CHN-I-EPIDEMIOLOGY-UNIT -4

Principles of Epidemiology and
Epidemiological methods
a) Definition and aims of
epidemiology, communicable and
non-communicable diseases.
b) Basic tools of measurement in
epidemiology
c) Uses of epidemiology
d) Disease cycle
e) Spectrum of disease
f) Levels of prevention of disease.
g) Disease transmission – direct and
indirect.
h) Immunizing agents, immunization
and national immunization
schedule.
i) Control of infectious diseases.
j) Disinfection.

Epidemiology (એપીડેમીયોલોજી):

Key Terms (કી ટર્મ્સ) :

Epidemiology (એપીડેમીયોલોજી):

• એપીડેમિયોલોજી (Epidemiology) એ હ્યુમન પોપ્યુલેશનમાં ડિસીઝ, health-related સ્ટેટ્સ અથવા ઇવેન્ટ્સના ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (Distribution) અને ડિટર્મિનન્ટ્સ (Determinants) ની સાઇન્ટીફીક સ્ટડી છે અને તેનો ઉપયોગ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ (Health Problems) ના કંટ્રોલ માટે કરવામાં આવે છે.

Incubation period (ઇનક્યુબેશન પિરીયડ) :

• ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ (Incubation Period) એ ઇન્ફેક્શિયસ એજન્ટ (Infectious Agent)ના બોડીમાં એન્ટ્રી કરે તે સમયથી લઈને diseaseના ફર્સ્ટ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ (First Signs and Symptoms) દેખાય ત્યાં સુધીના સમયગાળાને ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ કહેવામાં આવે છે.

Epidemic (એપીડેમીક):

• એપીડેમિક (Epidemic) એ કોઈ પર્ટીક્યુલર પોપ્યુલેશન (Population), કોમ્યુનિટી (Community) અથવા રીજન (Region) માં કોઈ ડિસીઝના કેસોની સંખ્યા General expectation કરતાં વધુ પ્રમાણમાં વધે અથવા આઉટબ્રેક થાય તેને એપીડેમિક (Epidemic) કહેવામાં આવે છે.

Endemic (એન્ડેમિક) :

• એન્ડેમિક (Endemic) એ કોઈ defined પોપ્યુલેશન (Population) અથવા જીયોગ્રાફીકલ એરિયા (Geographical Area) માં કોઈ ડીસીઝ persistent presence અથવા સામાન્ય સ્તરે કોન્સ્ટન્ટ પ્રેઝન્ટ રહે તેને કહેવામાં આવે છે.

Sporadic (સ્પોરાડીક):

• સ્પોરેડિક (Sporadic) એ કોઈ ડીસીઝના કેસો અનિયમિત રીતે (Irregularly) અને ઓછા પ્રમાણમાં પોપ્યુલેશન (Population) માં છૂટક (Scattered) રીતે જોવા મળે તેને કહેવામાં આવે છે.

Pandemic (પેન્ડેમીક) :

• પેન્ડેમિક (Pandemic) એ કોઈ ડીસીઝનો પ્રસાર ઘણા Countries અથવા Continents માં ફેલાઈ જાય અને મોટી સંખ્યામાં લોકો affects થાય તેને કહેવામાં આવે છે.

Polyuria (પોલીયુરીયા):

• પોલીયુરીયા (Polyuria) એ એવી condition છે જેમાં વ્યક્તિ દરરોજ સામાન્ય કરતાં વધુ પ્રમાણમાં યુરીન (Urine) pass કરે છે. પોલીયુરીયા (Polyuria) એ 24 કલાકમાં યુરીનનું પ્રમાણ abnormally વધારે (સામાન્ય રીતે >3 લિટર પ્રતિ દિવસ) થાય તેને કહેવામાં આવે છે.

Hyperglycemia ( હાઇપરગ્લાઇસેમીયા ):

• હાઇપરગ્લાઇસેમિયા (Hyperglycemia) એ એવી condition છે જેમાં બ્લડ ગ્લુકોઝ લેવલ (Blood Glucose Level) Abnormally રીતે વધેલું હોય, જે સામાન્ય રીતે ફાસ્ટિંગમાં ≥126 mg/dL અથવા રેન્ડમ બ્લડ ગ્લુકોઝમાં ≥200 mg/dL હોય તેને કહેવામાં આવે છે.

Azoospermia (એઝુસ્પર્મીયા):

• એઝૂસ્પર્મિયા (Azoospermia) એ એવી condition છે જેમાં સીમેન (Semen) માં સ્પર્મ (Spermatozoa) Completely એબસન્સ હોય તેને કહેવામાં આવે છે.

Prodomal Period (પ્રોડોમલ પિરીયડ):

• પ્રોડ્રોમલ પિરિયડ (Prodromal Period) એ રોગના First Specific symptoms દેખાવા પહેલાંનો સમયગાળો છે જેમાં અસ્પષ્ટ (Vague) અને સામાન્ય લક્ષણો જોવા મળે છે.

ischemic heart Disease ( ઇસ્ચેમીક હાર્ટ ડીસીઝ ):

• ઇસ્ચેમિક હાર્ટ ડિસીઝ (Ischemic Heart Disease) એ એવી condition છે જેમાં કોરોનરી આર્ટરી (Coronary Artery) ના Narrowing અથવા blockage ને કારણે માયોકાર્ડિયમ (Myocardium) ને બ્લડ અને ઓક્સિજનનો પુરતો સપ્લાય ન મળતા માયોકાર્ડિયલ ઇસ્કેમિયા (Myocardial Ischemia) થાય તેને કહેવામાં આવે છે.

OR

• કોરોનરી આર્ટરી નેરોવિન્ગ તથા બ્લોકેજ થવાના કારણે હાર્ટ મસલ્સ ને ઇનએડીક્યુએટ બ્લડ સપ્લાય થવાના કારણે હાર્ટના ફંક્શન્સ મા ઇમ્પેઇરમેન્ટ થાય છે.તેને ઇસ્ચેમીક હાર્ટ ડીસીઝ કહેવામાં આવે છે.

Epidemiological Triad ( એપીડેમીયોલોજીકલ ટ્રાયેડ ) :

• એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયેડ (Epidemiological Triad) એ એજન્ટ (Agent), હોસ્ટ (Host) અને એન્વાયરમેન્ટ (Environment) વચ્ચેના ઇન્ટરેક્શન (Interaction) દ્વારા ડીસીઝ ના Occurrence અને Distribution સમજાવતું એક મોડેલ છે.

OR

• એજન્ટ, હોસ્ટ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ ના કોમ્પલેક્ષ ઇન્ટરેક્શન્સ ને એપીડેમીયોલોજીકલ ટ્રાયેડ કહેવામાં આવે છે.

Subcutaneous Nodule (સબક્યુટેનીયસ નોડ્યુલ):

• “સબક્યુટેનીયસ નોડ્યુલ (Subcutaneous Nodule) એ સ્કિન (Skin) ની નીચે આવેલ સબક્યુટેનીયસ ટિશ્યુ (Subcutaneous Tissue) માં બનતો એક Firm , Round અથવા Well-defined લમ્પ (Lump) છે.

Prepathogenesis (પ્રિપેથોજીનેસીસ) :

• “પ્રિપેથોજીનેસિસ (Prepathogenesis) એ ડિસીઝ શરૂ થાય તે પહેલાંનો સમયગાળો છે જેમાં એજન્ટ (Agent), હોસ્ટ (Host) અને એન્વાયરમેન્ટ (Environment) વચ્ચે ઇન્ટરેક્શન થાય છે પરંતુ હોસ્ટમાં ડિસીઝના કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી.

Carditis (કાર્ડાઇટીસ):

• કાર્ડાઇટિસ (Carditis) એ હાર્ટ (Heart) ની Wallના Layer – એન્ડોકાર્ડિયમ (Endocardium), માયોકાર્ડિયમ (Myocardium) અને પેરિકાર્ડિયમ (Pericardium) માં થતુ ઇન્ફેક્શન તથા ઇન્ફ્લેમેશન (Inflammation) છે.

Pathogenesis (પેથોજીનેસીસ):

• પેથોજીનેસિસ (Pathogenesis) એ એજન્ટ (Agent) Bodyમાં Entry કર્યા પછી હોસ્ટ (Host) માં થતા પેથોલોજીકલ ફેરફારો (Pathological Changes) અને ડિસીઝના developmentની Process ને કહેવામાં આવે છે.

Primary Hypertension (પ્રાઇમરી હાઇપરટેન્શન) :

• પ્રાઇમરી હાઇપરટેન્શન (Primary Hypertension) એ એવી condition છે જેમાં બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure) વધેલું હોય અને તેનું કોઈ સ્પષ્ટ ઓળખી શકાય એવું કારણ (No identifiable cause) ન હોય તેને કહેવામાં આવે છે.

Secondary Hypertension (સેકન્ડરી હાઇપરટેન્શન):

• સેકન્ડરી હાઇપરટેન્શન (Secondary Hypertension) એ એવી condition છે જેમાં બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure) વધેલું હોય અને તેનું કારણ કોઈ ઓળખી શકાય એવું underlying disease અથવા condition (Identifiable cause) હોય તેને કહેવામાં આવે છે.

Immunity (ઇમ્યુનીટી):

• ઇમ્યુનિટી (Immunity) એ Body ની એવી ક્ષમતા (Ability) છે જે પેથોજેન્સ (Pathogens) અથવા હાનિકારક પદાર્થો (Harmful substances) સામે રક્ષણ (Resistance) આપે છે.

Anemia (એનીમીયા):

• એનીમિયા (Anemia) એ એવી condition છે જેમાં બ્લડ (Blood) માં હિમોગ્લોબિન (Hemoglobin) નું Level સામાન્ય કરતાં ઓછું હોય (according to age and gender), જેના કારણે બ્લડની ઓક્સિજન કેરીંગ કેપેસિટી (Oxygen Carrying Capacity) ઘટે અને ટિશ્યુઝ (Tissues) ને પૂરતી ઓક્સિજન (Oxygen) ની સપ્લાય ન મળે તેને કહેવામાં આવે છે.

Hemoglobin Range

Adult Male:

• <13 g/dL → Anemia

Adult Female:

• <12 g/dL → Anemia

Pregnant Woman:

• <11 g/dL → Anemia

Severity Classification

Immunizing Agents ( ઇમ્યુનાઇઝીન્ગ એજન્ટ્સ ):

• ઇમ્યુનાઇઝિંગ એજન્ટ્સ (Immunizing Agents) એ એવા પદાર્થો છે જે બોડીમાં સ્પેસિફિક ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ (Specific Immune Response) ઉત્પન્ન કરે છે અથવા તૈયાર એન્ટિબોડીઝ (Antibodies) પૂરી પાડી ઇમ્યુનિટી (Immunity) Provide કરે છે.

Malnutrition ( માલન્યુટ્રીશન ):

• માલન્યુટ્રીશન (Malnutrition) એ એવી condition છે જેમાં ઊર્જા (Energy) અને/અથવા ન્યુટ્રિયન્ટ્સ (Nutrients) ના ઇનટેક (Intake) અથવા ઉપયોગ (Utilization) માં અછત (Deficiency), વધારે પ્રમાણ (Excess) અથવા અસંતુલન (Imbalance) થાય જેના કારણે શરીરની રચના (Body Structure), કાર્ય (Function) અને ક્લિનિકલ આઉટકમ (Clinical Outcome) પર adverse અસર થાય તેને કહેવામાં આવે છે.

ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ ( Disinfectant ) :

• ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ (Disinfectant) એ એવો કેમિકલ એજન્ટ (Chemical Agent) છે જે Inanimate Objects પર રહેલા પેથોજેનિક માઇક્રોઓર્ગેનિઝમ્સ (Pathogenic Microorganisms) ને destroy કરે છે અથવા inactive બનાવે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયલ સ્પોર્સ (Bacterial Spores) ને નાશ કરતું નથી.

Chemoprophylaxis ( કીમોપ્રોફાઇલેક્સીસ ):

• કીમોપ્રોફાયલેક્સિસ (Chemoprophylaxis) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં દવાઓ (Drugs) નો ઉપયોગ ડિસીઝને અટકાવવા (Prevention) માટે કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને એક્સપોઝર (Exposure) પહેલાં અથવા પછી.

Bacteriostatic (બેક્ટેરિયોસ્ટેટીક):

• એવી ડ્રગ કે જે બેક્ટેરિયાના મલ્ટીપ્લીકેશન ને ઇન્હીબીટ કરે છે.

Epidemiology (એપીડેમીયોલોજી):

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન):

એપીડેમીયોલોજી એ પ્રિવેન્ટીવ ( Preventive ) એન્ડ સોશિયલ મેડીસીન ( Social medicine ) નું બેઝીક સાઇન્સ છે.

“એપીડેમીયોલોજી” શબ્દ “એપીડેમીક” પરથી આવ્યો છે જે ખૂબ જ જૂનો શબ્દ છે જે થર્ડ સેન્ચુરીનો છે. સાહિત્યિક રીતે “એપીડેમીયોલોજી” શબ્દ ત્રણ ગ્રીક વર્ડ્સ નું કોમ્બીનેશન છે:

• Epi = Among ( વચ્ચે )
• Demos = People (પીપલ)
• Logos = Study of Science (સ્ટડી ઓફ સાઇન્સ)

એપીડેમીયોલોજી એ ઇવેન્ટ્સ ની સ્ટડી છે કે જે લોકો વચ્ચે થાય છે. જોકે એપીડેમીયોલોજી નો કોનસેપ્ટ 19મી સદીથી પોપ્યુલર થઇ રહ્યો હતો પરંતુ છેલ્લા ત્રણ વર્ષોમાં તે ઝડપથી વિકસિત થયો છે.

