ્સ (Deaths) અને અસામાન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ (Outbreaks) ની જાણ સબસેન્ટર અને PHC ને કરવી.

8. હાઉસહોલ્ડ ટોયલેટ્સનું પ્રોત્સાહન

ઘરેલુ શૌચાલયોના નિર્માણ અને ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું.એક્રેડિટેડ સોશિયલ હેલ્થ એક્ટિવિસ્ટ (ASHA)

પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર (Primary Health Centre – PHC)

ઇન્ટ્રોડકશન (Introduction):

પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર (PHC) એ વિલેજ કમ્યુનિટી અને મેડિકલ ઓફિસર વચ્ચેનું ફર્સ્ટ કોન્ટેક્ટ પોઇન્ટ છે. આ પબ્લિક હેલ્થ સર્વિસિસનું પ્રથમ સ્ટ્રક્ચરલ અને ફંક્શનલ યુનિટ છે, જે રૂરલ અને પેરિફેરલ એરિયામાં રહેતી પોપ્યુલેશનને બેસિક હેલ્થ કેર સર્વિસિસ પૂરી પાડે છે.
ભારતમાં પ્રાઇમરી હેલ્થ કેર ના સિદ્ધાંતોને અમલમાં મૂકવા માટે PHC ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. રૂરલ કમ્યુનિટીમાં રહેતા લોકો માટે PHC સૌથી નજીક અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ ઇન્સ્ટિટ્યુશન છે.

ડેફીનેશન (Definition):

પ્રાઇમરી હેલ્થ સેન્ટર એ પબ્લિક હેલ્થ સર્વિસિસનું પ્રથમ માળખાકીય અને કાર્યાત્મક કેન્દ્ર છે, જે કમ્યુનિટીને પ્રિવેન્ટિવ, પ્રમોટિવ, ક્યુરેટિવ અને રિહેબિલિટેટિવ હેલ્થ સર્વિસિસ પૂરી પાડે છે.

પોપ્યુલેશન કવરેજ (Population Coverage)

🔹 પ્લેન એરિયા → 30,000 પોપ્યુલેશન

🔹 હિલી અને ટ્રાઇબલ એરિયા → 20,000 પોપ્યુલેશન

🔹 1 PHC → 6 સબ-સેન્ટર માટે રેફરલ યુનિટ તરીકે કાર્ય કરે છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ (Important Note)

હિલી અને ટ્રાઇબલ એરિયામાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને કમ્યુનિકેશનની સમસ્યાઓ વધુ હોવાથી ત્યાં ઓછી પોપ્યુલેશન માટે પણ PHC ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.

ઓબ્જેકટીવ્સ (Objectives):

1. બેસિક હેલ્થ સર્વિસિસ પ્રદાન કરવી

2. મેટરનલ મોર્ટાલિટી રેટ (MMR) ઘટાડવો

3. ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી રેટ (IMR) ઘટાડવો

4. કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝિસનું નિયંત્રણ કરવું

5. ઇમ્યુનાઇઝેશન કવરેજ વધારવું

6. ફેમિલી પ્લાનિંગને પ્રોત્સાહન આપવું

7. કમ્યુનિટીના હેલ્થ સ્ટેટસમાં સુધારો લાવવો

સ્ટાફિંગ પેટર્ન (Staffing Pattern)

મેડિકલ ઓફિસર (Medical Officer) 1
નર્સ મિડવાઇફ (Nurse Midwife) 1
ANM (Auxiliary Nurse Midwife) 1
ફાર્માસિસ્ટ (Pharmacist) 1
હેલ્થ એજ્યુકેટર (Health Educator) 1
હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ મેલ (Health Assistant Male) 1
હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ ફીમેલ / LHV 1
અપર ડિવિઝન ક્લાર્ક (UDC) 1
લોઅર ડિવિઝન ક્લાર્ક (LDC) 1
લેબોરેટરી ટેકનિશિયન (Laboratory Technician) 1
ડ્રાઇવર (Driver) 1
ક્લાસ-IV વર્કર્સ (Class IV Workers) 4

કુલ સ્ટાફ (Total Staff)

બેડ સ્ટ્રેન્થ (Bed Strength)

4 થી 6 બેડ

કાર્યો (Functions of PHC)

1. મેડિકલ કેર (Medical Care)

સામાન્ય ડિસીઝિસનું ડાયગ્નોસિસ અને ટ્રીટમેન્ટ
OPD સર્વિસિસ
ફર્સ્ટ એઇડ
ઇમરજન્સી મેનેજમેન્ટ

2. મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસિસ (Maternal and Child Health Services – MCH)

મેટરનલ સર્વિસિસ
પ્રેગ્નન્સી રજીસ્ટ્રેશન
એન્ટિનેટલ ચેકઅપ
TT ઇમ્યુનાઇઝેશન
IFA સપ્લિમેન્ટેશન
હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સીની ઓળખ
ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસિસ
ન્યુબોર્ન કેર
ઇમ્યુનાઇઝેશન
ગ્રોથ મોનિટરિંગ
ન્યુટ્રિશનલ એસેસમેન્ટ
વિટામિન-A સપ્લિમેન્ટેશન

3. ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસિસ (Family Planning Services)

કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સનું વિતરણ
ફેમિલી પ્લાનિંગ કાઉન્સેલિંગ
કોપર-T સર્વિસ
સ્ટેરિલાઇઝેશન માટે રેફરલ

4. પ્રિવેન્શન એન્ડ કન્ટ્રોલ ઓફ કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝિસ (Prevention and Control of Communicable Diseases)

મેલેરિયા
ટીબી
ડેન્ગ્યુ
લેપ્રસી
ફાઇલેરિયા
ચિકનગુનિયા
ડિસીઝ સર્વેલન્સ, અર્લી ડિટેક્શન અને કન્ટ્રોલ પ્રવૃત્તિઓ.

5. બેસિક લેબોરેટરી સર્વિસિસ (Basic Laboratory Services)

બ્લડ ટેસ્ટ
યુરિન ટેસ્ટ
સ્ટૂલ ટેસ્ટ
સ્પુટમ એક્ઝામિનેશન
બ્લડ સુગર ટેસ્ટ
પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ

6. ટ્રેનિંગ (Training)

PHC દ્વારા
હેલ્થ વર્કર્સ
હેલ્થ ગાઇડ્સ
ASHA વર્કર્સ
લોકલ દાઇઝ
હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ્સ

ને નિયમિત ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે.

7. સ્કૂલ હેલ્થ સર્વિસિસ (School Health Services)

હેલ્થ ચેકઅપ
વિઝન સ્ક્રિનિંગ
હિયરિંગ ટેસ્ટ
ડેન્ટલ ચેકઅપ
ન્યુટ્રિશનલ એસેસમેન્ટ
હેલ્થ એજ્યુકેશન

8. વાઇટલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ (Vital Statistics)

બર્થ રજીસ્ટ્રેશન
ડેથ રજીસ્ટ્રેશન
ડિસીઝ રિપોર્ટિંગ
પોપ્યુલેશન ડેટા કલેક્શન

9. સેફ વોટર સપ્લાય એન્ડ બેસિક સેનિટેશન (Safe Water Supply and Basic Sanitation)

સેફ ડ્રિન્કિંગ વોટર
વેસ્ટ ડિસ્પોઝલ
સેનિટરી લેટ્રિનનો પ્રચાર
વેક્ટર કન્ટ્રોલ
એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન

10. હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education)

કમ્યુનિટીને નીચેના વિષયો પર શિક્ષણ આપવામાં આવે છે:
પર્સનલ હાઇજીન
ન્યુટ્રિશન
ઇમ્યુનાઇઝેશન
ફેમિલી પ્લાનિંગ
ડિસીઝ પ્રિવેન્શન
સેનિટેશન

11. રેફરલ સર્વિસિસ (Referral Services)

જટિલ અને ગંભીર દર્દીઓને
કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC)
સબ-ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ
ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ
મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ
મોકલવામાં આવે છે.

12. પ્રિવેન્શન ઓફ ફૂડ એડલ્ટરેશન (Prevention of Food Adulteration)

ફૂડ સેફ્ટી અંગે જાગૃતિ
ભેળસેળવાળા ફૂડની ઓળખ
કમ્યુનિટી અવેરનેસ

નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes)

PHC દ્વારા નીચેના મુખ્ય પ્રોગ્રામ્સ અમલમાં મુકવામાં આવે છે:

નેશનલ ટ્યુબરક્યુલોસિસ એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (NTEP)
નેશનલ લેપ્રસી એરેડિકેશન પ્રોગ્રામ (NLEP)
યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ (UIP)
નેશનલ એઇડ્સ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ (NACP)
નેશનલ વેક્ટર બોર્ન ડિસીઝ કન્ટ્રોલ પ્રોગ્રામ (NVBDCP)
રિપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ પ્રોગ્રામ (RCH)

નર્સની ભૂમિકા (Role of Nurse in PHC)

1. મેટરનલ હેલ્થ સર્વિસિસ (Maternal Health Services)

નર્સ પ્રેગ્નન્ટ મધરની વહેલી નોંધણી કરે છે, નિયમિત એન્ટિનેટલ ચેકઅપ કરે છે, TT ઇમ્યુનાઇઝેશન અને IFA સપ્લિમેન્ટેશન સુનિશ્ચિત કરે છે તેમજ હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સીની ઓળખ કરીને સમયસર રેફરલ કરે છે.