એપીડેમીયોલોજી એ મેનકાઇન્ડમાં (in Mankind ) ડિસીઝની ઘટના, ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને કારણોની સ્ટડી છે, એપીડેમીયોલોજી ડિસીઝને પ્રીવેન્ટ કરવા અને હેલ્થને પ્રમોટ કરવાના હેતુથી ડિસીઝના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને નિર્ણાયકોને માપવા માટે પોપ્યુલેશન અને કમ્યુનીટી પર ફોકસ કરે છે. હિસ્ટોરીકલી, એપીડેમીક , પેન્ડેમીક અને ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝના સ્ટડી માટે એપીડેમીયોલોજી નો યુઝ કરવામાં આવ્યો છે પરંતુ મોર્ડન એપીડેમીયોલોજી તેના ઇવોલ્યુશન ના સૌથી એક્સાઇટીન્ગ ફેઝ માં એન્ટર થયું છે. રિસ્ક ફેક્ટર્સ ને આઇડેન્ટીફાઇ કરીને અને ટ્રીટમેન્ટ મોડાલીટીસ અને હેલ્થ સર્વિસીસ નું ઇવાલ્યુએશન કરીને; પ્રિવેન્શન, ટ્રીટમેન્ટ, પ્લાનિંગ અને હેલ્થ સર્વિસીસ ની એફીસિયન્સી ઇમ્પ્રુવ કરવા માટે નવી તકો પૂરી પાડવામાં આવે છે. એપીડેમીયોલોજી એ ઓન્લી ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝ પર એપ્લાય થતું નથી આજે તે નોન ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝ સાથે પણ રિલેટેડ છે. એપીડેમીયોલોજી ને મોર્ડન એરા ( Morden era ) માં ઇન્ફેક્શીયસ ડિસીઝ એપીડેયોલોજી, ક્રોનિક ડીસીઝ એપીડેમીયોલોજી, ક્લિનિકલ એપીડેમિયોલોજી, સીરોલોજિકલ એપીડેનિયોલોજી , કેન્સર એપીડેમીયોલોજી, મલેરિયા એપીડેમીયોલોજી , ન્યુરો એપીડેમીયોલોજી , જીનેટીક એપીડેમિયોલોજી , ઓકયુપેશનલ એપીડેમીયોલોજી, સાયકોલોજિકલ એપીડેમીયોલોજી જેવી ઘણી નવી બ્રાન્ચીસ આપી છે.તેથી તેમાં હ્યુમન પોપ્યુલેશનને અફેક્ટ કરતા તમામ ડિસીઝનુ ઇનવોલ્વમેન્ટ થાય છે.જેમા કેન્સર, હાર્ટ ડીસીઝ, મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર, મેન્ટલ ઇલનેસ, ડ્રગ એડીક્શન, એક્સીડેન્ટ, પ્રેગનેન્સી , ગ્રોથ એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ, પોઇઝનીન્ગ , આલ્કોહોલિઝમ , મેન્ટલ રિટાર્ડેશન, ફેમિલી લાઇફ , ફેમિલી પ્લાનિંગ અને એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.કરન્ટ એપીડેમીયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન એન્વાયરમેન્ટલ રિલેશનશીપ નક્કી કરવામાં ઇનવોલ્વ છે કારણ કે સોસિયો-કલ્ચરલ ફેક્ટર્સ પણ વ્યક્તિના હેલ્થ માટે રિસ્પોન્સીબલ હોય છે.

Definition ( ડેફીનેશન ):

એપીડેમીયોલોજીની ઘણી ડેફીનેશન છે પરંતુ ડેફીનેશન ના મેઇન કમ્પોનન્ટ્સ માં ઇનવોલ્લ છે :

• ડિસીઝ ના ફ્રિકવન્સી ની સ્ટડી ( Study of Frequency of the Disease ).
• ડિસીઝ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન ની સ્ટડી (Study of Distribution of Disease ).
• ડીસીઝના કોઝની સ્ટડી (Study of Causes of Disease).

એપીડેમીયોલોજી ની કોમન ડેફીનેશન નીચે મુજબ છે :

• સ્પેસિફાઇડ પોપ્યુલેશન માં હેલ્થ રીલેટેડ સ્ટેટ અથવા ઇવેન્ટ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને ડિટરમીનન્ટ્સ ની સ્ટડી અને આ સ્ટડી નું હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ ને કંટ્રોલ કરવામાં એપ્લિકેશન. – જોહાન એમ લાસ્ટ, 1988 ( johan M last ,1988)

• એપીડેમીયોલોજી એ હ્યુમન્સમાં થતા ઇનફેક્સીયસ ડિસીઝના અકરન્સ ( Occurrence ), કોઝ ( Cause ) અને ડિસ્ટ્રીબ્યુશન ( Distribution ) ની સ્ટડી છે. – હિસ્ટોરિકલ એપ્રોચ (Historical Approach)

• મેડિકલ સાઇન્સની બ્રાન્ચ છે કે જે એપિડેમિક્સ ને ટ્રીટ કરે છે. – પાર્કીન 1973 ( Parkin 1973 )
• મેન માં ડિસીઝ ની ફ્રિકવન્સી ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને ડિટરમીનન્ટ્સ ની સ્ટડી. – મેક માહોન 1960 ( Mac Mahon 1960)
• તે હ્યુમન પોપ્યુલેશનમાં ડિસીઝ એન્ડ હેલ્થ રિલેટેડ ઇવેન્ટ્સ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને ડિટરમીનન્ટ્સ ની સ્ટડી છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે હેલ્થ સર્વિસિસ નું પ્લાનિંગ રેશનલી ( Rationally ) રીતે કરવામાં આવે, ડિસીઝ ની સર્વેઇલન્સ ( Surveillance ) ઇફેક્ટીવ બને અને પ્રિવેન્ટીવ અને કંટ્રોલ મેઝર્સ લેવામાં આવે. – એક્સેપ્ટેડ બાય WHO, 1981 ( Accepted by WHO , 1981 )
• બ્રોડલી રીતે એપીડેમીયોલોજી એ સાઇન્સ ની એક બ્રાન્ચ છે જે વ્યક્તિઓ અને ગ્રુપમાં હેલ્થ, ડિસીઝ, ડિફેક્ટ, ડિસએબીલીટી અને ડેથ ની ઇવેન્ટ અને ડિસ્ટ્રીબ્યુશન નક્કી કરતા જુદા જુદા ફેક્ટર્સ અને કન્ડિશન સાથે રિલેટેડ છે.- લીવેલ અને ક્લાર્ક (૧૯૬૫) ( Leavell and Clerk 1965 )

એવી કોઇ એક ડેફીનેશન નથી કે જેના પર બધા એપીડેમીયોલોજીસ્ટ અગ્રી થાય, પરંતુ ત્રણ ઘટકો સામાન્ય છે.

• ફર્સ્ટ ( First ) : ડિસીઝ ફ્રીક્વન્સી ની સ્ટડી ( Studies of the Disease Frequency ).
• સેકન્ડ ( Second ): સ્ટડી ઓફ ડિસ્ટ્રીબ્યુશન ( Studies of Distribution )
• થર્ડ ( Third ) : સ્ટડી ઓફ ડીટરમીનન્ટ્સ ( Study of Determinants )

એપીડેમીયોલોજી નો સબ્જેક્ટ એ કન્ટીન્યુઅસ ચેન્જ થતો રહે છે. એપીડેમીયોલોજી નો કરન્ટ સ્કોપ એ ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝ સાથે હેલ્થ રિલેટેડ કન્ડીશન, ઇવેન્ટ્સ અને પોપ્યુલેશનના ( Factual life ) વાસ્તવિક જીવનનો અભ્યાસ છે. આજે એપીડેમીયોલોજી નું ફોકસ એ ફક્ત એન્વાયરમેન્ટમાં રહેલા ફેક્ટર પર જ નથી જે આપણા હેલ્થની કન્ડિશન પર નેગેટીવ ઇફેક્ટ કરે છે, પરંતુ પર્યાવરણમાં હાજર એવા પરિબળો પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે આપણા હેલ્થ પર પોઝીટીવ અથવા પ્રોટેક્ટીવ ઇફેક્ટ ધરાવે છે. –

એઇમ ( Aim ) :

• ઇન્ટરનેશનલ એપીડેમીયોલોજીકલ અસોસીયેશન ( IEA ) એ ત્રણ મુખ્ય એઇમ નક્કી કર્યા જેમકે,
• ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ એન્ડ ગ્રુપ્સમા ( હ્યુમન પોપ્યુલેશન ) હેલ્થ એન્ડ ડિસીઝ પ્રોબ્લેમ્સ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન એન્ડ મેગ્નીટ્યુડ ( ડિગ્રી ઓફ સાઇઝ ) ને ડિસ્ક્રાઇબ કરવા માટે.
• ડિસીઝ ના પેથોજીનેસીસ મા ઇટીયોલોજીકલ ફેક્ટર્સ ને આઇડેન્ટીફાઇ કરવા માટે.
• ડિસીઝ ના પ્રીવેન્શન, કંન્ટ્રોલ અને ટ્રીટમેન્ટ માટે સર્વીસીસ ના પ્લાનીન્ગ, ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન અને ઇવાલ્યુએશન માટે ડેટા પૂરો પાડવો અને તે સર્વીસીસમાં પ્રાયોરિટી નક્કી કરવી.
• આ એઇમ ને ફુલફીલ કરવા માટે ડિફરન્ટ ટાઇપ્સ ની એપીડેમીયોલોજીકલ સ્ટડીસ નો યુઝ કરવામાં આવે છે. જેમ કે, ડિસ્ક્રીપ્ટીવ સ્ટડી,એનાલાઇટીકલ સ્ટડી, એક્સપેરીમેન્ટલ એન્ડ ઇન્ટરવેન્શનલ સ્ટડીસ.
• એપીડેમીયોલોજી નું અલ્ટીમેટ એઇમ એ ઇફેક્ટીવ એક્શન ને લીડ કરવાનું છે :
• હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ અને કોમ્પ્લીકેશન્સ ને રિડ્યુસ એન્ડ એલીમીનેટ કરવા માટે.
• કોમ્યુનિટીની હેલ્થ એન્ડ વેલ – બિન્ગ ને પ્રમોટ કરવા માટે.

કોમ્યુનિકેબલ એન્ડ નોનકોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ ( Communicable and noncommunicable Disease ):

• કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ અને નોન કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ વચ્ચેનો એપીડેમીયોલોજીકલ ડિફરન્સ એ ટાઇમ ફેક્ટર છે. નોન કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝની કમ્પેઇર મા કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ નો ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ શોર્ટ હોય છે.નોનકોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝની ફ્રીક્વન્સી ઓછી હોય છે પરંતુ તેમનો અકરન્સ ( Occurance ) અને ડિસ્ટ્રીબ્યુશન ( Distribution ) એ કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝની જેમ જ થાય છે.
• નોનકોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ જેમકે કોરોનરી હાર્ટ ડિસીઝ, હાઇપરટેન્શન, અને કેન્સર ને લોંગ ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ હોય છે. ઘણા બધા એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર જેમ કે ડાયટ, એક્સરસાઇઝ, ઓબેસિટી, સિગારેટ સ્મોકિંગ, આલ્કોહોલીઝમ અને સેડેન્ટરી લાઇફ સ્ટાઇલ એ સમય જતા ડિસિઝના ડેવલોપમેન્ટમાં કન્ટ્રીબ્યુશન પ્રોવાઇડ કરે છે અને જે સમય જતાં વેબ ઓફ કોઝેશન અથવા કોઝ – ઇફેક્ટ રિલેશનશીપ નક્કી કરવા માટે વધુ કોમ્પ્લેક્સ સિચ્યુએશન બનાવે છે.
• આ ડિસીઝ ની સ્ટડી માટે એપીડેમીયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન સમાન રહે છે, એક સાથે એક કરતાં વધુ ફેક્ટર્સ ની સ્ટડી કરવામાં આવે છે ત્યારે હાઇપોથીસીઝ ટેસ્ટીન્ગ સ્ટેપ એ ઇનવેસ્ટીગેશન નું મેઇન ફોકસ બને છે. ક્રોનિક નોનઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝના કેસીસમાં, જ્યાં ડિસીઝના કારક એજન્ટ એક્ઝેક્ટલી જાણીતા નથી અને ડિસીઝ એ મલ્ટીપલ ફેક્ટર્સ ના ઇન્ટરેક્શન્સ ના કારણે થાય છે. આને વેબ કોઝેશન ( Web causation ) કહેવામાં આવે છે. વેબ કોઝેશન ને બધા પ્રિડીસ્પોઝીન્ગ ફેક્ટર્સ દ્વારા ડિસીઝ ના કોઝેશન તરફ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

એપીડેમીયોલોજીકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ( Epidemiological investigation ):

એપીડેમીયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન જેમાં થાય છે તેમાં છ સ્ટેપ્સ નું ઇનવોલ્વમેન્ટ થાય છે. એ મેન્સન કરવું ઇમ્પોર્ટન્ટ છે કે આ પ્રોસેસ એ ઇન્ફેક્સીયસ અને નોન ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝ બંને પર અપ્લાય થઇ શકે છે. એપીડેમીયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન માં નીચેના સ્ટેપ્સ ઇનવોલ્વ છે:

• ( i ) પ્રોબ્લેમ્સ ના અકરન્સ ને એસ્ટાબ્લિશ કરવું. (Establishing the occurrence of a problem)
• ( ii ) ડાયગ્નોસીસ ને વેરીફાઇ કરવું. (Verifying Diagnosis)
• (iii) રિલેટેડ ડેટા ને કલેક્ટ કરવું. (Collecting related data)
• (iv) પર્સન, પ્લેસ અને ટાઇમ ના ટર્મ્સ મા ઘટના નું વર્ણન (Describing the occurrence in terms of person, place and time)
• ( v ) હાઇપોથીસીસ નું ફોર્મ્યુલેશન કરવું ( Formulating a hypothesis ).
• ( vi ) હાઇપોથીસીસ નું ટેસ્ટીન્ગ (Testing the hypothesis)

નેચરલ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ડિસિઝ ( Natural history of the Disease ):

ડિસીઝ એ સામાન્ય રીતે બે ફેઝમા થાય છે :

1) પ્રીપેથોજેનીક ફેઝ ( Prepathogenic phase )

2) પેથોજેનીક ફેઝ ( Pathogenic Phase )

1) પ્રીપેથોજેનીક ફેઝ ( Prepathogenic phase ):

• પ્રી પેથોજેનિક ફેસ એ ડીસીઝ થયા પહેલાંનો પિરિયડ છે જેમાં ડીસીઝ પ્રોડ્યુસિંગ ઓર્ગેનિઝમ અથવા એજન્ટ એ એન્વાયરમેન્ટમાં પ્રેઝન્ટ હોય છે પરંતુ, જ્યાં સુધી ડિસીઝના એજન્ટ, હોસ્ટ અને એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ ( Agent, host and Environmental Factors ) ના ઇન્ટરેક્શન્સ દ્વારા ડિસીઝ ના એજન્ટને મેન ની નજીક ન લાવવામાં આવે ત્યાં સુધી ડિસીઝ થતો નથી. આ ત્રણ ફેક્ટર્સ ને એપીડેમીયોલોજીકલ ટ્રાયેડ ( Epidemiological Triad ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• આ ફેક્ટર્સ વચ્ચેનું ઇન્ટરેક્શન એ ડિસીઝ માં પરિણમે છે જે એક કેસ અથવા એપીડેમીક તરીકે જોઇ શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, કેસ અથવા કેરીયર ના ફિસીસ તથા યુરીનમાં ટાઇફોઇડ બેસિલી અથવા કન્ટામીનેટેડ વોટર અથવા ફુડ માં પ્રેઝન્ટ હોય છે. તે ડાયરેક્ટલી અથવા ઇનડાયરેક્ટલી રીતે ઓરોફીકલ રુટ દ્વારા હ્યુમન હોસ્ટમાં એન્ટર થય શકે છે. પુઅર પર્સનલ હાઇજીન, નોલેજનો અભાવ અને ફુડ નું નીચું અમાઉન્ટ એ બોડી નું ઇનફેક્શન સામે રેઝીસ્ટન્સ ઘટાડી શકે છે અને ઓર્ગેનીઝમ ના એન્ટ્રી નું કારણ બની શકે છે જેના કારણે ઇનફેક્શન થાય છે. તેવી જ રીતે, ટ્રાફિક રુલ્સ ને ફોલો ન કરવાથી એક્સીડન્ટ્સ થઇ શકે છે તેથી હોસ્ટ, એજન્ટ અને એન્વાયરમેન્ટ નું ઇન્ટરેક્શન્સ એ ડિસીઝ ને ઇનીશીયેટ કરે છે.

2) પેથોજેનીક ફેઝ ( Pathogenic Phase ) :

• પેથોજીનીક ફેઝમાં નીચેના ફેસીસ નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છે:

ઇન્કયુબેશન પિરિયડ ( Incubation period ):

• તે ડિસીઝના કારક એજન્ટના મલ્ટીપ્લીકેશન અને પેથોફિઝીયોલોજીકલ ચેન્જીસ દ્વારા વર્ગીકૃત ( Characterized ) થયેલ છે.

અર્લીપેથોજીનેસિસ ( Early Pathogenesis ):

• તે ક્લિનિકલ સ્ટેજના અપીરિયન્સ દ્વારા કેરેક્ટેરાઇઝ્ડ થયેલ છે, એટલે કે અસ્પષ્ટ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ ( Vague Sign and Symptoms ).ક્લિનિકલ ડાયગ્નોસીસ પોસીબલ નથી.

લેટ પેથોજીનેસીસ ( Late pathogenesis ):

• તેમાં ડીસીઝના ફર્સ્ટ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ જોવા મળે છે પેશન્ટ બેડ માં કન્ફાઇન્ડ ( Confined ) થાય છે. ક્લીનીકલી ડાયગ્નોસીસ પોસિબલ હોય છે પેશન્ટ એ કમ્પ્લીટ્લી રિકવર થાય છે અથવા ડીસએબિલિટી ડેવલોપ થાય છે રિકવરી ના સ્ટેજને કોન્વેલેશન્સ (Convalescence) કહેવામાં આવે છે.
• નોનકોમ્યુનિકેબલ ડિસિઝમાં , ડીસીઝના અર્લી પેથોજેનિક ફેઝમાં ડિસીઝના ક્લિયર સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ વિઝીબલ નથી અને આ સ્ટેજ ને પ્રિસિમ્પ્ટોમેટિક સ્ટેજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સ્ટેજ નું ઉદાહરણ હાયપરટેન્શન અથવા કેન્સર છે. પાછળથી ડિસીઝ એ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ દર્શાવે છે અને ડિસીઝ એ ખૂબ આગળ વધે છે. ડિસીઝ અરાઇઝ થવાના સ્ટેજમાં પ્રાઇમરી, સેકન્ડરી અથવા ટર્સીયરી લેવલના પ્રિવેન્શન દ્વારા ચેન્જીસ થઇ શકે છે. પ્રાઇમરી પ્રિવેન્શન માં લેવામાં આવતા મેઝર્સમાં ઇમ્યુનાઇઝેશન, હેલ્થ પ્રમોશન અને સ્પેસિફીક પ્રોટેક્શનનો સમાવેશ થાય છે જે ઇનફેક્સીયસ તેમજ નોન ઇનફેક્સીયસ ડિસીઝને પ્રીવેન્ટ કરી શકે છે. સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન ના મેઝર્સમાં અર્લી ડાયગ્નોસીસ અને ટ્રીટમેન્ટ નો સમાવેશ થાય છે. ટર્સીયરી લેવલના પ્રિવેન્શન માં ડિસેબીલીટી ને રિહેબીલીટેટ અને લિમીટ કરવાના મેઝર્સનો સમાવેશ થાય છે.

એજન્ટ ફેક્ટર ( Agent Factor ) :

• એજન્ટ ( Agent ) એ છે કે જે લિવિંગ ( Living ) , નોન લિવિંગ ( Non-living) અથવા ફોર્સ કે જે ડિસીઝના ઇનીશિએશન માટે રિસ્પોન્સિબલ હોય છે. ડિસીઝ પ્રોડ્યુસિંગ એજન્ટ્સ ને બાયોલોજીકલ ( Biological ), ફિઝિકલ ( Physical ), કેમિકલ ( Chemical ), ન્યુટ્રીયંટ ( Nutrient ), મિકેનિકલ ( Mechanical ) અને સોશિયલ એજન્ટ ( Social Agent ) માં ક્લાસીફાઇ કરવામાં આવેલ છે જેમ કે,

ડિસીસ એજન્ટ ( Disease Agent ):

બાયોલોજીકલ એજન્ટ્સ ( Biological Agents):

• બેક્ટેરિયા (Bacteria),
• વાઇરસ (Virus),
• ફંગી ( Fungi ),
• પ્રોટોઝોઆ (Protozoa),
• મેટોઝુઆ ( Metozoa ).

ફિઝિકલ ( Physical ):

• હીટ ( heat ),
• કોલ્ડ ( Cold ) ,
• ફ્રીકશન ( Friction ) ,
• લાઇટ ( Light ) ,
• રેડીએશન ( Radiation ),
• નોઇસ ( Noise ) .

કેમિકલ ( Chemical ) :

• મોટર વાહનોમાં ડીઝલ, પેટ્રોલ સળગાવવાથી ઝેરી વાયુઓનો ધુમાડો, એસિડ અને અન્ય હાનિકારક રસાયણોનો ધુમાડો ફેક્ટરીઓ દ્વારા જંતુનાશકોનો વધુ પડતો છંટકાવ

ન્યુટ્રીયંટ ( Nutrient ):

• કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, ફેટ , પ્રોટીનનું વધુ પડતું ઇન્ટેક અથવા ડાયટમાં તેમની ડેફીશીયન્સી

મિકેનિકલ ( Mechanical ):

• હેવી મશીનોના રોટેટીન્ગ અને પ્રોટ્રુડિન્ગ પાર્ટ્સ.

સોશિયલ એજન્ટ ( Social Agent ):

• સ્મોકિંગ ( Smocking),
• આલ્કોહોલ ( Alcohol ),
• ડ્રગ એબ્યુસ ( Drug Abuse ),
• પોવર્ટી ( Poverty ),
• સોશિયલ આઇસોલેશન ( Social isolation )

હોસ્ટ ફેક્ટર્સ ( Host Factores ):

• હ્યુમન બિન્ગ અથવા એનીમલ્સ કે જે એજન્ટ્સ ના કોન્ટેક્ટ મા આવે છે અને જ્યારે હોસ્ટ નો રેઝીસ્ટન્ટ લો હોય ત્યારે એજન્ટ ડિસીઝને પ્રોડ્યુસ કરવામાં સક્સેસ જાય છે. ડિસીઝ ની અગેઇન્ટસ મા હોસ્ટ ની સસેપ્ટીબિલીટી એ લાઇફસ્ટાઇલ, ડેમોગ્રાફીક કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ, બાયોલોજીકલ, સોશિયલ અને ઇકોનોમીક કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ પર ડિપેન્ડ કરે છે.

ક્લાસીફીકેશન ઓફ હોસ્ટ ફેક્ટર્સ ( Classification of host Factores ):

ડેમોગ્રાફીક કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ ( Demographic Carecteristics ):

• એજ ( Age )
• સેક્સ ( Sex )
• ઇથનીસીટી ( Ethnicity )
• અમુક ડિસીઝ એ અમુક એજ ગ્રુપ મા કોમન હોય છે ( Some Disease are common in certain age groups)

બાયોલોજીકલ કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ ( Biological carecteristics ):

• હેરેડીટરી ડિસીઝ ( Hereditary Disease )
• જીનેટીક ડિસીઝ ( Genetic Disease )
• બ્લડ ગ્રુપ ( Blood group )
• બાયોકેમીકલ લેવલ ઓફ બ્લડ પ્રેશર ( Biochemical level of blood pressure)
• ફંક્શન્સ ઓફ ઓર્ગન્સ ઓફ બોડી ( Function of organs of body )

સોશિયલ એન્ડ ઇકોનોમીકલ કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ ( Social and Economical Carecteristics ):

• એજ્યુકેશન ( Education )
• એમ્પ્લોયમેન્ટ ( Employment),
• ઓક્યુપેશન સ્ટ્રેસ ( Occupational Stress ),
• હાઉઝિન્ગ ( Housing ),
• મરાઇટલ સ્ટેટસ ( Marrital Status),
• અમુક ઓક્યુપેશન એ અમુક ડિસીઝ થવા માટે રિસ્પોન્સીબલ હોય છે.
• લાઇફ સ્ટાઇલ ( Lifestyle ),
• લિવિંગ હેબીટ ( Living Habits ),
• એક્સરસાઇઝ ( Excercise ),
• રેસ્ટ (Rest),
• સ્લિપ ( Sleep ),
• ન્યુટ્રીશન ( Nutrition ),
• ડ્રગ્સ ( Drugs ),
• આલ્કોહોલ ( Alcohol ),
• પુઅર લાઇફસ્ટાઇલ ( Poor lifestyle)

એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર ( Environmental Factor ):

• એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર એ ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ ની હેલ્થ મા ઇમ્પોર્ટન્ટ રોલ પ્લે કરે છે.
• જ્યાં સુધી મેન અને એન્વાયરમેન્ટ વચ્ચે હાર્મોનીયસ ઇક્વીલીબ્રીયમ રહે છે, ત્યાં સુધી તે હેલ્ધી લાઇફ જીવે છે. પરંતુ જ્યારે એન્વાયરમેન્ટ સાથે હ્યુમન બીન્ગનું માલએજસ્ટમેન્ટ થાય છે, ત્યારે તેના ઓપ્ટીમમ હેલ્થથી ડેવીએશન થાય છે, જે માલએડજસ્ટમેન્ટ ની ડિગ્રી પર ડિપેન્ડ કરે છે. એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર મા ઇન્ટર્નલ એન્વાયરમેન્ટ અને એક્સટર્નલ એન્વાયરમેન્ટ નો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ટર્નલ એન્વાયરમેન્ટમા ટિશ્યુસ, ઓર્ગન્સ અને બોડી સિસ્ટમના હાર્મોનીયસ ફંક્શન્સ ને ઇનવોલ્વ કરે છે. એક્સટર્નલ એન્વાયરમેન્ટ માં એઇર, વોટર, ફૂડ, હાઉસીંગ, તેની અરાઉન્ડ મા રહેલા અધર લીવિંગ અને નોન લીવિંગ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે, જેની સાથે તે કોનસ્ટન્ટ ઇન્ટરેક્શન્સમાં રહે છે.ડિસીઝ એ ત્યારે થાય છે જ્યારે મેન અને તેના ટોટલ એન્વાયરમેન્ટ વચ્ચે માલએડજસ્ટમેન્ટ થાય છે.

ક્લાસીફીકેશન ઓફ એન્વાયરમેન્ટ ( Classification of Environment ):

• 1) ફીઝીકલ એન્વાયરમેન્ટ ( Physical Environment)
• 2) બાયોલોજીકલ એન્વાયરમેન્ટ ( Biological Environment)
• 3) સાયકોસોસિયલ એન્વાયરમેન્ટ ( Psychosocial Environment)

1) ફીઝીકલ એન્વાયરમેન્ટ ( Physical Environment):

• ફિઝિકલ ફેક્ટર મા બધા જ ફિઝીકલ ફેક્ટર્સ જેમ કે, એઇર, વોટર, ફુડ, હાઉસીંગ, હિટ, કોલ્ડ, નોઇસ, લાઇટ, રેડીએશન, ફ્રીક્શન વગેરે નું ઇનવોલ્વમેન્ટ થાય છે.

2) બાયોલોજીકલ એન્વાયરમેન્ટ ( Biological Environment):

• હ્યુમન બિન્ગ ની અરાઉન્ડ મા રહેલા બધા લિવિંગ બિન્ગ જેમ કે, માઇક્રોઓર્ગેનીઝમ, ઇનસેક્ટ, રોડન્ટ્સ, એનીમલ્સ એન્ડ પ્લાન્ટ તે બધા તેમના એક્ઝીસ્ટન્સ ( Existence ) માટે વર્ક કરે છે પરંતુ તેમાંથી કેટલાક ડિસીઝ પ્રોડ્યુસીન્ગ એજન્ટ તરીકે વર્ક કરે છે.