2. ચાઇલ્ડ હેલ્થ સર્વિસિસ (Child Health Services)

નર્સ ન્યુબોર્ન કેર, ગ્રોથ મોનિટરિંગ, ઇમ્યુનાઇઝેશન અને ન્યુટ્રિશનલ એસેસમેન્ટ કરે છે તથા બાળ મૃત્યુદર ઘટાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપે છે.

3. ઇમ્યુનાઇઝેશન સર્વિસિસ (Immunization Services)

નર્સ વેક્સિનનો યોગ્ય સંગ્રહ (Cold Chain Maintenance) જાળવે છે, ઇમ્યુનાઇઝેશન સેશનનું આયોજન કરે છે અને બાળકો તથા પ્રેગ્નન્ટ મધર્સને સમયસર વેક્સિન આપે છે.

4. હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education)

નર્સ કમ્યુનિટીને પર્સનલ હાઇજીન, ન્યુટ્રિશન, ફેમિલી પ્લાનિંગ, ઇમ્યુનાઇઝેશન અને ડિસીઝ પ્રિવેન્શન અંગે માર્ગદર્શન આપે છે.

5. હોમ વિઝિટ (Home Visit)

નર્સ પ્રેગ્નન્ટ મધર્સ, ન્યુબોર્ન, હાઇ રિસ્ક કેસ અને ક્રોનિક ડિસીઝ ધરાવતા દર્દીઓની હોમ વિઝિટ કરીને ફોલો-અપ અને કાઉન્સેલિંગ કરે છે.

6. ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસિસ (Family Planning Services)

નર્સ કપલને ફેમિલી પ્લાનિંગ પદ્ધતિઓ અંગે માહિતી આપે છે, કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સનું વિતરણ કરે છે અને જરૂરી રેફરલ કરે છે.

7. કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ કન્ટ્રોલ (Communicable Disease Control)

નર્સ ડિસીઝ સર્વેલન્સ, કેસ શોધ, રિપોર્ટિંગ અને આઉટબ્રેક કન્ટ્રોલ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લે છે.

8. રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ (Records and Reports)

નર્સ ANC, PNC, ઇમ્યુનાઇઝેશન, બર્થ, ડેથ અને અન્ય હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સના રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ જાળવે છે.

9. રેફરલ અને ફોલો-અપ (Referral and Follow-up)

જરૂરિયાત મુજબ દર્દીઓને ઉચ્ચ કક્ષાની હોસ્પિટલમાં રેફર કરે છે અને ત્યારબાદ ફોલો-અપ પણ કરે છે.

10. નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes)

નર્સ વિવિધ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સના અમલીકરણમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.

મહત્વ (Importance of PHC)

PHC ને “બેકબોન ઓફ રૂરલ હેલ્થ કેર સિસ્ટમ” કહેવામાં આવે છે કારણ કે રૂરલ પોપ્યુલેશનને મળતી મોટાભાગની હેલ્થ સર્વિસિસ અહીંથી શરૂ થાય છે. PHC મજબૂત હોય તો CHC અને ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ પરનો ભાર નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.

કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (Community Health Centre – CHC)

પરિચય (Introduction)

કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC) એ રૂરલ હેલ્થ કેર સિસ્ટમનું ફર્સ્ટ રેફરલ સેન્ટર છે. PHC લેવલ પર જે પેશન્ટનું મેનેજમેન્ટ શક્ય ન હોય અથવા સ્પેશિયાલિસ્ટ ટ્રીટમેન્ટની જરૂર હોય તેવા પેશન્ટને CHC માં રેફર કરવામાં આવે છે.
CHC એ રૂરલ પોપ્યુલેશનને સ્પેશિયાલિસ્ટ મેડિકલ સર્વિસિસ, ઇમરજન્સી કેર, સર્જિકલ સર્વિસિસ, ઓબ્સ્ટેટ્રિક કેર અને ન્યુબોર્ન કેર પૂરી પાડતું મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ ઇન્સ્ટિટ્યુશન છે.

PHC = First Contact Point

CHC = First Referral Centre

District Hospital = Higher Referral Centre

વ્યાખ્યા (Definition)

કમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર એ 30 બેડ ધરાવતું રેફરલ હેલ્થ સેન્ટર છે, જે 4 PHC માટે રેફરલ યુનિટ તરીકે કાર્ય કરે છે અને રૂરલ પોપ્યુલેશનને સ્પેશિયાલિસ્ટ તથા ઇમરજન્સી હેલ્થ સર્વિસિસ પ્રોવાઈડ કરે છે.

પોપ્યુલેશન કવરેજ (Population Coverage)

વિસ્તાર (Area) પોપ્યુલેશન
પ્લેન એરિયા (Plain Area) 1,20,000
હિલી / ટ્રાઇબલ એરિયા (Hilly / Tribal Area) 80,000

રેફરલ યુનિટ (Referral Unit)

➡️ 1 CHC = 4 PHC

બેડ સ્ટ્રેન્થ (Bed Strength)

➡️ 30 બેડ

PHC માં માત્ર પ્રાથમિક કેર મળે છે, જ્યારે CHC માં ઇનડોર એડમિશન, સર્જરી અને સ્પેશિયાલિસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ પણ ઉપલબ્ધ હોય છે.

સ્પેશિયાલિસ્ટ સર્વિસિસ (Specialist Services)

સર્જરી (Surgery)

રૂટીન સર્જરી
ઇમરજન્સી સર્જરી
ટ્રોમા મેનેજમેન્ટ

મેડિસિન (Medicine)

ડાયાબિટીસ
હાઇપરટેન્શન
COPD
એસ્થમા
કાર્ડિયાક ડિસીઝિસ

ઓબ્સ્ટેટ્રિક્સ એન્ડ ગાયનેકોલોજી (Obstetrics and Gynecology)

હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી
ઇક્લેમ્પસિયા
PPH
ઓબ્સ્ટ્રક્ટેડ લેબર
સિઝેરિયન સેક્શન

પીડિયાટ્રિક્સ (Pediatrics)

ન્યુબોર્ન કેર
સિક ચિલ્ડ્રન મેનેજમેન્ટ
પીડિયાટ્રિક ઇમરજન્સી

ડેન્ટલ અને ENT (Dental and ENT)

ડેન્ટલ ડિસીઝિસ
ઇયર ડિસીઝિસ
નોઝ ડિસીઝિસ
થ્રોટ ડિસીઝિસ

સ્ટાફિંગ પેટર્ન (Staffing Pattern)

સ્ટાફ (Staff) સંખ્યા
મેડિકલ ઓફિસર 4
નર્સ મિડવાઇફ 7
ડ્રેસર 1
ફાર્માસિસ્ટ 1
લેબ ટેકનિશિયન 1
રેડિયોગ્રાફર 1
વોર્ડ બોય 2
સ્વીપર 3
આયા 1
પિયોન 1
ધોબી 1
માળી 1
ચોકીદાર 1

કુલ સ્ટાફ (Total Staff)

➡️ 25

કાર્યો (Functions of CHC)

1. રૂટીન અને ઇમરજન્સી સર્જરી (Routine and Emergency Surgery)

CHC માં સામાન્ય તથા ઇમરજન્સી સર્જિકલ કેસનું મેનેજમેન્ટ કરવામાં આવે છે.

2. રૂટીન અને ઇમરજન્સી મેડિકલ કેર (Routine and Emergency Medical Care)

24 કલાક ગંભીર પેશન્ટને ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે.

3. 24×7 ડિલિવરી સર્વિસિસ (24 Hours Delivery Services)

નોર્મલ ડિલિવરી
ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ ડિલિવરી
સિઝેરિયન સેક્શન

ઘણા CHC ને FRU (First Referral Unit) તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યા છે.

4. એસેન્શિયલ અને ઇમરજન્સી ઓબ્સ્ટેટ્રિક કેર (Essential and Emergency Obstetric Care)

PPH
ઇક્લેમ્પસિયા
પ્રિ-ઇક્લેમ્પસિયા
ઓબ્સ્ટ્રક્ટેડ લેબર
જેવી ઇમરજન્સીનું મેનેજમેન્ટ.

5. ન્યુબોર્ન કેર (Newborn Care)

ન્યુબોર્ન રિસસિટેશન
થર્મલ પ્રોટેક્શન
બ્રેસ્ટફીડિંગ સપોર્ટ
સ્ટેબિલાઇઝેશન

6. સિક ચિલ્ડ્રન કેર (Care of Sick Children)

ગંભીર રીતે બીમાર ચાઇલ્ડને ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે.

7. બ્લડ સ્ટોરેજ ફેસિલિટી (Blood Storage Facility)

ઇમરજન્સી માટે બ્લડ ઉપલબ્ધ રાખવાની સુવિધા.

મહત્વ

PPH અને ગંભીર ટ્રોમા કેસમાં જીવન બચાવવા માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ.