3) સાયકોસોસિયલ એન્વાયરમેન્ટ ( Psychosocial Environment ):

• તેમાં, લાઇફ સ્ટાઇલ, કલ્ચર, હેબીટ્સ, હેલ્થ તરફ નો એટીટ્યુડ, રિલીજીયન, બિલીફ્સ, કસ્ટમ્સ, વેલ્યુસ, તથા ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ નો સાયકોલોજીકલ મેકઅપ વગેરે નો સમાવેશ થાય છે.
• પેરેન્ટ્સ નો લવ અને અફેક્શન એ ચાઇલ્ડ ને મેન્ટ્લી અને ફિઝીકલી સારી રીતે ગ્રો કરવામાં હેલ્પ કરે છે જ્યારે નેગ્લીજન્સી અને ક્રીટીસીઝમ એ ફિઝિકલ અને મેન્ટલ ગ્રોથ માં રિટાર્ડેશન તરફ લય જશે.

કોમ્યુનીકેબલ એન્ડ નોન કોમ્યુનીકેબલ ડીસીઝ ( Various Communicable and noncommunicable Disease ):

• જે ડિસીઝ એ એક વ્યક્તિથી બીજા વ્યક્તિમાં ડાયરેક્ટ્લી કે ઇનડાયરેક્ટલી રીતે અથવા કોઇ સ્પેસીફીક ઇન્ફેક્સીયસ એજન્ટ અથવા તેના પોઇઝનીયસ પ્રોડક્ટ ને કારણે વ્યક્તિ અથવા કમ્યુનિટીમાં ટ્રાન્સમિશન થાય છે તેને કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ચેઇન ઓફ કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ ( Chain of Communicable Disease ):

કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ માં ચેઇન લિન્ક હોય છે. કોઇપણ સમયે ચેઇન ને બ્રેક કરીને કોમ્યુનીકેબલ ડિસીઝ ને સ્પ્રેડ થતાં અટકાવી શકાય છે.

• 1) ઇનફેક્સીયસ એજન્ટ ( Infectious Agent )
• 2) રિઝર્વીઅર ( Reservoir )
• 3) પોર્ટલ ઓફ એક્ઝીટ ( Portal of Exit )
• 4) મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન ( Mode of transmission )
• 5) પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry )
• 6) સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ ( Susceptible host )

1) ઇનફેક્સીયસ એજન્ટ ( Infectious Agent ):

• તેમાં બેક્ટેરિયા, વાઇરસ, પ્રોટોઝુઆ તથા રિકેત્સીયા નો ઇનવોલ્વમેન્ટ થાય છે.

2) રિઝર્વીઅર ( Reservoir ):

• તેમાં હ્યુમન બીન્ગ, એનીમલ્સ અને એન્વાયરમેન્ટ નું ઇન્વોલ્વમેન્ટ થાય છે.

3) પોર્ટલ ઓફ એક્ઝીટ ( Portal of Exit ):

• રેસ્પીરેટ્રી ટ્રેક, ઇન્ટેસ્ટાઇનલ ટ્રેક, મોસ્કીટોબાઇટ, ડોગ બાઇટ, ઇનસેક્ટ બાઇટ, રોડન્ટ્સ વગેરે.

4) મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન ( Mode of transmission ):

• ડાયરેક્ટ ઓર ઇનડાયરેક્ટ

5) પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry ):

• રેસ્પીરેટ્રી ઇન્ટેસ્ટાઇનલ તથા બોડીની અધર સિસ્ટમ.

6) સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ ( Susceptible host ) :

• લો ઇમ્યુનીટી, ઇમ્પેઇર્ડ ફિઝીકલ એન્ડ મેન્ટલ હેલ્થ, ન્યુટ્રીશનલ સ્ટેટસ અને ઇન્ડિવિઝ્યુઅલ ની એજ.

મીઝલ્સ ( Measles ) :

• મિઝલ્સ ને ખાસરા કહેવામાં આવે છે. મીઝલ્સ (ખાસરા) એ એક Highly contagious વાયરલ illness છે, જે મુખ્યત્વે બાળકોમાં જોવા મળે છે. ડિસીઝ એ વર્લ્ડ ના બધા જ પાટ્સ મા એન્ડેમીક થાય છે પરંતુ તે ઇન્ડિયામા જાન્યુઆરી થી એપ્રિલ મહિનામાં વધારે સ્પ્રેડ થાય છે.

કોઝેટીવ એજન્ટ ( Causative Agent ):

• Measles virus , પેરામીક્ઝોવાઇરસ (Paramyxovirous)

સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ ( Susceptible host ):

• 6 મંથ થી 5 વર્ષ ની એજ ગ્રુપ સુધી જોવા મળે છે.
• માલનરિસ્ડ ચિલ્ડ્રન એ સિવ્યરલી અફેક્ટેડ થાય છે.
• મેલ અને ફીમેલ મા ઇક્વલ ઇન્સીડન્સ થાય છે.

એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર ( Environmental Factors):

• લો શોસિયો ઇકોનોમિક કન્ડિશન,
• ઓવરક્રાઉડીન્ગ રેસીડન્સ, પુઅર વેન્ટિલેશન

મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન ( Mode of transmission ):

• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન (Respiratory secretions), ડાયરેક્ટ કોન્ટેક્ટ
• ઇન્ફેક્ટિવ પિરિયડ : રેસીસ આવવાના 4 દિવસ પહેલા અને 4 દિવસ પછી

પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry ):

• રેસ્પીરેટ્રી ટ્રેક

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ( incubation period ):

• 10-14 ડે

ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન ( Clinical Manifestation ):

• આમા બે સ્ટેજીસ જોવા મળે છે જેમ કે, પ્રી ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ એન્ડ ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ.

પ્રી ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ ( Pre eruptive Stage ):

તેમાં ઓનસેટ એ એબરપ્ટ હોય છે અને નીચેના સિમ્પ્ટોમ્સ જોવા મળે છે:

• સિવ્યર કોલ્ડ ( Severe Cold ),
• મોડરેટ ફીવર ( Moderate fever ),
• કફ ( Cough ),
• સ્નીઝીન્ગ ( Sneezing ),
• આઇસ અને નોઝ એ રેડ અને લાઇટ સેન્સીટીવ રહે છે.
• લેરીન્જાઇટીસ ના કારણે હોર્સનેસ ઓફ વોઇસ થાય છે.
• માઉથ અને લીપ્સ ની ઇનર સર્ફેસમા કોપ્લીક સ્પોટ અપીયર થાય છે.

ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ ( Eruptive Stage ):

• 4rth ડે મા સિમ્પ્ટોમ્સ ની સિવ્યારિટી ઇન્ક્રીઝ થાય છે.
• બ્રોન્કાઇટીસ એ વેલ માર્ક થાય છે.
• આઇલીડ એ પફી અને સ્વોલન થાય છે.
• ફોરહેડ,‌ ટેમ્પલ્સ, ઇયર્સ, ફેસ, મા રેસીસ અપીયર થાય છે.
• સ્કીન સ્ટ્રેઇનીન્ગ થયા બાદ ઇરપ્શન એ 3-4 દિવસ માટે થાય છે.
• ટેમ્પરેચર એ 1-2 ટુ ડેઇસ સુધી હાઇ રહે છે.પછી કોમ્પ્લીકેશન્સ ના એબસન્સ મા ગ્રેજ્યુઅલી સબસાઇટ થાય છે.

ડાયગ્નોસીસ ( Diagnosis ):

• ડાયગ્નોસીસ એ કોપ્લીક સ્પોટ , કોપ્લીક સ્પોટ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને રેસીસ ના ડિસ્ટ્રીબ્યુશન અને રેસીસ ના ટાઇપ પર ડિપેન્ડ કરે છે.

મેનેજમેન્ટ ( Management ):

પ્રિવેન્શન ( Prevention ):

• 9 મંથ ના એજ એ મીઝલ્સ વેક્સિન સબક્યુટેનીયસ 0.5 ml પ્રોવાઇડ પ્રોવાઇડ કરવું.

પેસીવ ઇમ્યુનાઇઝેશન (Passive Immunization):

• ચાઇલ્ડ ને ડિસીઝ માથી પ્રોટેક્ટ કરવા માટે એક્સપોઝર ના 3-4 ડે મા 0.25 ml/ kg ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલીન પ્રોવાઇડ કરવું.

આઇસોલેશન ( isolation ):

• ડિસીઝ ના ઓનસેટ થયાના 7 દિવસ પછી ચાઇલ્ડ ને આઇસોલેટેડ કરવું.

ટ્રીટમેન્ટ ( Treatment ):

• પ્રોપર્લી બેડ રેસ્ટ કરવા માટે એડવાઇસ આપવી.
• એન્ટીપાયરેટીક પ્રોવાઇડ કરી ફીવર રિડ્યુસ કરવું.
• એડીક્યુએટ અમાઉન્ટ મા ફ્લુઇડ લેવા માટે એડવાઇસ આપવી.
• કોમ્પ્લીકેશન્સ ને પ્રીવેન્ટ કરવા માટે એન્ટીબાયોટીક પ્રોવાઇડ કરવી.

કોમ્પ્લીકેશન્સ ( Complications ):

• બ્રોન્કાઇટીસ,
• ન્યુમોનીયા,
• કન્જક્ટીવાઇટીસ,
• ઓટાઇટીસ મીડીયા,
• એનસેફેલાઇટીસ,
• ફીબ્રાઇલ કન્વલ્ઝન,
• ડાયેરિયા.

ઇનફ્લુએન્ઝા ( Influenenza ):

• ઇનફ્લુએન્ઝા એ એક્યુટ વાયરલ રેસ્પિરેટરી ઇન્ફેક્શન છે, જે ઇનફ્લુએન્ઝા વાયરસથી થાય છે. આ disease વિશ્વભરમાં જોવા મળે છે અને seasonal outbreaks, epidemics તથા ક્યારેક pandemics સ્વરૂપે પણ ફેલાઈ શકે છે. Seasonal diseaseમાં મુખ્યત્વે Influenza A અને Influenza B જવાબદાર હોય છે.

કોઝેટીવ એજન્ટ ( Causative Agent ) :

• કોઝેટિવ એજન્ટ ઇનફ્લુએન્ઝા વાયરસ છે, જે Orthomyxoviridae Familyનો છે. તેના Type A, B અને C હોય છે, પરંતુ માનવોમાં seasonal influenza માટે મુખ્યત્વે Type A અને Type B મહત્વના છે.

મોડ ઓફ સ્પ્રેડ ( Mode of Spread ):

ઇનફ્લુએન્ઝા નીચે મુજબ ફેલાય છે:

• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન
• રેસ્પિરેટરી સિક્રેશન દ્વારા Close contact
• કન્ટામિનેટેડ સપાટી/હાથ દ્વારા indirect spread

Infection સામાન્ય રીતે લક્ષણો શરૂ થવાના એક દિવસ પહેલાંથી અને આશરે 5–7 દિવસ પછી સુધી ફેલાઈ શકે છે; બાળકો અને immunocompromised વ્યક્તિઓમાં વધુ લાંબો સમય Infection ફેલાઈ શકે છે.

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ( Incubation period ):

• ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ સામાન્ય રીતે 1- 4 દિવસ હોય છે, સરેરાશ 2 દિવસ

પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry ) :

• રેસ્પિરેટરી ટ્રેક્ટ ઇનફેક્શનનું મુખ્ય portal of entry છે.

ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન ( Clinical Manifestation):

• ઇનફ્લુએન્ઝા એ કફ એન્ડ કોલ્ડ દ્વારા સ્ટાર્ટ થાય છે.
• ફીવર એ કફ એન્ડ કોલ્ડ ના 1- 4 ડે ના સ્ટાર્ટ થાય છે. પેશન્ટ એ કોલ્ડ એન્ડ ચિલ્સ ફીલ કરે છે.
• બોડી એક,
• ડ્રાય કફ,
• બોડી એક,
• ડ્રાય કફ,
• નોઝ નુ બ્લોકેજ થવું,
• રની નોઝ,
• હેડએક,
• સોર થ્રોટ,
• જનરાઇઝ વિકનેસ,
• લોસ ઓફ એપેટાઇટ.

ડાયગ્નોસીસ ( Diagnosis ):

• હિસ્ટ્રી કલેક્શન એન્ડ ફિઝીકલ એક્ઝામીનેશન,
• ક્લીનીકલ સાઇન એન્ડ સિમ્પટોમ્સ,
• લેબોરેટ્રી ઇનવેસ્ટીગેશન,
• સીરોલોજીકલ એક્ઝામિનેશન,
• વાયરસ એ ડાયરેક્ટ ફ્લુરોસેન્ટ એન્ટીબોડી દ્વારા ડિટેક્ટ થાય છે.

પ્રીવેન્શન ( Prevention ):

• ઇનફ્લુએન્ઝા વેક્સીન પ્રોવાઇડ કરીને અને તેની 6 મંથ માટેની શોર્ટ લાઇવ હોય છે.

કન્ટ્રોલ ( Control ):

• જ્યારે કફીન્ગ એન્ડ સ્નીઝીન્ગ હોય ત્યારે ફેસ એન્ડ નોઝ ને હેન્કરચીફ દ્વારા કવર કરવું.
• ગુડ હાઉઝીન્ગ એન્ડ વેન્ટીલેશન.
• ઇનફેક્ટેડ કેસીસ ને આઇસોલેશન કરવું.
• ઓવર ક્રાઉડેડ પ્લેસ ને અવોઇડ કરવું.

મેનેજમેન્ટ ( Management ):

• તેમાં કોઇ પણ સ્પેસીફીક ટ્રીટમેન્ટ હોતી નથી. કોમ્પ્લીકેશન્સ માથી પ્રોટેક્ટ કરવા માટે સિમ્પટોમેટીક ટ્રીટમેન્ટ પ્રોવાઇડ કરવી.
• વેલ વેન્ટીલેટેડ બેડ માં રેસ્ટ તથા આઇસોલેશન કરવું.
• એન્ટીપાયરેટીક મેડીકેશન દ્વારા ફીવર ને કંન્ટ્રોલ કરવું.
• સ્ટીમ ઇન્હાલેશન એન્ડ કફ એક્સપેક્ટોરન્ટ દ્વારા કફ એન્ડ કોલ્ડ ને કવર કરવું.
• સેકન્ડરી ઇનફેક્શન ને પ્રીવેન્ટ કરવા માટે એન્ટીબાયોટીક પ્રોવાઇડ કરવી.Antibiotics routineમાં આપાતા નથી, કારણ કે influenza viral disease છે; માત્ર secondary bacterial infection થાય ત્યારે જ આપવાની
• એડીક્યુએટ કેલેરી રિક્વાયરમેન્ટ્સ ને મેઇન્ટેઇન કરવી તથા ઇન્ફેક્શન સામે જનરલ રેઝીસ્ટન્ટ બિલ્ડ કરવું.
• એન્ટીવાયરલ ડ્રગ્સ જેમ કે, એમાન્ટાડીન તથા રિમાન્ટાડીન 100 mg BD 3-5 દિવસ સુધી પ્રોવાઇડ કરવી.antiviral drugsમાં oseltamivir મુખ્ય છે; વહેલી શરૂઆત (લક્ષણો શરૂ થયા પછી 1–2 દિવસમાં) વધુ અસરકારક હોય છે

કોમ્પ્લીકેશન્સ ( Complications ):

• બ્રોન્કાઇટિસ,
• ન્યુમોનિયા,
• ઓટાઇટિસ મિડિયા,
• સાયનસાઇટિસ,
• પ્લ્યુરિસી
• severe casesમાં hospitalization પણ થઈ શકે

મમ્પ્સ ( Mumps ):

• મમ્પ્સ એ એક હાઇલી કન્ટેજિયસ વાયરલ ડિસીઝ છે, જેમાં ખાસ કરીને પેરોટીડ સેલિવરી ગ્લેન્ડનું ઇન્ફ્લામેશન (Parotitis) થાય છે.આ ડિસીઝ મુખ્યત્વે બાળકોમાં જોવા મળે છે.

એપીડેમીયોલોજીકલ ફેક્ટર્સ ( Epidemiological Factores ) :

• વિશ્વભરમાં જોવા મળે છે (Worldwide distribution),

• મોર્બિડિટી હાઇ હોય છે,
• મોર્ટાલિટી નેગ્લિજીબલ હોય છે,
• વધુ કરીને winter અને spring season માં થાય છે

એપીડેમીયોલોજીકલ ટ્રાયેડ ( Epidemiological Triad ):

કોઝેટિવ એજન્ટ ( causative agent ):

• Mumps virus (Paramyxovirus family)

હોસ્ટ ફેક્ટર (Host Factors)

• સામાન્ય રીતે 5-15 એજ ના ચિલ્ડ્રન મા કોમન હોય છે
• એડલ્ટમાં disease વધુ severe હોય છે
• એક ટાઇમ નું ઇન્ફેક્શન એ લાઇફ ટાઇમ ઇમ્યુનીટી પ્રોવાઇડ કરે છે

એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ (Environmental Factors)

• ઓવરક્રાઉડિંગ
• પોર હાઇજીન
• ક્લોઝ કોન્ટેક્ટ

મોડ ઓફ સ્પ્રેડ (Mode of Spread)

• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન
• ડાયરેક્ટ પર્સનલ કોન્ટેક્ટ
• ડ્રોપલેટ ન્યુક્લીઆઇ

Infectious period:

• લક્ષણો શરૂ થાય તે પહેલા 2 દિવસ થી 5 દિવસ પછી સુધી

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ( Incubation period ):

• 2-3 વિક (14–21 દિવસ)

ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન ( Clinical Manifestation ):

• એક તથા બન્ને પેરોટીડ ગ્લેન્ડ મા સ્વેલીન્ગ આવવું.
• ફીવર.
• સ્વોલેન ગ્લેન્ડ મા પેઇન થવું.
• માસ્ટીકેશન એન્ડ ફ્લુઇડ ને સ્વેલો કરવામા પેઇન થવું.
• બોડીએક એન્ડ રેસ્ટલેસનેસ.
• અફેક્ટેડ સાઇડ મા ઇયરએક થવું.
• હેડ એક.
• સ્વેલીન્ગ એ વિક સુધી રહે છે. અધર સિમ્પટોમ્સ એ ડિસ અપીયર થાય છે.

ક્લીનીકલ ડાયગ્નોસીસ ( Clinical Diagnosis) :

• ક્લિનિકલ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ
• પેરોટીડ ગ્લેન્ડની સ્વેલીંગ (ear પાછળ અને નીચે)
• Serology (IgM antibodies) દ્વારા કન્ફર્મેશન

પ્રીવેન્શન ( Prevention ):

• MMR Vaccine (Measles, Mumps, Rubella)
• 1st dose: 9–12 months
• 2nd dose: 15–18 months / booster

કંટ્રોલ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ( Control and management ):

• અર્લી ડાયગ્નોસિસ,
• આઇસોલેશન (ઓછામાં ઓછા 5 દિવસ)
• સિક્રેશન અને ફોમાઇટ્સનું ડિસઇન્ફેક્શન
• નોટિફિકેશન સર્વેલન્સ

મેનેજમેન્ટ ( Management ):

• બેડ રેસ્ટ
• આઇસોલેશન
• એન્ટીપાયરેટિક (Paracetamol)
• પેઇન માટે એનાલજેસિક
• સોફ્ટ અને લિક્વિડ ડાયટ
• પૂરતા ફ્લુઇડ્સ
• માઉથ હાઇજીન
• કોઈ specific antiviral treatment નથી (supportive care only)

કોમ્પ્લીકેશન્સ ( Complications ):

• ઓટાઇટીસ મીડિયા,
• મેલ મા ઓર્કાઇટીસ,
• ફીમેલ માં ઉઓફોરાઇટીસ,
• પેન્ક્રીએટાઇટીસ,
• માયોકાર્ડાઇટીસ,
• એનસેફેલાઇટીસ.
• એસેપ્ટિક મેનિન્જાઇટિસ (common complication)

જર્મન મીઝલ્સ અથવા રુબેલા ( German Measles or Rubella ):

• રુબેલા એ એક માઈલ્ડ એક્યુટ વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે, જેને German measles અથવા 3-day measles પણ કહેવામાં આવે છે.

એપીડેમીયોલોજીકલ ફેક્ટર્સ ( Epidemiological Factores ):

• વિશ્વભરમાં જોવા મળે છે.
• મોર્બિડિટી માઇલ્ડ હોય છે.
• મોર્ટાલિટી નેગ્લિજીબલ હોય છે.
• winter અને spring season માં વધારે જોવા મળે છે.

કોઝેટીવ એજન્ટ (Causative Agent):

• રુબેલા વાઇરસ,તે ટોગા વાઇરસ ફેમેલી નું RNA વાઇરસ છે.

હોસ્ટ ( Host ):

• 3 થી 10 વર્ષના બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે
• યુવાન (young adults) માં પણ થાય છે
• પ્રેગ્નન્ટ Femaleમાં ખૂબ જ ગંભીર અસર કરે છે
• Infection in early pregnancy → congenital defects (Congenital Rubella Syndrome), abortion

મોડ ઓફ સ્પ્રેડ ( Mode of Spread ):

• ડાયરેક્ટ પર્સનલ કોન્ટેક્ટ
• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન
• ડ્રોપલેટ ન્યુક્લીઆઇ
• Transplacental transmission (mother to fetus)
• Infectious period:
  રેસીસ આવવાના 7 દિવસ પહેલાથી 7 દિવસ પછી સુધી

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ( Incubation period ):

• 2-3 વિક (14-21 દિવસ)

પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry ):

• રેસ્પીરેટ્રી ટ્રેક

ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન ( Clinical Manifestation ):

• લો ગ્રેડ ફીવર,
  થ્રોટ પેઇન,
  કફ,
  કન્જક્ટીવાઇટીસ,
  લીમ્ફએડીનોપથી ( Lynphadenopathy ): પોસ્ટ ઓરીકલ એન્ડ પોસ્ટીરિયર સર્વાઇકલ લિમ્ફનોડ નું એન્લાર્જમેન્ટ થવું.
• 2એન્ડ ડે મા ફીવર, સ્કિન માં પિન્કીસ રેસીસ અપીયર થવા. જે મેક્યુલર તથા પેપ્યુલર સ્ટેજ મા હોય છે અને 3ર્ડ ડે મા ડિસઅપીયર થાય છે.

ડાયગ્નોસીસ ( Diagnosis ):

• ક્લિનિકલ સાઇન અને સિમ્પટોમ્સ
• Serology (IgM antibodies) – confirmatory
• RT-PCR (advanced cases)

પ્રીવેન્શન ( Prevention ) :

• 1st dose: 9-12 months
  2nd dose: 15-18 months / booster
• પ્રેગ્નન્ટ Femaleને vaccine આપવું નહીં (contraindicated)
  Vaccination pregnancy પહેલાં આપવી

મેનેજમેન્ટ એન્ડ કંટ્રોલ ( Management and Control ):

• આઇસોલેશન
• અર્લી ડાયગ્નોસિસ
• નોટિફિકેશન
• બેડ રેસ્ટ
• સિમ્પટોમેટીક ટ્રીટમેન્ટ
• કોઈ specific antiviral treatment નથી

કોમ્પ્લીકેશન્સ ( Complications ):

• આર્થરાલ્જીયા
• થ્રોમ્બોસાયટોપેનિક પર્પુરા
• એનસેફેલાઇટિસ (rare)

MOST IMPORTANT:

• Congenital Rubella Syndrome (CRS):
• Congenital heart defects
• Cataract
• Deafness

ચીકનપોક્સ ( Chickenpox ):

• ચીકનપોક્સ એ હાઇલી કન્ટેજિયસ એક્યુટ વાયરલ ઇન્ફેક્શન છે કે જે થ્રોઆઉટ વર્લ્ડ મા એપીડેમીક તથા એન્ડેમીક થાય છે. ઇન્ડિયા મા તેને ‘ છોટી માતા ( Chhoti mata ) ‘ કહેવામાં આવે છે.

એપીડેમીયોલોજીકલ ટ્રાયેડ ( Epidemiological Triad ):

• ડિસીઝ એ વિન્ટર સીઝનમાં વધારે કોમન્લી જોવા મળે છે
• તેમાં એક જ એટેકમાં ઇમ્યુનિટી પ્રોડ્યુસ થાય છે અને સેકન્ડ અટેક એ ખુબ રેરલી જોવા મળે છે.

કોઝેટીવ એજન્ટ ( Causative Agent ):

• Varicella Zoster Virus (VZV) – Herpesvirus family
• એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર,
  ઓવરક્રાઉડીન્ગ,
  વિન્ટર સીઝન.

હોસ્ટ ફેક્ટર્સ ( Host Factores ):

• સામાન્ય રીતે 10 વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં વધુ
• એડલ્ટમાં disease વધુ severe હોય છે એક વખત infection – lifetime immunity આપે છે
• Immunocompromised લોકોમાં ગંભીર થાય છે

એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ (Environmental Factors):

• ઓવરક્રાઉડિંગ
• poor હાઇજીન
• winter અને spring season માં વધારે જોવા મળે છે

મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન (Mode of Transmission)

• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન
• ડાયરેક્ટ કોન્ટેક્ટ (vesicle fluid)
• એરબોર્ન (droplet nuclei)

Portal of Entry:

• રેસ્પિરેટરી ટ્રેક્ટ

Infectious period :

• રેસીસ આવવાના 1–2 દિવસ પહેલા થી લઈને બધા lesions crust થાય ત્યાં સુધી

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ( Incubation period ):

• 10–21 દિવસ (સામાન્ય 14 દિવસ)

ક્લીનીકલ સાઇન એન્ડ સિમ્પટોમ્સ ( Clinical sign and Symptoms ):

તે માઇલ્ડ ઇલનેસ થી સિવ્યર ઇલનેસ સુધી હોય છે. ક્લીનીકલ કોર્સ એ બે સ્ટેજીસમા જોવા મળે છે :

(‌i) Pre – eruptive Stage ( પ્રિ – ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ) :

• માઇલ્ડ થી મોડરેટ ફીવર
• મલેઇઝ
• બેકએક
• રેસ્ટલેસનેસ
• આ સ્ટેજ સામાન્ય રીતે 24 – 48 કલાક રહે છે

(‌i) Eruptive Stage ( ઇરપ્ટીવ સ્ટેજ ):

• રેસીસ સૌથી પહેલા trunk (chest/back) પર આવે છે પછી face, scalp, axilla, arms અને legs માં ફેલાય છે
• Palms અને soles સામાન્ય રીતે affected નથી
• ઇચીંગ (itching) થાય છે
• એકસાથે અલગ અલગ stages જોવા મળે છે:
  Macule → Papule → Vesicle → Crust
• રેસીસ 4–7 દિવસ રહે છે

ડાયગ્નોસીસ ( Diagnosis ):

• ક્લિનિકલ features (different stages of rash) characteristic rash pattern જરૂર પડે તો laboratory confirmation

પ્રીવેન્શન ( Prevention ):

• Varicella Vaccine
  1st dose: 9–12 months
  2nd dose: 15–18 months / booster
• Varicella Zoster Immunoglobulin (VZIG)
  exposure પછી 96 કલાક (4 દિવસ) અંદર આપવું

કંટ્રોલ ઓફ ચીકનપોક્સ ( Control of Chickenpox ):

• આઇસોલેશન,
• નોટિફિકેશન,
• અર્લી ડાઇગ્નોસીસ,
• એડીક્યુએટ બેડ રેસ્ટ,
• ફીવર રીડયુઝ કરવા માટે એન્ટીપાયરેટીક,
• સ્કીન પર સુથીન્ગ એન્ટીસેપ્ટીક લોશન એપ્લાય કરવું.
• એડીક્યુએટ અમાઉન્ટમા ઓરલ ફ્લુઇડ અને સોફ્ટ ડાયટ પ્રોવાઇડ કરવું.
• પેશન્ટ માટે યુઝ થયેલા આર્ટીકલ્સ ને ડીસઇન્કેશન્સ કરવું.