8. એસેન્શિયલ લેબોરેટરી સર્વિસિસ (Essential Laboratory Services)

CBC
બ્લડ સુગર
યુરિન ટેસ્ટ
સ્પુટમ ટેસ્ટ
મેલેરિયા ટેસ્ટ

9. સેફ એબોર્શન સર્વિસિસ (Safe Abortion Services)

MTP Act મુજબ સુરક્ષિત સર્વિસિસ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

10. ફુલ રેન્જ ઓફ ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસિસ (Full Range of Family Planning Services)

કાઉન્સેલિંગ
IUCD
કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સ
સ્ટેરિલાઇઝેશન
લાપારોસ્કોપિક સર્વિસિસ

11. નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programmes)

CHC દ્વારા તમામ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સનું અમલીકરણ કરવામાં આવે છે.

12. અન્ય ઇમરજન્સી સર્વિસિસ (Other Emergency Services)

ટ્રેકિયોસ્ટોમી (Tracheostomy)
ફોરેન બોડી રિમૂવલ (Foreign Body Removal)
નેઝલ પેકિંગ (Nasal Packing)

13. રેફરલ સર્વિસિસ (Referral Services)

જટિલ પેશન્ટને
ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ
મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ
સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ રેફર કરવામાં આવે છે.

નર્સની ભૂમિકા (Role of Nurse in CHC)

ઇમરજન્સી પેશન્ટ કેર (Emergency Patient Care)

નર્સ પેશન્ટનું એસેસમેન્ટ કરે છે, વાયટલ સાઇન્સ મોનિટર કરે છે અને ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટમાં સહયોગ આપે છે.

ડિલિવરી અને ઓબ્સ્ટેટ્રિક કેર (Delivery and Obstetric Care)

લેબર મોનિટરિંગ, ડિલિવરી આસિસ્ટન્સ અને પોસ્ટનેટલ કેર પૂરી પાડે છે.

ન્યુબોર્ન કેર (Newborn Care)

ન્યુબોર્ન રિસસિટેશન, વોર્મ ચેઇન જાળવવી અને બ્રેસ્ટફીડિંગ સપોર્ટ.

ઓપરેશન થિયેટર કેર (Operation Theatre Care)

OT તૈયારી, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ મેનેજમેન્ટ અને સ્ટેરાઇલ ટેકનિક જાળવવી.

ઇનડોર પેશન્ટ કેર (Indoor Patient Care)

એડમિટેડ પેશન્ટનું મોનિટરિંગ, મેડિસિન એડમિનિસ્ટ્રેશન અને નર્સિંગ કેર.

હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education)

પેશન્ટ અને તેમના રિલેટિવ્સને ડિસીઝ, ટ્રીટમેન્ટ અને ફોલો-અપ અંગે કાઉન્સેલિંગ.

રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ (Records and Reports)

IPD, OT, ડિલિવરી અને નેશનલ પ્રોગ્રામ્સના રેકોર્ડ જાળવવા.

ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ, સ્ટેટ લેવલ હોસ્પિટલ અને મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ (District Hospitals, State Level Hospitals & Medical College Hospitals)

આ હોસ્પિટલો દ્વારા અર્બન કોમ્યુનિટી (Urban Community) ને વિવિધ પ્રકારની હેલ્થ સર્વિસ (Health Services) પૂરી પાડવામાં આવે છે. સાથે સાથે આ હોસ્પિટલો રુરલ કોમ્યુનિટી (Rural Community) માટે રેફરલ યુનિટ (Referral Unit) તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. અહીં સામાન્ય તેમજ ગંભીર પેશન્ટ (Patients) ને કોમ્પ્રિહેન્સિવ ટ્રીટમેન્ટ (Comprehensive Treatment) આપવામાં આવે છે.

મુખ્ય સર્વિસ

• આઉટ પેશન્ટ (OPD) અને ઇન પેશન્ટ (IPD) સર્વિસ

• ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) – 24 કલાક

• સ્પેશિયાલિસ્ટ (Specialist) અને સુપર સ્પેશિયાલિસ્ટ (Super Speciality) સર્વિસ

• ઓપરેશન થિયેટર (Operation Theatre) અને વિવિધ સર્જરી

• બ્લડ બેન્ક (Blood Bank)

• એસેન્શિયલ લેબોરેટરી સર્વિસ (Essential Laboratory Services)

• સેફ એબોર્શન સેન્ટર (Safe Abortion Centre)

• ફુલ રેન્જ ઓફ ફેમિલી પ્લાનિંગ સર્વિસ (Full Range of Family Planning Services) જેમાં લેપ્રોસ્કોપિક સર્વિસ (Laparoscopic Services) નો સમાવેશ થાય છે.

• તમામ નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ (National Health Programmes) નો અમલ

• ટ્રેકિઓસ્ટોમી (Tracheostomy), ફોરેન બોડી રિમૂવલ (Foreign Body Removal) અને નેઝલ પેકિંગ (Nasal Packing) જેવી ઇમરજન્સી પ્રોસિજર

• જરૂરિયાત મુજબ રેફરલ સર્વિસ (Referral Services)

સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ હોસ્પિટલ (Central Government Hospitals)

આ હોસ્પિટલો સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ (Central Government) દ્વારા સંચાલિત હોય છે અને સામાન્ય હેલ્થ સર્વિસ (General Health Services) ઉપરાંત રેફરલ સર્વિસ (Referral Services) પણ પૂરી પાડે છે. અહીં વિવિધ સ્પેશિયાલિટી (Speciality) અને સુપર સ્પેશિયાલિટી (Super Speciality) ટ્રીટમેન્ટ ઉપલબ્ધ હોય છે.

ડિફેન્સ હોસ્પિટલ (Defence Hospitals)

ડિફેન્સ હોસ્પિટલોને સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ (Central Government) દ્વારા ફાઇનાન્સ કરવામાં આવે છે. આ હોસ્પિટલો મુખ્યત્વે ડિફેન્સ એમ્પ્લોયી (Defence Employees) અને તેમના ફેમિલી મેમ્બર (Family Members) ને હેલ્થ સર્વિસ આપે છે. ડિફેન્સ વિભાગની પોતાની મેડિકલ કોલેજ (Medical College), નર્સિંગ કોલેજ (Nursing College) અને નર્સિંગ સ્કૂલ (Nursing School) પણ હોય છે.

રેલવે હોસ્પિટલ (Railway Hospitals)

રેલવે હોસ્પિટલોનું સંચાલન સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ (Central Government) દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ હોસ્પિટલો રેલવે એમ્પ્લોયી (Railway Employees) અને તેમના ફેમિલી મેમ્બર (Family Members) ને OPD, IPD, ઇમરજન્સી, લેબોરેટરી, ડાયગ્નોસ્ટિક અને અન્ય જરૂરી હેલ્થ સર્વિસ (Health Services) પૂરી પાડે છે.

એમ્પ્લોયીઝ સ્ટેટ ઇન્સ્યોરન્સ સ્કીમ (Employees’ State Insurance Scheme – ESI)

ESI સ્કીમ (Employees’ State Insurance Scheme) ભારતમાં વર્ષ 1948 માં Employees’ State Insurance Act, 1948 હેઠળ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ સ્કીમ એમ્પ્લોયર (Employer) અને એમ્પ્લોયી (Employee) ના કોન્ટ્રીબ્યુશન (Contribution) ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
આ સ્કીમનો મુખ્ય હેતુ કામદારોને મેડિકલ બેનેફિટ (Medical Benefits) અને કેશ બેનેફિટ (Cash Benefits) પૂરા પાડવાનો છે. બીમારી, એમ્પ્લોયમેન્ટ ઇન્જરી (Employment Injury), મેટરનિટી (Maternity) તથા કર્મચારીના મૃત્યુ પછી તેના પરિવારને ડિપેન્ડન્ટ બેનેફિટ (Dependent Benefits) આપવામાં આવે છે.

સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ સ્કીમ (Central Government Health Scheme – CGHS)

CGHS (Central Government Health Scheme) ની શરૂઆત વર્ષ 1954 માં નવી દિલ્હી (New Delhi) ખાતે કરવામાં આવી હતી. આ સ્કીમનો મુખ્ય હેતુ સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ એમ્પ્લોયી (Central Government Employees) અને તેમના ફેમિલી મેમ્બર (Family Members) ને કોમ્પ્રિહેન્સિવ હેલ્થ કેર (Comprehensive Health Care) પૂરી પાડવાનો છે.
પછીથી આ સ્કીમનો વિસ્તાર અન્ય શહેરોમાં પણ કરવામાં આવ્યો. હાલમાં આ યોજના હેઠળ રિટાયર્ડ સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ એમ્પ્લોયી (Retired Central Government Employees), મેમ્બર ઓફ પાર્લામેન્ટ (Members of Parliament), ગવર્નર (Governors), રિટાયર્ડ જજ (Retired Judges) અને ફેમિલી પેન્શનર (Family Pensioners) ને પણ લાભ આપવામાં આવે છે.

CGHS હેઠળ ઉપલબ્ધ મુખ્ય સર્વિસ (Facilities under CGHS)

• આઉટ પેશન્ટ કેર (Outpatient Care)

• જરૂરી ડ્રગ્સ (Necessary Drugs) ની સપ્લાય

• લેબોરેટરી અને X-Ray ઇન્વેસ્ટિગેશન (Lab & X-Ray Investigation)

• ડોમિસિલિયરી વિઝિટ (Domiciliary Visits)

• સરકારી તેમજ માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલમાં હોસ્પિટલાઇઝેશન (Hospitalization)

• રેફરલ સર્વિસ (Referral Services)

• પીડિયાટ્રિક સર્વિસ (Pediatric Services)

• ઓબ્સ્ટેટ્રિક સર્વિસ (Obstetric Services)

• ફેમિલી વેલફેર સર્વિસ (Family Welfare Services)

• ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment)

• ઓપ્ટિકલ અને ડેન્ટલ એઇડ્સ (Optical & Dental Aids)

ઓટોનોમસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (Autonomous Institutes)

કેટલીક સંસ્થાઓને સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ (Central Government) તરફથી આર્થિક સહાય મળે છે, પરંતુ તેમનું વહીવટ અને નિર્ણયો સ્વતંત્ર રીતે લેવામાં આવે છે.

મુખ્ય ઓટોનોમસ સંસ્થાઓ:

• AIIMS (All India Institute of Medical Sciences), New Delhi

• NIMHANS (National Institute of Mental Health and Neurosciences), Bengaluru

• PGIMER (Post Graduate Institute of Medical Education and Research), Chandigarh

આ સંસ્થાઓ ઉચ્ચ ગુણવત્તાની સ્પેશિયાલિટી ટ્રીટમેન્ટ (Speciality Treatment), મેડિકલ એજ્યુકેશન (Medical Education), રિસર્ચ (Research) અને રેફરલ સર્વિસ (Referral Services) પૂરી પાડે છે.

પ્રાઈવેટ સેક્ટર (Private Sector)

પ્રાઈવેટ સેક્ટરમાં સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ (Speciality Hospitals), સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ (Super Speciality Hospitals), મેડિકલ કોલેજ હોસ્પિટલ (Medical College Hospitals), ડિસ્પેન્સરી (Dispensaries) અને હેલ્થ ક્લિનિક (Health Clinics) નો સમાવેશ થાય છે. આ સંસ્થાઓ મુખ્યત્વે પ્રાઈવેટ (Private) અથવા ટ્રસ્ટ (Trust) દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે.
જે લોકો સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવી શકે છે તેઓ આ હોસ્પિટલોની હેલ્થ કેર સર્વિસ (Health Care Services) નો લાભ લે છે. અહીં આધુનિક સાધનો, નિષ્ણાત ડૉક્ટરો અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાની ડાયગ્નોસ્ટિક (Diagnostic) તથા ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે. મોટાભાગે આ હોસ્પિટલો ક્યુરેટિવ સર્વિસ (Curative Services) એટલે કે રોગની સારવાર પર વધુ ભાર મૂકે છે. વધુ ખર્ચાળ હોવાને કારણે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગના લોકો માટે આ સેવાઓનો લાભ લેવો મુશ્કેલ બની શકે છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓ (Main Features)

સ્પેશિયાલિટી (Speciality) અને સુપર સ્પેશિયાલિટી (Super Speciality) સારવાર ઉપલબ્ધ.
આધુનિક ડાયગ્નોસ્ટિક સર્વિસ (Diagnostic Services) અને મેડિકલ ઇક્વિપમેન્ટ.
અનુભવી સ્પેશિયાલિસ્ટ ડૉક્ટર (Specialist Doctors) ઉપલબ્ધ.
ઝડપી અને ગુણવત્તાસભર ટ્રીટમેન્ટ (Treatment).
મુખ્યત્વે ક્યુરેટિવ સર્વિસ (Curative Services) પર ભાર.
સારવારનો ખર્ચ સરકારી હોસ્પિટલો કરતાં વધુ.

મિશન / ધાર્મિક હોસ્પિટલ (Mission / Religious Hospitals)

મિશન અથવા ધાર્મિક હોસ્પિટલ (Mission / Religious Hospitals) ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ (Trust) અથવા મિશનરી સંસ્થા (Missionary Organization) દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે. આ હોસ્પિટલોનો મુખ્ય હેતુ સમાજના તમામ વર્ગના લોકોને ગુણવત્તાસભર હેલ્થ સર્વિસ (Health Services) ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
આ હોસ્પિટલોમાં ઘણીવાર નિઃશુલ્ક (Free of Cost) અથવા ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) આપવામાં આવે છે. મોટાભાગે આ હોસ્પિટલો શહેરોમાં આવેલી હોય છે, પરંતુ હેલ્થ કેમ્પ (Health Camps) દ્વારા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ આરોગ્ય સેવાઓ પહોંચાડે છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓ (Main Features)

ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ (Charitable Trust) અથવા મિશનરી સંસ્થા (Missionary Organization) દ્વારા સંચાલિત.
ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને મફત (Free) અથવા ઓછા ખર્ચે સારવાર.
શહેરો ઉપરાંત ગામડાઓમાં હેલ્થ કેમ્પ (Health Camps) દ્વારા સેવાઓ.
માનવસેવા અને સમાજ કલ્યાણ પર આધારિત કામગીરી.
સામાન્ય તેમજ કેટલીક સ્પેશિયાલિટી સર્વિસ (Speciality Services) પણ ઉપલબ્ધ.

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી (Voluntary Health Agencies)

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી (Voluntary Health Agencies) એ નોન-ગવર્નમેન્ટ (Non-Government) અને નોન-પ્રોફિટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (Non-Profit Organization) છે. આ એજન્સીઓની શરૂઆત, સ્થાપના અને એડમિનિસ્ટ્રેશન પ્રાઇવેટ સિટિઝન (Private Citizens) અથવા ટ્રસ્ટ (Trust) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ એજન્સીઓને મુખ્યત્વે વોલન્ટરી કોન્ટ્રિબ્યુશન (Voluntary Contributions) અને ડોનેશન (Donations) દ્વારા ફાઇનાન્સ કરવામાં આવે છે.
વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી, ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ એજન્સી (Government Health Agencies) ને કોમ્પ્લિમેન્ટરી સર્વિસ (Complementary Services) આપે છે. આ એજન્સીના મેમ્બર નિયમિત મીટિંગ (Meetings) યોજે છે અને વિવિધ પ્રાઇવેટ સોર્સ (Private Sources) માંથી ફંડ એકત્રિત કરીને પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવે છે.

ફંક્શન (Functions)

1. સપ્લિમેન્ટિંગ ધ વર્ક ઓફ ગવર્નમેન્ટ એજન્સી (Supplementing the Work of Government Agencies)

સરકાર ફાઇનાન્શિયલ (Financial) અને સ્ટેચ્યુટરી રિસ્ટ્રિક્શન (Statutory Restrictions) ના કારણે દરેક જગ્યાએ સંપૂર્ણ હેલ્થ સર્વિસ (Health Services) આપી શકતી નથી. તેથી વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી સરકારને સહયોગ આપી હેલ્થ સર્વિસ વધુ અસરકારક બનાવે છે.

2. હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education)

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી લોકોમાં હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) ફેલાવે છે. સરકાર એકલી સમગ્ર દેશમાં અસરકારક હેલ્થ એજ્યુકેશન આપી શકતી નથી, તેથી આ એજન્સીઓ લોકોમાં અવેરનેસ (Awareness) લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

3. પાયોનિયરિંગ (Pioneering)

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી નવી પ્રોબ્લેમ (Problems) ના સોલ્યુશન (Solutions) શોધવા માટે નવા પ્રોગ્રામ (Programmes) અને નવી મેથડ (Methods) વિકસાવે છે.

ભારતમાં ફેમિલી પ્લાનિંગ પ્રોગ્રામ (Family Planning Programme) એ વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સીના સફળ પાયોનિયરિંગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

4. ડેમોન્સ્ટ્રેશન (Demonstration)

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી વિવિધ એક્સપેરિમેન્ટલ પ્રોજેક્ટ (Experimental Projects) ચલાવી નવી હેલ્થ સર્વિસ (Health Services) નું ડેમોન્સ્ટ્રેશન આપે છે. સફળ પ્રોજેક્ટને પછી મોટા સ્તરે અમલમાં મૂકવામાં આવે છે.

5. ગાર્ડિંગ ધ વર્ક ઓફ ગવર્નમેન્ટ એજન્સી (Guarding the Work of Government Agencies)

આ એજન્સીઓ સરકારના હેલ્થ પ્રોગ્રામનું મોનિટરિંગ (Monitoring) કરે છે, જરૂરી સુધારા માટે સજેશન (Suggestions) આપે છે અને જરૂર પડે ત્યારે રચનાત્મક ક્રિટિસિઝમ (Constructive Criticism) પણ કરે છે.