કોમ્પ્લિકેશન ( Complications ):

• કોમ્પ્લીકેશન્સ એ રેરલી થાય છે પરંતુ અમુક કેસીસમાં,
• ન્યુમોનિયા,
  એનસેફેલાઇટીસ,
  હેમરેજ,
  Reye’s syndrome.

સ્મોલ પોક્સ ( Smallpox ):

1.ડેફીનેશન (Definition):

• સ્મોલ પોક્સ એ સીવ્યર અને હાઇલી ઇન્ફેક્સીયસ ડિસીઝ છે.
• તેમાં સ્કીન પર vesicular eruptions (વેસીક્યુલર ઇરપ્શન) એટલે કે ફોલ્લીઓ થાય છે.
• આ ડિસીઝ એ Variola virus (વેરિઓલા વાયરસ) કારણે થાય છે.

2.કોઝેટીવ એજન્ટ (Causative Agent):

• Variola virus (વેરિઓલા વાયરસ)
• Genus: Orthopoxvirus (ઓર્થોપોક્સવાયરસ)
• Family: Poxviridae (પોક્સવીરીડે)

3.સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ (Susceptible Host):

• માત્ર Humans (no animal reservoir)
• Unvaccinated લોકો વધુ
• susceptible Children અને non-immune adults વધુ જોખમમાં

4.એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ (Environmental Factors):

• Dense population (ડેન્સ પોપ્યુલેશન)
• Unhygienic conditions (અનહાઇજિનિક કન્ડિશન્સ)
• Limited healthcare access (લિમિટેડ હેલ્થકેર એક્સેસ)
• Hot and humid climate (હોટ એન્ડ હ્યુમિડ ક્લાઇમેટ)

5.મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન (Mode of Transmission):

• Droplet infection (ડ્રોપ્લેટ ઇન્ફેક્શન)
• Direct contact (ડાયરેક્ટ કોન્ટેક્ટ)
• Fomites (ફોમાઇટ્સ) (clothes, bedding)

6.પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી (Portal of Entry):

• Respiratory tract (રેપિરેટ્રી ટ્રેક્ટ)

7.ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ (Incubation Period):

• 10–14 દિવસ (સરેરાશ 12 દિવસ)
• આ સમય દરમિયાન પેશન્ટ એ asymptomatic (એસિમ્પટોમેટિક) રહે છે.

8.ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન (Clinical Manifestations):

• High-grade fever (હાઇ ગ્રેડ ફીવર)
• Cephalalgia (સેફેલાલ્જિયા) : માથાનો દુખાવો
• Myalgia (માયલ્જિયા) : શરીર દુખાવો
• Fatigue (ફટીગ) : થાક
• Maculopapular rash (મેક્યુલો-પેપ્યુલર રેશ)
• રેશના સ્ટેજીસ:
  Papule (પેપ્યુલ) → Vesicle (વેસિકલ) → Pustule (પસ્ટ્યુલ) → Scab (સ્કેબ)
• છાલાઓમાં (in barks) pus (પસ) ભરેલું હોય છે
  સૌ પ્રથમ ચહેરા (ફેસ) પરથી સ્ટાર્ટ થાય છે.

9.ડાયગ્નોસિસ (Diagnosis):

• Clinical examination (ક્લીનીકલ એક્ઝામિનેશન)
• Electron microscopy (ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપી)
• Polymerase Chain Reaction – PCR (પોલિમેરેસ ચેઇન રિએક્શન)
• Serological tests (સીરોલોજીકલ ટેસ્ટ્સ)

10.મેનેજમેન્ટ (Management):

• Isolation (આઇસોલેશન)
• Supportive care (સપોર્ટિવ કેર)
• Symptomatic treatment (સિમ્પટોમેટિક ટ્રીટમેન્ટ)
• Transmission control (ટ્રાન્સમિશન કન્ટ્રોલ)

11.ટ્રીટમેન્ટ (Treatment):

• Specific antiviral therapy (સ્પેસિફિક એન્ટિવાયરલ થેરાપી) અવેઇલેબલ નથી
• Antipyretics (એન્ટીપાયરેટિક)
• Analgesics (એનાલ્જેસિક)
• Tecovirimat (ટેકોવીરિમેટ)

12.ડિસઇનફેક્શન્સ (Disinfections):

• Sodium hypochlorite (સોડિયમ હાઇપોક્લોરાઇટ)
• PPE – Personal Protective Equipment (પર્સનલ પ્રોટેક્ટિવ ઇક્વિપમેન્ટ)
• Hand hygiene (હેન્ડ હાઇજિન)
• Ventilation (વેંટિલેશન)

13.કોમ્પ્લીકેશન્સ (Complications):

• Blindness (બ્લાઇન્ડનેસ)
• Permanent scarring (પર્માનન્ટ સ્કારિંગ)
• Encephalitis (એન્સેફેલાઇટિસ)
• Secondary bacterial infection (સેકન્ડરી બેક્ટીરિયલ ઇન્ફેક્શન)
• Mortality rate (મોર્ટાલિટી રેટ) ≈ 30%
• WHO (ડબલ્યુ.એચ.ઓ.) દ્વારા 1980માં Smallpox (સ્મોલ પોક્સ) નું eradication (એરાડીકેશન) જાહેર થયું
  Smallpox vaccine (સ્મોલપોક્સ વેક્સિન) દ્વારા તેનું કમ્પ્લીટ્લી કંટ્રોલ શક્ય બન્યું.

ડિપ્થેરિયા (Diphtheria):

ડેફીનેશન (Definition):

• ડિપ્થેરિયા એ હાઇલી ઇન્ફેક્શીયસ ડિસીઝ છે જે બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનના કારણે થાય છે આ બેક્ટેરિયા એ થ્રોટ માં રહે છે અને ખુબ જ હાઇલી પોઇઝનિયસ એક્ઝોટોકસીન્સ પ્રોડ્યુસ કરે છે જે હાર્ટ અને નર્વસ સિસ્ટમને અફેક્ટ કરે છે.
• ડિપ્થેરિયા એ ઇનફેક્સીયસ બેક્ટેરિયલ ડિસીઝ છે
  જે primarily respiratory tract (રેપિરેટ્રી ટ્રેક્ટ) ને અફેક્ટ કરે છે
  આ ડિસીઝ ના પરિણામે ગળામાં pseudo-membrane (સ્યુડો-મેમ્બ્રેન) બને છે
  જે શ્વાસ લેવામાં ઓબસ્ટ્રકશન્સ અરાઇઝ કરે છે.

એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયેડ ( Epidemiological Triad ):

• ડિપ્થેરિયા એ પેશન્ટના નોઝ અને થ્રોટ ના સિક્રીસન્સ દ્વારા તથા ઇનફેક્ટેડ મટીરીયલ દ્વારા ટ્રાન્સમિટ થાય છે.
• આ ડિસીઝ એ ડેવલોપિંગ અને અંડર ડેવલોપ્ડ કમ્યુનિટીમાં એન્ડેમીક છે કે જ્યાં ડિપ્થેરિયાની અગેઇન્સ્ટ માં પ્રોપર્લી વેક્સિનેશન થયેલું નથી.

કોઝેટીવ એજન્ટ (Causative Agent):

• Corynebacterium diphtheriae (કોર્નીબેક્ટેરિયમ ડિપ્થેરિયા)
  ગ્રામ પોઝિટિવ, ક્લબ શેપ્ડ બેક્ટેરિયા
• આ કોર્નીબેક્ટેરિયમ બેક્ટેરિયા એ નેઝોફેરીન્જીયલ માં ડિસ્ચાર્જ અને ઇન્ફેક્ટેડ હોસ્ટ ના કન્ટામીનેટેડ ફોમાઇટ્સ માં પ્રેઝન્ટ હોય છે.

સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ (Susceptible Host):

• Mainly children between the age of 1-5 years (ચિલ્ડ્રન કે જે 1-5 વર્ષ ની એજના છે.)
• Unvaccinated individuals (અનવેક્સિનેટેડ ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ)
• Immunocompromised (ઇમ્યુનોકંપ્રોમાઇઝ્ડ વ્યક્તિઓ)
• Male and female both are affected (મેલ અને ફિમેલ બંને અફેક્ટ થાય છે).

એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ (Environmental Factors):

• Overcrowding (ઓવરક્રાઉડિંગ)
• Poor sanitation (પૂર સેનેટેશન)
• Low immunization coverage (લો ઇમ્યુનાઇઝેશન કવરેજ)
• Cooler climate Common is Winter (કૂલર ક્લાઇમેટ)

મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન (Mode of Transmission):

• Droplet infection (ડ્રોપ્લેટ ઇન્ફેક્શન)
  (છીંક, થૂંક મારફતે)
• Direct contact (ડાયરેક્ટ કોન્ટેક્ટ)
  (પેશન્ટના નાકના ફ્લો અથવા વુન્ડ સાથે કોન્ટેક્ટથી)
• Fomites (ફોમાઇટ્સ)
  (ઇનફેક્ટેડ વસ્તુઓથી)

પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી (Portal of Entry):

• Respiratory tract (રેપિરેટ્રી ટ્રેક્ટ)
• Occasionally skin (ઓકેશનલી સ્કીન)

ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ (Incubation Period):

• 2 થી 6 દિવસ
• દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોય શકે છે.

મોડ ઓફ સ્પ્રેડ ( Mode of Spread ):

• ડ્રોપલેટ ન્યુક્લિઆઇ,
• ઇન્ફેક્ટેડ સ્કીન,
• લીઝન,
• ફોમાઇટ્સ,
• સ્કીન કટ અને વુન્ડ.

પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી ( Portal of Entry ):

• રેસ્પીરેટ્રી રુટ,
• કટ્સ એન્ડ વુન્ડ.

ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન (Clinical Manifestations):

ડિપ્થેરીયા એ ઇયર, નોઝ એન્ડ થ્રોટ અફેક્ટ કરે છે. તેના ટાઇપ અને કેરેક્ટેરાઇસ્ટીક્સ જેમ કે,

( a ) Pharyngo tonsillar Diptheria ( ફેરિન્ગો ટોન્સીલર ડિપ્થેરીયા ):

• શોર થ્રોટ,
• સ્વેલોવિન્ગ મા ડિફીકલ્ટી થવું,
• રેસ્ટલેસનેસ એન્ડ ફીવર,
• ટોન્સીલ્સ મા વાઇટીસ મેમ્બ્રેન થવું.
• આ ઇઝીલી વાઇપ્ડ ઓફ થય શકે છે.
• ત્યાર બાદ તે થીક બ્લુ, વાઇટ તથા ગ્રે બને છે અને તેને રિમુવ કરવું ડિફીકલ્ટ રહે છે અને તેના કારણે બ્લીડિન્ગ થાય છે.
• નેકની અરાઉન્ડમાં રહેલી લિમ્ફનોડ એ સ્વોલન થાય છે અને તેનો “બલ નેક અપીરીયન્સ” જોવા મળે છે.
• સબ મેન્ડીબ્યુલર એરિયામાં એડીમાં જોવા મળે છે.
• મેમ્બરેનની અરાઉન્ડમાં મ્યુકોઝલ એડીમાં જોવા મળે છે.

( b ) Laryngotracheal diphtheria ( લેરિન્ગોટ્રેકીયલ ડિપ્થેરીયા ):

• બ્રિધીન્ગ ડિફીકલ્ટી,
• હોર્સનેસ ઓફ વોઇસ,
• સીવ્યર ઇરિટેટીન્ગ કફ,
• ઇન્ફેક્શન એ રેસ્પીરેટ્રી ટ્રેકમાં સ્પ્રેડ થાય છે અને સિરિયસ કન્ડિશન અરાઇઝ કરે છે.

( C )Nasal Diptheria ( નેઝલ ડિપ્થેરિયા ):

• નોઝમાંથી મ્યુકસ અને બ્લડ આવે છે.
• એક બાજુની નોસ્ટ્રીલ બ્લોક થાય છે.
• જો મેમ્બ્રેનનું ફોર્મેશન થાય તો ઇન્હાલેશનમાં ડીફીકલ્ટી અરાઇઝ કરે છે.

ડાયગ્નોસીસ ( Diagnosis ):

• ડાયગ્નોસીસ એ ક્લિનિકલ સાઇન અને સિમટોમ્સ દ્વારા થઇ શકે છે.
• નોઝ અને થ્રોટ નું એક્ઝામિનેશન કરીને તથા ડીપ્થેરિયલ મેમ્બ્રેન પ્રેઝન્ટ છે કે કેમ તે એક્ઝામિનેશન દ્વારા
• લેબોરેટરી ટેસ્ટમાં નોઝ અને થ્રોટના સિક્રીસન્સ નું લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
• શિક ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે કે શું વ્યક્તિ કોર્નીબેક્ટેરિયમ ડિપ્થેરિયા ટોક્સીન્સ પ્રત્યે સસેપ્ટીબલ છે કે નહીં.

કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન ( Control and Prevention ):

• અર્લી ડિટેક્શન,
• આઇસોલેશન,
• હોસ્પિટલાઇઝેશન

મેનેજમેન્ટ ( Management ):

• ડિસીઝ ની સિવ્યારિટી ના આધારે ડિપ્થેરિયા એન્ટિટોક્સિન 10,000 – 80,000 યુનિટ IM અથવા IV આપવું જોઇએ‌.
• એન્ટિબાયોટિક્સ ઇન્જેક્શન સોડિયમ પેનિસિલિન 2.5 લાખ QID 5 દિવસ માટે અથવા ઇન્જેક્શન એરિથ્રોમાસીન 250 mg QID.
• જો લેરીન્ગોટ્રકીયલ ડિપ્થેરિયા અને રેસ્પીરેટ્રી સ્ટ્રાઇડર હાજર હોય, તો ટ્રેકીઓસ્ટોમી થઇ શકે છે.
• ટ્રેકીઓસ્ટોમી ટ્યુબની કેર.
• પેશન્ટ ની જનરલ કેર.