6. એડવાન્સિંગ હેલ્થ લેજિસ્લેશન (Advancing Health Legislation)

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી પબ્લિક ઓપિનિયન (Public Opinion) તૈયાર કરે છે અને સમાજના હિત માટે નવા હેલ્થ લૉ (Health Laws) અને હેલ્થ લેજિસ્લેશન (Health Legislation) ને પ્રોત્સાહન આપે છે

વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સીના પ્રકાર (Types of Voluntary Health Agencies)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society)
હિંદ કુષ્ઠ નિવારણ સંઘ (Hind Kusht Nivaran Sangh)
ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર ચાઇલ્ડ વેલફેર (Indian Council for Child Welfare)
ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્ડિયા (Tuberculosis Association of India)
ભારત સેવક સમાજ (Bharat Sevak Samaj)
સેન્ટ્રલ સોશિયલ વેલફેર બોર્ડ (Central Social Welfare Board)
કસ્તુરબા મેમોરિયલ ફંડ (Kasturba Memorial Fund)
ફેમિલી પ્લાનિંગ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્ડિયા (Family Planning Association of India)
ઓલ ઇન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સ (All India Women’s Conference)
ઓલ ઇન્ડિયા બ્લાઇન્ડ રિલીફ સોસાયટી (All India Blind Relief Society)
પ્રોફેશનલ બોડીઝ (Professional Bodies)
ઇન્ટરનેશનલ એજન્સીઝ (International Agencies)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society)

ઇન્ડિયન રેડ ક્રોસ સોસાયટી (Indian Red Cross Society) ની સ્થાપના 1920 માં કરવામાં આવી હતી. હાલમાં તેની ભારતમાં લગભગ 400 થી વધુ બ્રાન્ચ (Branches) કાર્યરત છે. આ સંસ્થા હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion), ડીસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention) અને લોકોના દુઃખને ઓછું કરવા માટે વિવિધ પ્રોગ્રામ ચલાવે છે.

ફંક્શન (Functions)

• રિલીફ વર્ક (Relief Work):

ભૂકંપ (Earthquake), પૂર (Flood), એપિડેમિક (Epidemic) અને દુકાળ (Drought) જેવી કુદરતી આપત્તિ દરમિયાન તરત જ રાહત કામગીરી કરે છે.

• મિલ્ક અને મેડિસિન સપ્લાય (Milk and Medicine Supplies):

અનાથાશ્રમ (Orphanage), સ્કૂલ, માતા-બાળ કલ્યાણ કેન્દ્ર (Maternal and Child Welfare Centres), ડિસ્પેન્સરી (Dispensaries) અને હોસ્પિટલને મિલ્ક પાઉડર (Milk Powder), મેડિસિન (Medicines), વિટામિન (Vitamins) અને અન્ય જરૂરી સામગ્રી પૂરી પાડે છે.

• આર્મ્ડ ફોર્સિસ સર્વિસ (Armed Forces Services):

સૈનિકોમાં બીમાર અને ઘાયલ વ્યક્તિઓને સેવા આપે છે. બેંગલુરુમાં કાયમી અપંગ પૂર્વ સૈનિકો માટે રેડ ક્રોસ હોમ (Red Cross Home) પણ કાર્યરત છે.

• મેટરનલ અને ચાઇલ્ડ વેલફેર સર્વિસ (Maternal and Child Welfare Services):

માતા અને બાળકના કલ્યાણ માટે ટેક્નિકલ માર્ગદર્શન (Technical Advice) અને ફાઇનાન્શિયલ સહાય (Financial Assistance) પૂરી પાડે છે.

• ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning):

ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં ફેમિલી પ્લાનિંગ ક્લિનિક (Family Planning Clinics) ચલાવે છે.

• બ્લડ બેન્ક અને ફર્સ્ટ એઇડ (Blood Bank and First Aid):

ઘણી બ્રાન્ચમાં બ્લડ બેન્ક (Blood Bank) ચલાવે છે તથા ફર્સ્ટ એઇડ (First Aid), હોમ નર્સિંગ (Home Nursing) અને અન્ય વિષયોની ટ્રેનિંગ આપે છે.

હિંદ કુષ્ઠ નિવારણ સંઘ (Hind Kusht Nivaran Sangh)

હિંદ કુષ્ઠ નિવારણ સંઘ (Hind Kusht Nivaran Sangh) ની સ્થાપના 1950 માં થઈ હતી અને તેનું હેડક્વાર્ટર (Head Quarter) નવી દિલ્હી (New Delhi) ખાતે આવેલું છે.
આ સંસ્થા લેપ્રસી હોમ (Leprosy Homes) અને લેપ્રસી ક્લિનિક (Leprosy Clinics) ને ફાઇનાન્શિયલ સહાય આપે છે. ઉપરાંત હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education), મેડિકલ વર્કર્સ (Medical Workers) અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ (Physiotherapists) ને ટ્રેનિંગ આપે છે. લેપ્રસી પર રિસર્ચ (Research) અને ફીલ્ડ ઇન્વેસ્ટિગેશન (Field Investigation) પણ કરે છે. સમગ્ર ભારતમાં તેની બ્રાન્ચ કાર્યરત છે અને સરકાર સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.

3. ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર ચાઇલ્ડ વેલફેર (Indian Council for Child Welfare – ICCW)

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર ચાઇલ્ડ વેલફેર (ICCW) એ ભારતમાં ચાઇલ્ડ વેલફેર (Child Welfare) માટે કાર્ય કરતી મહત્વપૂર્ણ વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી (Voluntary Health Agency) છે. આ સંસ્થા બાળકોના ફિઝિકલ (Physical), મેન્ટલ (Mental), સોશિયલ (Social) અને ઇમોશનલ ડેવલપમેન્ટ (Emotional Development) માટે વિવિધ પ્રોગ્રામ્સ ચલાવે છે.

સ્થાપના (Establishment)

સ્થાપના : 1952
હેડ ક્વાર્ટર (Head Quarter) : નવી દિલ્હી (New Delhi)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• બાળકોના હેલ્થ (Health), ન્યુટ્રિશન (Nutrition) અને એજ્યુકેશન (Education) માટે વિવિધ પ્રોગ્રામ્સ ચલાવે છે.
• અનાથ (Orphan), દિવ્યાંગ (Disabled) અને જરૂરિયાતમંદ બાળકો (Needy Children) ના વિકાસ માટે કાર્ય કરે છે.
• આંગણવાડી (Anganwadi), બાલવાડી (Balwadi) અને ક્રેચ (Crèche) જેવી સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• ચાઇલ્ડ રાઇટ્સ (Child Rights) અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે.
• ગવર્નમેન્ટ (Government) સાથે મળીને મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (Maternal and Child Health – MCH) પ્રોગ્રામને સહયોગ આપે છે.

4. ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (Tuberculosis Association of India – TAI)

ટ્યુબરક્યુલોસિસ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (Tuberculosis Association of India – TAI) એ ભારતમાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ (Tuberculosis – TB) ના પ્રિવેન્શન (Prevention), કંટ્રોલ (Control), હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) અને રિસર્ચ (Research) માટે કાર્ય કરતી મહત્વપૂર્ણ વોલન્ટરી હેલ્થ એજન્સી (Voluntary Health Agency) છે. આ સંસ્થા સરકારના TB કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ (TB Control Programme) ને સક્રિય સહયોગ આપે છે.

સ્થાપના (Establishment)

સ્થાપના : 1939
હેડ ક્વાર્ટર (Head Quarter) : નવી દિલ્હી (New Delhi)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• ટીબી અવેરનેસ (TB Awareness) માટે હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) અને માસ અવેરનેસ કેમ્પેઇન (Mass Awareness Campaign) ચલાવે છે.
• ટીબી સીલ કેમ્પેઇન (TB Seal Campaign) દ્વારા ટીબી અંગે જાગૃતિ અને ફંડ એકત્રિત કરે છે.
• ડૉક્ટર્સ (Doctors), નર્સિસ (Nurses) અને હેલ્થ વર્કર્સ (Health Workers) માટે ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ્સ (Training Programmes) યોજે છે.
• ટીબી ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis), ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) અને પ્રિવેન્શન (Prevention) અંગે રિસર્ચ (Research) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• ગવર્નમેન્ટ (Government) અને અન્ય હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (Health Organizations) સાથે મળીને નેશનલ ટીબી એલિમિનેશન પ્રોગ્રામ (National TB Elimination Programme – NTEP) ને સહયોગ આપે છે.

5. ભારત સેવક સમાજ (Bharat Sevak Samaj – BSS)

ભારત સેવક સમાજ (Bharat Sevak Samaj – BSS) એ ભારત સરકારના સહયોગથી કાર્ય કરતી એક વોલન્ટરી ઓર્ગેનાઇઝેશન (Voluntary Organization) છે. આ સંસ્થા લોકોમાં કોમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ (Community Development), હેલ્થ, એજ્યુકેશન અને સેલ્ફ હેલ્પ (Self Help) ની ભાવના વિકસાવવા માટે કાર્ય કરે છે.

સ્થાપના (Establishment)

સ્થાપના : 1952
હેડ ક્વાર્ટર : ન્યૂ દિલ્હી (New Delhi)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• ગામડાઓમાં કોમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ (Community Development Programmes) ચલાવે છે.
• હેલ્થ એજ્યુકેશન અને સેનિટેશન (Sanitation) અંગે લોકોને જાગૃત કરે છે.
• વોલન્ટિયર્સ (Volunteers) ને વિવિધ સામાજિક સેવાઓ માટે ટ્રેનિંગ આપે છે.
• ફેમિલી વેલફેર (Family Welfare) અને મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (MCH) પ્રોગ્રામમાં સહયોગ આપે છે.
• ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ ના અમલીકરણમાં મદદરૂપ બને છે.

7. કસ્તુરબા મેમોરિયલ ફંડ (Kasturba Memorial Fund – KMF)

કસ્તુરબા મેમોરિયલ ફંડ (KMF) ની સ્થાપના કસ્તુરબા ગાંધી ની સ્મૃતિમાં કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થા ખાસ કરીને ગ્રામીણ મહિલાઓ (Rural Women) અને બાળકોના હેલ્થ, એજ્યુકેશન અને વેલફેર માટે કાર્ય કરે છે.

સ્થાપના

સ્થાપના : 1944
હેડ ક્વાર્ટર : ન્યૂ દિલ્હી (New Delhi)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે હેલ્થ સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.
• મિડવાઇફ્સ (Midwives) અને દાઈઓ (Dais) ને ટ્રેનિંગ આપે છે.
• મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ પ્રોગ્રામને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• મહિલાઓ માટે લિટરેસી (Literacy) અને વોકેશનલ ટ્રેનિંગ ની વ્યવસ્થા કરે છે.
• ગ્રામ વિકાસના વિવિધ કાર્યક્રમોમાં સહભાગી બને છે.

8. ફેમિલી પ્લાનિંગ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (Family Planning Association of India – FPAI)

ફેમિલી પ્લાનિંગ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (FPAI) એ ભારતમાં ફેમિલી પ્લાનિંગ, રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ (Reproductive Health) અને સેક્સ્યુઅલ હેલ્થ (Sexual Health) અંગે કાર્ય કરતી અગત્યની વોલન્ટરી ઓર્ગેનાઇઝેશન છે.

સ્થાપના

સ્થાપના : 1949
હેડ ક્વાર્ટર : મુંબઈ (Mumbai)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• ફેમિલી પ્લાનિંગ અંગે કાઉન્સેલિંગ અને માર્ગદર્શન આપે છે.
• કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સ (Contraceptives) અંગે માહિતી અને સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
• રિપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ અને સેક્સ્યુઅલ હેલ્થ અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે.
• યુવાનો (Adolescents) માટે હેલ્થ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ્સ ચલાવે છે.
• મેડિકલ અને નર્સિંગ સ્ટાફ માટે ટ્રેનિંગનું આયોજન કરે છે.

9. ઓલ ઇન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સ (All India Women’s Conference – AIWC)

પરિચય

ઓલ ઇન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સ (AIWC) એ મહિલાઓના એજ્યુકેશન, હેલ્થ, સોશિયલ સ્ટેટસ અને એમ્પાવરમેન્ટ (Empowerment) માટે કાર્ય કરતી અગ્રણી વોલન્ટરી ઓર્ગેનાઇઝેશન છે.

સ્થાપના

સ્થાપના : 1927
હેડ ક્વાર્ટર : ન્યૂ દિલ્હી (New Delhi)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• મહિલાઓ માટે એજ્યુકેશન અને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ ચલાવે છે.
• મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• ફેમિલી પ્લાનિંગ અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે.
• મહિલાઓના અધિકારો અને સમાનતા માટે કાર્ય કરે છે.
• વિવિધ સોશિયલ વેલફેર પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવે છે.

10. ઓલ ઇન્ડિયા બ્લાઇન્ડ રિલીફ સોસાયટી (All India Blind Relief Society)

પરિચય

ઓલ ઇન્ડિયા બ્લાઇન્ડ રિલીફ સોસાયટી Visually Impaired વ્યક્તિઓના રિહેબિલિટેશન, એજ્યુકેશન અને વેલફેર માટે કાર્ય કરતી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થા છે.

સ્થાપના

સ્થાપના : 1946

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• Visually Impaired લોકો માટે એજ્યુકેશન અને રિહેબિલિટેશન સેવાઓ આપે છે.
• આઈ કેમ્પ્સ (Eye Camps) નું આયોજન કરે છે.
• લો વિઝન એઇડ્સ (Low Vision Aids) અંગે માર્ગદર્શન આપે છે.
• Visually Impaired લોકો માટે વોકેશનલ ટ્રેનિંગ ની વ્યવસ્થા કરે છે.
• સમાજમાં સ્વાવલંબન અને પુનઃસ્થાપન માટે સહાય કરે છે.

11. પ્રોફેશનલ બોડીઝ (Professional Bodies)

પરિચય

પ્રોફેશનલ બોડીઝ (Professional Bodies) એ એવી પ્રોફેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (Professional Organizations) છે, જે પોતાના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા સભ્યોના પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટ (Professional Development), એજ્યુકેશન (Education), રિસર્ચ (Research) અને હેલ્થ સર્વિસિસ (Health Services) ની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા માટે કાર્ય કરે છે.

મુખ્ય પ્રોફેશનલ બોડીઝ

ઇન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન (Indian Medical Association – IMA)
ટ્રેઇન્ડ નર્સિસ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (Trained Nurses Association of India – TNAI)
ઇન્ડિયન ડેન્ટલ એસોસિએશન (Indian Dental Association – IDA)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• મેડિકલ, નર્સિંગ અને અન્ય હેલ્થ પ્રોફેશનલ્સ ના પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટ માટે કાર્ય કરે છે.
• કોન્ફરન્સ (Conference), સેમિનાર (Seminar) અને વર્કશોપ (Workshop) નું આયોજન કરે છે.
• કન્ટિન્યુઇંગ એજ્યુકેશન (Continuing Education) અને ઇન-સર્વિસ ટ્રેનિંગ (In-service Training) દ્વારા જ્ઞાન અને કુશળતા વધારવામાં મદદ કરે છે.
• રિસર્ચ (Research) ને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સાયન્ટિફિક જર્નલ્સ (Scientific Journals) પ્રકાશિત કરે છે.
• એથિકલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (Ethical Standards) અને પ્રોફેશનલ પ્રેક્ટિસ (Professional Practice) જાળવવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

12. ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ એજન્સીઝ (International Health Agencies)

પરિચય

ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ એજન્સીઝ (International Health Agencies) એ એવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ છે, જે વિવિધ દેશોમાં હેલ્થ પ્રમોશન (Health Promotion), ડીસીઝ પ્રિવેન્શન (Disease Prevention), મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (Maternal and Child Health) અને કોમ્યુનિટી ડેવલપમેન્ટ (Community Development) માટે ટેકનિકલ (Technical) અને ફાઇનાન્શિયલ સપોર્ટ (Financial Support) પૂરો પાડે છે.

મુખ્ય ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ એજન્સીઝ

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (World Health Organization – WHO)
યુનિસેફ (United Nations Children’s Fund – UNICEF)
યુએનએફપીએ (United Nations Population Fund – UNFPA)
વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)
કેર (CARE)

મુખ્ય કાર્યો (Functions)

• વિકાસશીલ દેશોને ટેકનિકલ ગાઇડન્સ (Technical Guidance) અને ફાઇનાન્શિયલ આસિસ્ટન્સ (Financial Assistance) આપે છે.
• ઇમ્યુનાઇઝેશન (Immunization), ન્યુટ્રિશન (Nutrition), મેટરનલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (MCH) અને ફેમિલી પ્લાનિંગ (Family Planning) જેવા હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સને સહયોગ આપે છે.
• ડીસીઝ કંટ્રોલ (Disease Control) અને એપિડેમિક મેનેજમેન્ટ (Epidemic Management) માટે દેશોને મદદ કરે છે.
• હેલ્થ રિસર્ચ (Health Research), ટ્રેનિંગ (Training) અને હેલ્થ એજ્યુકેશન (Health Education) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• વિવિધ દેશોમાં હેલ્થ પોલિસી (Health Policy) અને પબ્લિક હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Public Health Programmes) ના વિકાસમાં સહયોગ આપે છે.

નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programs)

Introduction:

નેશનલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (National Health Programs) એ ભારત સરકાર (Government of India) દ્વારા દેશની મુખ્ય હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) ના પ્રિવેન્શન (Prevention), કંટ્રોલ (Control) અને મેનેજમેન્ટ (Management) માટે શરૂ કરવામાં આવેલા વિશેષ હેલ્થ પ્રોગ્રામ્સ (Health Programs) છે. આ પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા સમગ્ર દેશમાં લોકોનું હેલ્થ સ્ટેટસ (Health Status) સુધારવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ (Objectives)

• કોમ્યુનિકેબલ ડીસીઝ (Communicable Diseases) અને નોન-કોમ્યુનિકેબલ ડીસીઝ (Non-Communicable Diseases) નું નિયંત્રણ કરવું.
• એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન (Environmental Sanitation) માં સુધારો કરવો.
• ન્યુટ્રિશન પ્રોબ્લેમ્સ (Nutrition Problems) ઘટાડવા.
• પોપ્યુલેશન કંટ્રોલ (Population Control) ને પ્રોત્સાહન આપવું.
• દેશના તમામ લોકોને જરૂરી હેલ્થ સર્વિસિસ (Health Services) ઉપલબ્ધ કરાવવી.