પ્રિવેન્શન ( Prevention ):

ત્રણ વખત ઇમ્યુનાઇઝેશન દ્વારા વેક્સીનેશન. જન્મ પછી 6 વિક, 10 વિક, 14 વિક ડિપ્થેરિયા, પેર્ટ્યુસિસ અને ટિટાનસ (DPT) ના ત્રણ ડોઝ અને પછી નીચે મુજબ બૂસ્ટર ડોઝ:

6 વિક એ,

• DPT : I ( 0.5 ml ) IM , એન્ટેરોલેટરલ સાઇડ ઓફ મીડ થાઇ.

10 વિક એ,

• DPT : II ( 0.5 ml ) IM , એન્ટેરોલેટરલ સાઇડ ઓફ મીડ થાઇ.

14 વિકે,

• DPT : III ( 0.5 ml ) IM , એન્ટેરોલેટરલ સાઇડ ઓફ મીડ થાઇ.

18 મંથ એ,

• DPT : ( Booster dose : I ) IM , એન્ટેરોલેટરલ સાઇડ ઓફ મીડ થાઇ.

5-6 years :

• DT ( Booster dose : II ) 0.5 ml IM , એન્ટેરોલેટરલ સાઇડ ઓફ મીડ થાઇ.

ડીપીટી ( DPT ) ડિપ્થેરિયા, હૂપિંગ કફ અને ટિટેનસ સામે ઇમ્યુનીટી પ્રોવાઇડ કરે છે.

કોમ્પ્લીકેશન્સ (Complications):

• Airway obstruction (એરવે ઑબ્સ્ટ્રક્શન)
• Myocarditis (માયોકાર્ડાઈટિસ)
• Neuritis (ન્યુરાઈટિસ)
• Paralysis (પેરાલિસિસ)
• Death (મૃત્યુ) : untreated કેસમાં mortality rate ≈ 5–10%.

પોલીયોમિયેલાઇટીસ ( Poliomyelitis ):

1.Definition (ડેફિનેશન):

• Poliomyelitis એ એક એક્યુટ (Acute) વાઇરલ અને હાઇલી ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ (Viral Infectious Disease) છે, જે Poliovirus દ્વારા થાય છે. આ ડિસીઝ એ મુખ્યત્વે સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ (Central Nervous System) પર અસર કરે છે અને તેમાં ખાસ કરીને સ્પાઇનલ કોર્ડ (Spinal Cord) ના સેલ્સને ડેમેજ કરીને ફ્લેસિડ પેરાલાઇસિસ (Flaccid Paralysis) અરાઇઝ કરે છે. આ ડિસીઝ એ બાળકોથી માંડીને એડલ્ટ એજ ના વ્યક્તિઓ સુધી ટ્રાન્સમીટ થય શકે છે.

2.Causative Agent (કોઝેટીવ એજન્ટ) :

• Poliomyelitis નુ મુખ્ય કારણ વાયરસ છે : જેને Poliovirus કહે છે. આ એક RNA વાયરસ છે જે Picornaviridae ફેમિલીનો મેમ્બર છે અને Enterovirus C ગ્રુપમાં આવે છે.

Poliovirusના ત્રણ હોય છે:

• Type 1 : સૌથી વધુ પેરાલાઇસિસ સર્જનારો
• Type 2 : હજી સુધી eradicate થઇ ગયો છે
• Type 3 : ખૂબ ઓછો જોવા મળે છે

3.Susceptible Host (સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ):

• Poliomyelitis માટે મેન (Man) એ એકમાત્ર નેચરલ હોસ્ટ (Natural Host) છે.
• સસેપ્ટીબલ વ્યક્તિઓમાં ઇનવોલ્વ છે:
• 5 વર્ષથી નીચેના બાળકો
• અનવેક્સિનેટેડ વ્યક્તિઓ (Unvaccinated individuals)
• ઇમ્યુનોડીફિશિયન્સી (Immunodeficiency) ધરાવતી વ્યક્તિઓ
• માલનરિસ્ડ ચિલ્ડ્રન (Malnourished children)

4.Environmental Factors (એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ):

• Poliomyelitisના ફેલાવાને અસર કરતા પર્યાવરણ સંબંધિત મુખ્ય તત્વો:
• ગંદુ પાણી અને ખોરાક (Contaminated food & water)
• સેનિટેશનની ખામી (Poor sanitation)
• ડર્ટી ટોઇલેટ અને ડ્રેઇનેજ ફેસેલીટીસ
• પોલીયો એ રેઇની સીઝન મા વધારે કોમન્લી જોવા મળે છે.
• ઓવરક્રાઉડેડ એરિયા (Crowded Areas)

5.Mode of Transmission (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન):

• Poliovirus નો પ્રસાર મુખ્યત્વે થાય છે:
• Feco-Oral Route દ્વારા : તે છે મુખ્ય માર્ગ
• ઇન્ફેક્ટેડ વ્યક્તિના સ્ટૂલથી કંટામીનેટેડ ફુડ અથવા વોટર પીવાથી.
• રેર કેસીસમાં Respiratory Droplets દ્વારા પણ ફેલાઇ શકે છે.

6.Portal of Entry (પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી):

• Poliovirus શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે:
• ઓરલ રૂટ (Oral Route) : મોં મારફતે
• પછી વાયરસ ઓરોફેરિંક્સ (Oropharynx) અને ઇન્ટેસ્ટાઇન (Intestine) માં રિપ્લિકેટ થાય છે.

7.Incubation Period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ):

• Poliomyelitis નો ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ સામાન્ય રીતે 7 થી 14 દિવસ હોય છે, પરંતુ 3 થી 35 દિવસ સુધીનો હોય શકે છે.

8.Clinical Manifestations (ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન):

Poliomyelitisના લક્ષણો તેના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે:

A) માઇલ્ડ ફોર્મ (Abortive Poliomyelitis)

• ફીવર (Fever)
• હેડએક (Headache)
• સોર થ્રોટ (Sore Throat)
• ફટીગ (Fatigue)
• વોમીટીંગ (Vomiting)
• ડાયેરિયા ( Diarrhoea )
• કોલ્ડ એન્ડ કફ ( Cold and cough )
• મસ્ક્યુલર વિકનેસ ( Muscular weakness )

B) નોન-પેરાલિટિક (Non-paralytic Poliomyelitis)

• ઉપરના લક્ષણો
• માથાનો સિવ્યર દુખાવો બેક પેઇન (Back pain)
• નેક સ્ટિફનેસ (Neck stiffness)
• ફોટોફોબિયા (Photophobia)

C) પેરાલાઇટિક પોલિયો (Paralytic Poliomyelitis)

• બેક અને નેક મા સ્ટીફનીન્ગ થવું એ પેરાલાઇસીસ ની વોર્નીન્ગ સાઇન છે.
• ફેસ, લેરિન્ગ્સ અને ઇસોફેગસ મા પેરાલાઇસીસ થવું.
• અચાનક પેરાલાઇસીસ, ખાસ કરીને પગમાં
• ફ્લેસિડ પેરાલાઇસીસ (Flaccid paralysis)
• રીફ્લેક્સ ગાયબ થવું (Absent reflexes)
• વિધાઉટ પેઇન પેરાલાઇસીસ થવું.

9.Diagnosis (ડાયગ્નોસીસ):

• Poliomyelitis ની ડાયગ્નોસીસ ની મેથડ્સ :
• ક્લિનિકલ હિસ્ટ્રી અને લક્ષણોનો અભ્યાસ
• Stool Sample : Poliovirusને આઇસોલેટેડ કરવા માટે
• Throat Swab
• Cerebrospinal Fluid (CSF) Analysis → સામાન્ય રીતે Lymphocytosis મા જોવા મળે છે.
• PCR Test : Viral RNA Detect કરવા માટે

10.Management (મેનેજમેન્ટ):

• Poliomyelitis નું મેનેજમેન્ટ મુખ્યત્વે સપોર્ટિવ કેર (Supportive Care) પર આધારિત છે:
• પેરાલિસિસ હોય ત્યારે ડિફોરમીટી ને મીનીમાઇઝ કરવા માટે ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)
• યોગ્ય પોઝિશનિંગ
• બ્રીધિન્ગ ડિફીકલ્ટી હોય તો રેસ્પિરેટ્રી સપોર્ટ

11.Treatment (ટ્રીટમેન્ટ):

• Poliomyelitis માટે કોઇ સ્પેસિફિક એન્ટિવાયરલ ટ્રીટમેન્ટ નથી. માત્ર સિમ્પ્ટોમેટિક અને સપોર્ટિવ ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે:
• પેઇન કન્ટ્રોલ માટે એનાલજેસિક્સ (Analgesics)
• ફિવર માટે એન્ટીપાયરેટિક્સ (Antipyretics)
• હાઇડ્રેશન અને ન્યુટ્રીશન નું ધ્યાન

12.Disinfections (ડીસઇન્ફેક્શન્સ):

• Poliovirus ખૂબ જ રેઝિસ્ટન્ટ હોય છે સામાન્ય ક્લીનિંગ પદ્ધતિઓ સામે. તેથી:
• 0.5% Sodium Hypochlorite શોલ્યુશન દ્વારા ડીસઇન્ફેકશન
• UV રે અને બોઈલિંગ પણ ઇફેક્ટીવ હોય છે
• ઇન્ફેક્ટેડ વ્યક્તિના સ્ટૂલ નું યોગ્ય elimination જરૂરી

13.Complications (કોમ્પ્લીકેશન્સ):

• Poliomyelitis ની સિવ્યર કોમ્પ્લીકેશન્સ :
• પરમનન્ટ પેરાલીસીસ (Permanent Paralysis)
• રેસ્પિરેટ્રી ફેઇલ્યોર (Respiratory Failure)
• ડેથ (Death) → ખાસ કરીને જ્યારે ડાયાફ્રામ અફેક્ટ થાય છે
• ડિફોર્મિટી અને પગની લંબાઈમાં તફાવત
• Post-Polio Syndrome → વર્ષો બાદ થતો દુખાવો, વિકનેસ, થાક

પ્રીવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ ( Prevention and Control ):

ઇમ્યુનાઇઝેશન (Immunization)

OPV (Oral Polio Vaccine)

• જન્મ સમયે (Zero dose)
• 6, 10, 14 અઠવાડિયા
• બૂસ્ટર ડોઝ

IPV (Inactivated Polio Vaccine)

• અન્ય પગલાં
• કેસ નોટિફિકેશન
• AFP સર્વેલન્સ (Acute Flaccid Paralysis) ⭐
• સેનિટેશન સુધારવું
• હેલ્થ એજ્યુકેશન

વુપીન્ગ કફ (પર્ટુસીસ) Whooping Cough (Pertussis):

1.Definition (ડેફિનેશન)

• Pertussis એ એક હાઇલી ઇનફેક્શિયસ રેસ્પિરેટ્રી ટ્રેક્ટ ડિસીઝ છે, જે બોર્ડેટેલા પર્ટુસીસ (Bordetella pertussis) નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે. આ ડિસીઝની મુખ્ય ઓળખ છે : વારંવાર થતી પેરોક્સીઝમલ કફીન્ગ (Paroxysmal Coughing) જેનાથી પેશન્ટને ડીપ બ્રીધ (Breath) લેવી પડે છે અને આ વખતે “Whoop” અવાજ આવતો હોય છે.

2.Epidemiological Factors (એપીડેમીયોલોજીકલ ફેક્ટર્સ):

• વુપીન્ગ કફ એ બધી જ કંટ્રી માં એપીડેમીક અને એન્ડેમીક થાય છે.
• Age Group: ખાસ કરીને 5 વર્ષની ઉંમરથી નાના ચાઇલ્ડ સૌથી વધુ અફેક્ટ થાય છે
• Season: શિયાળાની ઋતુમાં વધારે જોવા મળે છે
• Immunity: અનવેક્સીનેટેડ ચાઇલ્ડ અને એડલ્ટ્સ
• Transmission Rate: ખૂબ જ ઊંચું : એક પેશન્ટ ઘણા લોકોને ઇન્ફેક્ટ કરી શકે છે

3.Causative Agent (કોઝેટીવ એજન્ટ):

• Bordetella pertussis : એક ગ્રામ નેગેટિવ કોકોબેસિલાઇ (Coccobacilli) પ્રકારનો બેક્ટેરિયા

4.Susceptible Host (સસેપ્ટીબલ હોસ્ટ):

• 5 વર્ષથી નાના ચાઇલ્ડ
• અનવેક્સીનેટેડ અને ઇમ્યુનિટી ઓછી ધરાવતા એડલ્ટ્સ
• Immunocompromised પેશન્ટ્સ
• બૂસ્ટર ડોઝ વિના Adolescents

5.Environmental Factors (એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ)’

• ભીડવાળી જગ્યાઓ
• ઓછું સેનિટેશન અને હાઇજિન
• શાળાઓ અને બાળકોની સંભાળ કેન્દ્રો
• ભેજવાળું અને ઠંડું હવામાન

6.Mode of Spread (મોડ ઓફ સ્પ્રેડ):

• Respiratory Droplets દ્વારા
• Coughing કે Sneezing વખતે હવામાં ફેલાતા બેક્ટેરિયા
• ઇનફેક્ટેડ પર્સન સાથે ડાયરેક્ટ્લી કોન્ટેક્ટ

7.Incubation Period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ):

• નોર્મલી રીતે 7–10 દિવસ (range: 4–21 દિવસ) સુધી

8.Clinical Manifestations (ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન):

Pertussis ના ત્રણ સ્ટેજીસ છે:

1) First stage or Catarrhal Stage (1-2 વિક):

• માઇલ્ડ ફીવર,
• આઇસ અને નોઝ માથી વોટરીન્ગ,
• સ્નીઝીન્ગ,
• લોસ ઓફ એપેટાઇટ,
• હેકીન્ગ એન્ડ નોક્ચુરનલ કફ,
• આ સ્ટેજ એ 10 દિવસ માટે હોય છે.
• માઇલ્ડ Coughing
• ઠંડી જેવા સિમ્પટોમ્સ

2) 2nd Stage and Paroxysmal Stage (2-6 વિક ):