ઇન્ડિજિનસ સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન (Indigenous System of Medicine)

ઇન્ટ્રોડક્ષન (Introduction)

ઇન્ડિજિનસ સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન (Indigenous System of Medicine) એટલે ભારતની પરંપરાગત મેડિકલ સિસ્ટમ્સ (Medical Systems). ભારત સરકાર દ્વારા ગ્રામ્ય (Rural) અને શહેરી (Urban) વિસ્તારોમાં આ સેવાઓને મજબૂત બનાવવા માટે વિશેષ પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા છે. આ સેવાઓ OPD (Out Patient Department), ડિસ્પેન્સરી (Dispensary) અને હોસ્પિટલ (Hospital) દ્વારા આપવામાં આવે છે.

મુખ્ય ઘટકો (Components of AYUSH)

• આયુર્વેદ (Ayurveda)
• યોગ (Yoga)
• યુનાની (Unani)
• સિદ્ધ (Siddha)
• હોમિયોપેથી (Homeopathy)
• નેચરોપથી (Naturopathy)
આ તમામ સિસ્ટમને મળીને AYUSH (આયુષ) કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ (Objectives)

• પરંપરાગત મેડિકલ સિસ્ટમ્સ (Medical Systems) ને પ્રોત્સાહન આપવું.
• લોકોને સુરક્ષિત અને અસરકારક ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• પ્રિવેન્ટિવ (Preventive), પ્રોમોટિવ (Promotive) અને ક્યુરેટિવ (Curative) હેલ્થ કેરને મજબૂત બનાવવી.
• આધુનિક હેલ્થ કેર સિસ્ટમ (Health Care System) સાથે AYUSH નું સંકલન (Integration) કરવું.

રિફરલ સર્વિસિસ (Referral Services)

ઇન્ટ્રોડક્ષન (Introduction)

ભારતમાં હેલ્થ સર્વિસિસ (Health Services) ને પ્રાઈમરી લેવલ (Primary Level), સેકન્ડરી લેવલ (Secondary Level) અને ટર્શિયરી લેવલ (Tertiary Level) એમ ત્રણ સ્તરે ગોઠવવામાં આવી છે. દરેક સ્તરે તમામ પ્રકારની સારવાર શક્ય ન હોવાથી, પેશન્ટને જરૂરિયાત મુજબ એક હેલ્થ સેન્ટરમાંથી બીજા હેલ્થ સેન્ટરમાં મોકલવાની વ્યવસ્થાને રિફરલ સિસ્ટમ (Referral System) કહેવામાં આવે છે.
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) અનુસાર, રિફરલ સિસ્ટમ પ્રાઈમરી હેલ્થ કેર (Primary Health Care) નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

રિફરલ ચેઇન (Referral Chain)

રિફરલ સિસ્ટમમાં પેશન્ટને નીચે મુજબ એક લેવલથી બીજા લેવલ પર મોકલવામાં આવે છે.

વિલેજ લેવલ (Village Level)

⬇

સબ સેન્ટર (Sub Centre)

⬇

પ્રાઈમરી હેલ્થ સેન્ટર (Primary Health Centre – PHC)

⬇

કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (Community Health Centre – CHC) (First Referral Unit – FRU)

⬇

ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ (District Hospital)

⬇

સ્ટેટ લેવલ હોસ્પિટલ (State Level Hospital)

રિફરલના ઉદ્દેશ (Purposes of Referral)

• પેશન્ટનું વહેલું ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis) અને યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) કરવું.
• સ્પેશિયાલિસ્ટ કેર (Specialist Care) ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• પેશન્ટનો હોસ્પિટલમાં રહેવાનો સમય ઘટાડવો.
• ડીસીઝ (Disease) ની ગંભીરતા વધતી અટકાવવી.
• કોમ્પ્લિકેશન્સ (Complications) અટકાવવી.
• ઓછી કિંમતમાં અસરકારક હેલ્થ સર્વિસ (Cost-effective Health Service) પૂરી પાડવી.

ફર્સ્ટ રિફરલ યુનિટ (First Referral Unit – FRU)

ફર્સ્ટ રિફરલ યુનિટ (FRU) એ એવી 24×7 હેલ્થ ફેસિલિટી (24×7 Health Facility) છે, જ્યાં ઇમરજન્સી ઑબ્સ્ટેટ્રિક કેર (Emergency Obstetric Care), નિયોનેટલ કેર (Neonatal Care), ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) અને બ્લડ સ્ટોરેજ ફેસિલિટી (Blood Storage Facility) ઉપલબ્ધ હોય છે.
સામાન્ય રીતે કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC) ને ફર્સ્ટ રિફરલ યુનિટ (FRU) તરીકે વિકસાવવામાં આવે છે.

ફર્સ્ટ રિફરલ યુનિટના કાર્યો (Functions of FRU)

• સર્જિકલ સર્વિસિસ (Surgical Services) આપવી.
• મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ (Medical Treatment) આપવું.
• બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન સર્વિસ (Blood Transfusion Service) ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• એનેસ્થેટિક સર્વિસિસ (Anaesthetic Services) આપવી.
• ઇમરજન્સી ઑબ્સ્ટેટ્રિક અને નિયોનેટલ કેર (Emergency Obstetric & Neonatal Care) પૂરી પાડવી.
• ગંભીર પેશન્ટને જરૂરી સ્પેશિયાલિસ્ટ કેર (Specialist Care) ઉપલબ્ધ કરાવવી.

રિફરલની પ્રક્રિયા (Steps in Referral)

રિફર કરવાના પેશન્ટની પસંદગી (Selection of Cases)
રિફર કરવાના કેસના પ્રકાર (Types of Cases for Referral)
પેશન્ટની તૈયારી (Preparation of the Case)
આગળના રિફરલ સેન્ટર પર શિફ્ટ કરવું (Shifting to Next Referral Unit)
ફીડબેક (Feedback) મેળવવું.

રિફરલ માટે કેસની પસંદગી (Selection of Cases)

1. ફેટલ કેસ (Fatal Cases)

જે પેશન્ટમાં જીવવાની શક્યતા ખૂબ ઓછી હોય અને ઉપલબ્ધ સારવાર છતાં સુધારો થવાની સંભાવના ન હોય. આવા પેશન્ટને ઉપલબ્ધ સુવિધા મુજબ સારવાર આપવામાં આવે છે અને પરિવારજનોને યોગ્ય માહિતી આપવામાં આવે છે.

2. સિરીયસ કેસ (Serious Cases)

જે પેશન્ટની સ્થિતિ ગંભીર હોય પરંતુ સમયસર ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) અને લાઈફ સેવિંગ સપોર્ટ (Life-saving Support) થી જીવ બચાવી શકાય. આવા પેશન્ટને તરત જ રિફર કરવામાં આવે છે.

3. કોમન કેસ (Common Cases)

જે પેશન્ટની સ્થિતિ સ્થિર હોય પરંતુ વધુ ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis) અથવા સ્પેશિયાલિસ્ટ કન્સલ્ટેશન (Specialist Consultation) ની જરૂર હોય. આવા પેશન્ટને નિયમિત (Routine) રિફર કરવામાં આવે છે.

રિફર કરવા માટેના તાત્કાલિક કેસ (Types of Cases to be Referred Urgently)

નીચે દર્શાવેલ પેશન્ટને તાત્કાલિક રિફરલ સેન્ટર (Referral Centre) પર મોકલવા જોઈએ.

• સીવિયર હેમરેજ (Severe Hemorrhage), શોક (Shock), સાયનોસિસ (Cyanosis), હેડ ઇન્જરી (Head Injury) અને મલ્ટિપલ ફ્રેક્ચર (Multiple Fractures).
• સીવિયર ચેસ્ટ પેઇન (Severe Chest Pain).
• કોઈપણ કારણસર કોમા (Coma).
• એક્યુટ એબ્ડોમેન (Acute Abdomen), ઇન્ટેસ્ટિનલ ઓબ્સ્ટ્રક્શન (Intestinal Obstruction), હેમોપ્ટીસિસ (Hemoptysis), હેમેટેમેસિસ (Hematemesis) અને બ્લેક કલર્ડ સ્ટૂલ (Black Coloured Stool).
• એકથી વધુ વખત કન્વલ્ઝન (Convulsions) આવવી.
• શરીરના કોઈપણ ભાગમાં સતત ત્રણ દિવસથી વધુ સીવિયર પેઇન (Severe Pain) રહેવું.
• હાઇપરપાયરેક્સિયા (Hyperpyrexia) જે ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) થી નિયંત્રણમાં ન આવે.
• વારંવાર વોમિટિંગ (Vomiting), સીવિયર ડાયરીઆ (Severe Diarrhoea), ડિહાઇડ્રેશન (Dehydration) અથવા એબ્સન્સ ઓફ બાવેલ સાઉન્ડ (Absence of Bowel Sound).
• ઓબ્સ્ટ્રક્ટેડ લેબર (Obstructed Labour) અને કોમ્પ્લિકેટેડ ડિલિવરી (Complicated Delivery).
• ટેટનસ (Tetanus) નો શંકાસ્પદ પેશન્ટ.
• સીવિયર બર્ન્સ (Severe Burns).
• પોઇઝનિંગ (Poisoning) ના કેસ.
• અન્ય કોઈપણ લાઇફ થ્રેટનિંગ કન્ડિશન (Life-threatening Condition).

રિફરલ પહેલાં પેશન્ટની તૈયારી (Preparation of the Case for Referral)

રિફર કરતા પહેલાં નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું.
• પેશન્ટ અને તેના પરિવારને રિફર કરવાની જરૂરિયાત સમજાવવી.
• રિફર કરતા પહેલાં રિફરલ ફોર્મ (Referral Form) સંપૂર્ણ ભરવું.
• પેશન્ટની કેસ ફાઇલ (Case File), ઇન્વેસ્ટિગેશન રિપોર્ટ્સ (Investigation Reports), એક્સ-રે (X-ray), ઈસીજી (ECG) અને અન્ય જરૂરી દસ્તાવેજો સાથે મોકલવા.
• જરૂરી હોય તો ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) આપી પછી જ રિફર કરવો.
• પેશન્ટના અંગત સામાન પરિવારજનોને સોંપવા.

આગળના રિફરલ સેન્ટર પર પેશન્ટને મોકલવાની પ્રક્રિયા (Shifting of Case to the Next Referral Unit)

• રિફરલ સેન્ટરને અગાઉથી ફોન દ્વારા પેશન્ટ વિશે માહિતી આપવી.
• પેશન્ટ માટે એમ્બ્યુલન્સ (Ambulance) ની વ્યવસ્થા કરવી.
• જરૂરિયાત મુજબ ઓક્સિજન (Oxygen), આઈ.વી. ફ્લુઈડ (IV Fluid), ઇમરજન્સી ડ્રગ્સ (Emergency Drugs) સાથે મોકલવા.
• સ્ટાફ નર્સ (Staff Nurse) અથવા ટ્રેઇન્ડ હેલ્થ વર્કર (Health Worker) પેશન્ટ સાથે મોકલવા.
• પેશન્ટને રિફરલ ફોર્મ, કેસ ફાઇલ અને તમામ દસ્તાવેજો સાથે સંબંધિત મેડિકલ ઓફિસર (Medical Officer) અથવા સ્ટાફ નર્સ ને હેન્ડઓવર કરવો.

રિફરલ ફોર્મ (Referral Form)

રિફરલ ફોર્મમાં નીચેની માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે.

• રિફરલ રજિસ્ટ્રેશન નંબર (Referral Registration Number)
• પેશન્ટનું નામ (Patient’s Name)
• ઉંમર (Age) અને જાતિ (Sex)
• સરનામું (Address)
• પ્રોવિઝનલ ડાયગ્નોસિસ (Provisional Diagnosis)
• કેસ હિસ્ટ્રી (Case History)
• આપવામાં આવેલ ટ્રીટમેન્ટ (Treatment)
• રિફર કરવાનો કારણ (Reason for Referral)
• જોડેલા દસ્તાવેજો – કેસ ફાઇલ (Case File), એક્સ-રે (X-ray), ઈસીજી (ECG) અને ઇન્વેસ્ટિગેશન રિપોર્ટ્સ (Investigation Reports).

ફીડબેક (Feedback)

રિફરલ સિસ્ટમ (Referral System) એ ટુ-વે પ્રોસેસ (Two-way Process) છે. રિફરલ સેન્ટરમાં પેશન્ટનું ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis) અને ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) પૂર્ણ થયા પછી પેશન્ટને મૂળ હેલ્થ સેન્ટર (Health Centre) પર પરત મોકલવામાં આવે છે. સાથે ફીડબેક (Feedback) મોકલવામાં આવે છે, જેથી આગળની સારવાર યોગ્ય રીતે ચાલુ રાખી શકાય.

રિફરલ સર્વિસમાં નર્સની ભૂમિકા (Role of Nurse in Referral Service)

નર્સ રિફરલ સર્વિસ (Referral Service) માં ખૂબ જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પેશન્ટને સુરક્ષિત રીતે એક હેલ્થ સેન્ટરમાંથી બીજા હેલ્થ સેન્ટરમાં મોકલવા માટે નર્સ નીચે મુજબની કામગીરી કરે છે.

મુખ્ય કાર્યો (Role of Nurse)

• પેશન્ટને શિફ્ટ કરતા પહેલાં રિફરલ યુનિટ (Referral Unit) ને ટેલિફોન દ્વારા પેશન્ટની કન્ડિશન (Condition), ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis) અને આપવામાં આવેલ ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) વિશે માહિતી આપે છે, જેથી જરૂરી ઇમરજન્સી ઇક્વિપમેન્ટ (Emergency Equipment) અને સ્પેશિયાલિસ્ટ (Specialist) ની વ્યવસ્થા કરી શકાય.
• પેશન્ટ અને તેના પરિવારજનોને રિફરલ (Referral) નું કારણ સમજાવે છે અને આગળની સારવાર અંગે યોગ્ય માહિતી આપે છે.
• પેશન્ટની જનરલ કન્ડિશન (General Condition) નું મૂલ્યાંકન કરે છે અને જરૂર હોય તો રિફર કરતા પહેલાં ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) આપવાની વ્યવસ્થા કરે છે.
• પેશન્ટની તમામ જરૂરી કેસ ફાઇલ (Case File), ઇન્વેસ્ટિગેશન રિપોર્ટ્સ (Investigation Reports), એક્સ-રે (X-ray), ઈસીજી (ECG), ટ્રીટમેન્ટ ચાર્ટ (Treatment Chart), વાઇટલ ચાર્ટ (Vital Chart) અને ઇન્ટેક-આઉટપુટ ચાર્ટ (Intake-Output Chart) સાથે મોકલવાની ખાતરી કરે છે.
• રિફરલ ફોર્મ (Referral Form) સંપૂર્ણ રીતે ભરાયેલ છે અને રિફરિંગ ડૉક્ટર (Referring Doctor) ની સહી છે તેની ખાતરી કરે છે.
• પેશન્ટના કિંમતી સામાન અને વ્યક્તિગત વસ્તુઓ પરિવારજનોને સોંપે છે.
• જો પેશન્ટને ઓક્સિજન (Oxygen), આઈ.વી. ડ્રિપ (IV Drip) અથવા અન્ય લાઇફ સપોર્ટ (Life Support) ની જરૂર હોય તો નર્સ પેશન્ટ સાથે રિફરલ યુનિટ સુધી જાય છે અને સતત દેખરેખ રાખે છે.
• રસ્તામાં જરૂરી પડી શકે તેવી ઇમરજન્સી ટ્રીટમેન્ટ (Emergency Treatment) અંગે ટ્રીટિંગ ફિઝિશિયન (Treating Physician) પાસેથી લેખિત સૂચનાઓ મેળવે છે.
• રિફરલ યુનિટમાં પહોંચ્યા પછી પેશન્ટ, તમામ દસ્તાવેજો અને રિફરલ ફોર્મ (Referral Form) સંબંધિત સ્ટાફ નર્સ (Staff Nurse) અથવા મેડિકલ ઓફિસર (Medical Officer) ને સોંપે છે અને સ્વીકારની સહી લે છે.
• સબ સેન્ટર (Sub Centre), પ્રાઈમરી હેલ્થ સેન્ટર (PHC), કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (CHC) અને ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ (District Hospital) માં કાર્યરત દરેક નર્સને રિફરલ સિસ્ટમ (Referral System) અંગે સંપૂર્ણ જ્ઞાન હોવું જોઈએ.

ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી રિફરલ સિસ્ટમ (Interdisciplinary Referral System)

ઇન્ટ્રોડક્ષન (Introduction)

કેટલાક પેશન્ટનું ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis) અથવા ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) માત્ર એક જ સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન (System of Medicine) દ્વારા યોગ્ય રીતે થઈ શકતું નથી અથવા પેશન્ટને એક પ્રકારની થેરાપી (Therapy) થી સંતોષકારક પરિણામ મળતું નથી. આવા સંજોગોમાં પેશન્ટને એક સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન માંથી બીજી સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન માં મોકલવામાં આવે છે, જેને ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી રિફરલ સિસ્ટમ (Interdisciplinary Referral System) કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય મુદ્દા (Key Points)

• પેશન્ટને એક સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન માંથી બીજી સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન માં રિફર (Refer) કરવામાં આવે છે.
• ભારતમાં સામાન્ય રીતે એલોપેથી (Allopathy) માંથી આયુષ (AYUSH) અથવા જરૂરિયાત મુજબ અન્ય થેરાપી (Therapy) તરફ રિફર કરવામાં આવે છે.
• ભારત સરકાર (Government of India) દ્વારા કેટલીક હેલ્થ ફેસિલિટીઝ (Health Facilities) માં આવી રિફરલ વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી છે.
• પેશન્ટને વધુ સારી અને સર્વગ્રાહી હેલ્થ કેર (Comprehensive Health Care) મળી રહે તે માટે વિવિધ મેડિકલ સિસ્ટમ્સ (Medical Systems) ને એક જ સ્થળે ઉપલબ્ધ કરવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
• આ સિસ્ટમનો મુખ્ય હેતુ પેશન્ટને યોગ્ય સમય પર યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ (Treatment) અને સ્પેશિયાલિસ્ટ કેર (Specialist Care) ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

Published September 26, 2023By Jayubha Vala

Categorized as GNM-F.Y.CHN-I-FULL COURSE