• કફ ના એટેક્સ થાય છે અને દરેક એટેક્સનો અંત ખો ખો જેવા ચોક્કસ પ્રેરણાત્મક અવાજમાં થાય છે.
• સિવ્યર Paroxysmal છે Coughing Spells
• દરેક સ્પેલ પછી ઊંડી Breath સાથે “Whoop” અવાજ
• મ્યુકસ બ્લોકેજને કારણે, વોમીટીન્ગ થઇ શકે છે. બાઉટ દરમિયાન બાળકનો ફેસ લાલ થઇ જાય છે.
• આ સ્ટેજ એ 2-3 વિક સુધી ચાલે છે.
• ફેસ મા રેડનેસ અથવા બ્લુઇસ ડીસકલરેશન થવું.
• વોમીટીન્ગ થવી

3) Convalescent Stage (2-3 અઠવાડિયા કે વધુ)

• Coughing ધીમે ધીમે ઘટે છે
• રિકવરી ધીમી હોય છે
• ક્યારેક Coughing ઘણીવાર મહીનાઓ સુધી ચાલે છે

9.Diagnosis (ડાયગ્નોસીસ):

• Nasopharyngeal Swab → Bacterial Culture (Gold Standard)
• PCR Test → Bordetella pertussis DNA ઓળખ
• Serology → એન્ટીબોડીનું ડિટેક્શન
• ક્લિનિકલ હિસ્ટ્રી અને ઓબ્ઝર્વેશન

10.Control and Management (કંટ્રોલ એન્ડ મેનેજમેન્ટ) :

• DPT વેક્સીનેશન દ્વારા ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોવાઇડ કરીને.
• ઇન્ફેક્ટેડ પેશન્ટને આઇસોલેટ રાખવા.
• Chemoprophylaxis: ઇનફેક્ટેડ પેશન્ટના ક્લોઝ કોન્ટેક્ટ લોકો માટે એન્ટીબાયોટિક્સ
• પબ્લિક હેલ્થ રિપોર્ટિંગ અને અવેરનેસ

11.Management (મેનેજમેન્ટ):

• હોસ્પીટલમાં એડમિશન,
• આઇસોલેશન,
• રેસ્ટ અને પ્રોપર Positioning,
• ઇનીશીયલ સ્ટેજમાં Azithromycin અથવા Erythromycin જેવી એન્ટીબાયોટિક્સ,
• ઊંડી Coughing ને કંટ્રોલ કરવા માટે શાંતિપૂર્ણ એન્વાયરમેન્ટ,
• Oxygen Therapy જો જરૂરી હોય તો,
• Hydration જાળવવું,
• ક્યારેક હોસ્પિટલાઇઝેશન જરૂરી,
• કફ સીરપ,
• એન્ટીપાયરેટીક સીરપ,
• જો રિક્વાયરમેન્ટ હોય તો ઓક્સિજન થેરાપી,
• એડીક્યુએટ અમાઉન્ટમા ઓરલ ફ્લુઇડ તથા નરીસીન્ગ ડાયટ પ્રોવાઇડ કરવું.
• સિક્રીસન્સ તથા ફોમાઇટ્સ નું ડિસઇનફેક્શન્સ કરવું.

કોમ્પ્લીકેશન્સ ( Complications ):

• ન્યુમોનીયા,
• બ્રોન્કાઇટીસ,
• એનસેફેલાઇટીસ,
• હર્નીયા,
• આઇસ તથા નોઝ માથી બ્લીડિન્ગ થવું.

ટીટેનસ ( Tetanus ):

1.ડેફિનેશન (Definition):

• ટીટેનસ (Tetanus) એ એક એક્યુટ ઇનફેક્સીયસ ડિસીઝ છે, જે ક્લોસ્ટ્રિડિયમ ટીટેની (Clostridium tetani) નામના બેક્ટેરિયાના ટોક્સિન (Toxin) દ્વારા થાય છે. આ ડિસીઝ માં મુખ્યત્વે મસલ્સ રિજીડીટી (Muscle rigidity) અને પેઇનફુલ સ્પાઝમ (Spasms) થાય છે. ન્યુબોર્ન મા ટીટેનસ થાય તો આ કન્ડિશન ને ટીટેનસ નીયોનેટ્રમ કહેવામાં આવે છે.

2.એપીડેમીયોલોજીકલ ફેક્ટર્સ (Epidemiological Factors):

• ઓછી વેક્સીનેશન રેટ ધરાવતા એરિયામાં વધુ જોવા મળે છે
• ક્લિન્લીનેસ અને હાઇજિનના અભાવે વધે છે
• કંટામીનેટેડ વુન્ડ (Contaminated Wounds)
• નીયોનેટલ ટિટેનસ (Neonatal tetanus) ત્યારે થાય છે જ્યારે અંબેલીકલ કોર્ડ ને કટ કરવાની રીત અનહાઇજીન હોય
• ઓલ્ડ એજ પીપલ્સ કે જેમાં વેક્સિન ના બૂસ્ટર ન લેવાય હોય

3.કોઝેટીવ એજન્ટ (Causative Agent)

• ક્લોસ્ટ્રિડિયમ ટેટની (Clostridium tetani)
• આ ડીસીઝ એ ત્યારે ટ્રાન્સમિટ થાય છે જ્યારે કટ્સ, વુન્ડ્સ, સર્જીકલ ઇન્સીઝન અને બર્ન એ કંટામીનેટેડ મટીરીયલ ના કોન્ટેક્ટમાં આવેલા હોય.
• માટી, ધૂળ, ગાયનું છાણ ( Cow dung ) અને ડર્ટ એ ઇન્ફેક્શન નો સોર્સ છે.
• ટીટેનસ એ અનવેક્સીનેટેડ ઇન્ડીવિઝ્યુઅલ માં વધારે થાય છે. ન્યુબોર્ન અને ઇન્ફન્ટ કે જે ટીટેનસ દ્વારા ઇનફેક્ટેડ હોય છે તેમાં મોર્ટાલીટી રેટ હાઇ જોવા મળે છે.
• અર્બન પોપ્યુલેશન કરતા રૂરલ પોપ્યુલેશન એ વધારે અફેક્ટ થાય છે.
• અનહાઇજેનિક એન્વાયરમેન્ટમાં વધારે સ્પ્રેડ થાય છે અને જ્યારે ડીલેવરી સમય દરમિયાન એસેપ્ટીક પ્રીકોસન્સ રાખવામાં આવેલા હોતા નથી ત્યારે પણ થાય છે.
• Anaerobic (એનએરોબિક) બેક્ટેરિયા, Gram-positive (ગ્રામ પોઝિટિવ), Spore-forming (સ્પોર ફોર્મિંગ), Soil (માટી) અને Dust (ધૂળ) માં જોવા મળે છે.

4.ઇન્ક્યુબેશન પીરીયડ (Incubation Period):

• સામાન્ય રીતે 3 થી 21 દિવસ
• સરેરાશ 7 દિવસ
• વુન્ડ એ કેટલો નજીક છે અને અફેક્ટેડ સાઇડ કઈ જગ્યાએ છે તેના પર ડિપેન્ડ કરે છે.

5.મોડ ઓફ સ્પ્રેડ (Mode of Spread) :

• ઓપન વુન્ડ સાથે કંટામીનેટેડ મટીરીયલ

6.ક્લીનીકલ મેનીફેસ્ટેશન (Clinical Manifestations):

• ક્લોસ્ટ્રિડિયમ ટીટેની દ્વારા પ્રોડ્યુસ એક્ઝોટોક્સિન બ્લડ સર્ક્યુલેશન અને લિમ્ફેટીક સિસ્ટમમાં એન્ટર કરે છે અને સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમને અફેક્ટ કરે છે અને નીચેના સિમ્પટોમ્સ પ્રોડ્યુસ કરે છે:
• Trismus (ટ્રિઝમસ) → દાંત ભીંસાઈ જવાનું.
• Neck stiffness (નેક સ્ટિફનેસ)
• Difficulty swallowing (ડિફિકલ્ટી સ્વોલોઇંગ)
• Difficulty in opening mouth/ Lock jaw (ડિફીકલ્ટી ઇન ઓપનીન્ગ માઉથ / લોક જો )
• પર્ટિક્યુલર ટાઇપનું ફેશિયલ અપીરિયન્સ જોવા મળે છે જેને સાર્ડોનિક સ્માઇલ ( Sardonic Smile ) કહેવામાં આવે છે.
• Muscle rigidity (મસલ રિજીડીટી), ખાસ કરીને પીઠ અને પેટમાં
• Painful muscle spasms and irritability (પેઇનફુલ મસલ સ્પાઝમ્સ એન્ડ ઇરીટેબીલીટી )
• Opisthotonus (ઓપિસ્ટોટોનસ) → બેક પાછળ વળતી હાલત ( Bowing of the back )
• Fever (ફીવર), tachycardia ( ટેકીકાર્ડીયા ), Restlessness (રેસ્ટલેસનેસ), Sweating (સ્વેટિંગ), Elevated blood pressure (એલિવેટેડ બ્લડ પ્રેશર)
• Neonatal tetanus (નિઑનેટલ ટીટેનસ): નવજાત શિશુમાં 3-10 દિવસમાં ઉદભવતો ડિસીઝ, દુધ પીવામાં તકલીફ, સ્ટ્રેસ.
• Repeated Convulsions ( રિપીટેડ કન્વલ્ઝન )
• Involuntary Contraction of muscles ( મસલ્સ નું ઇનવોલન્ટરી કોન્ટ્રેક્શન થવું ).
• Severe pain ( સિવ્યર પેઇન )
• જો રેસ્પીરેટ્રી મસલ્સ માં સ્પાઝમ થાય તો ઇમિડીયેટ ડેથ પણ થઇ શકે છે

7.ડાયગ્નોસીસ (Diagnosis)

• મુખ્યત્વે ક્લિનિકલ ડાયગ્નોસીસ (Clinical diagnosis) આધારિત
• લેબોરેટરી ટેસ્ટ જરૂરી નથી પણ:
• Wound swab culture (વુન્ડ નું સ્વેબ કલ્ચર)
• Serum toxin assay (સીરમ ટોક્સિન પરીક્ષણ)
• Differential diagnosis: Meningitis (મેનિન્જાઇટિસ), Seizures (સીઝર્સ)

8.કોમ્પ્લીકેશન્સ (Complications):

• ન્યુમોનીયા,
• એટલેક્ટેસીસ,
• રેસ્પીરેટ્રી એમ્બોલાઇ,
• સિવ્યર સ્ટમક અલ્સર,
• એરીધેમીયા,
• જો પ્રોપર ટ્રીટમેન્ટ નું ઇમ્પલિમેન્ટેશન ન કરવામાં આવે તો ડેથ પણ થઇ શકે છે.

• Respiratory failure (રેસ્પિરેટરી ફેલ્યુર) : શ્વાસ લેવામાં અસમર્થતા
• Fractures (ફ્રેક્ચર્સ) : ઝંટકાના કારણે બોન તૂટી શકે
• Aspiration pneumonia (એસ્પિરેશન ન્યુમોનિયા)
• Autonomic dysfunction (ઓટોનોમિક ડિસફંક્શન) : હાર્ટરેટ, બીપીમાં હેરફેર
• Death (મૃત્યુ) : વિકાર જો સિવ્યર હોય તો ડેથ ની શક્યતા વધુ

9.કંન્ટ્રોલ મેઝર્સ (Control Measures)

• Universal immunization (યુનિવર્સલ ઈમ્યુનાઈઝેશન)
• DPT Vaccine (ડીપીટિ વેક્સિન) – બાળપણમાં અપાતી
• Booster dose every 10 years (બૂસ્ટર દરેક 10 વર્ષે)
• Proper wound care (પ્રોપર વુંડ કેર)
• Health education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)
• Sterile techniques during delivery (સ્ટેરાઇલ ડિલિવરી ટેકનિક્સ)
• નીયોનેટ્રમ ટિટેનસ પ્રીવેન્ટ કરવા માટે, મધરને પ્રેગ્નેન્સી પહેલાના સમયગાળા દરમિયાન ટિટાનસ સામે વેક્સીન આપવામાં આવે છે.
• પ્રેગ્નેન્સી સમય દરમિયાન 4 વિક ના ઇન્ટર્વલ પર ટી.ટી. 0.5 ml IM આપીને. નેશનલ ઇમ્યુનાઇઝેશન સેડ્યુલ મુજબ બધા Pregnant Women ને ટિટેનસ સામે વેક્સીનેટેડ કરવામાં આવે છે.
• કોઇપણ ઇન્જરી, કટ્સ અને ઓપન વુન્ડ દરમિયાન, તેને એન્ટિસેપ્ટિક લોશનથી ક્લીન કરવું અને 72 કલાકની અંદર T.T. 0.5 mL IM નું ઇન્જેક્શન આપવું.
• સર્જિકલ પ્રોસીઝર અને ડિલેવરી સમય દરમિયાન એસેપ્ટિક ટેક્નીક નો યુઝ કરવો.

10.મેનેજમેન્ટ (Management):

• Hospital Admission ( હોસ્પિટલ એડમિશન )
• Immediate wound cleaning (ઇમિડિયટ વુંડ ક્લીનિંગ)
• Isolation (આઇસોલેશન)
• Antibiotics: Metronidazole (મેટ્રોનિડાઝોલ) અથવા Penicillin (પેનિસિલિન)
• Tetanus Immunoglobulin (ટીટેનસ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) – ટોક્સિનને નષ્ટ કરવા
• Muscle relaxants: Diazepam (ડાયાઝેપામ)
• Sedation (સેડેશન) અને ICU care (આઈ.સી.યુ. કેર)
• Anticonvulsant drugs ( એન્ટીકન્વલ્ઝન્ટ ડ્રગ્સ)
• Mechanical ventilation (મેકેનિકલ વેન્ટિલેશન) જો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ હોય
• Active immunization with Tetanus toxoid (ટીટેનસ ટોક્સોઈડ) વેક્સિન
• Care of open wound ( ઓપન વુન્ડ ની કેર )
• General care of patient (જનરલ કેર ઓફ પેશન્ટ)
• પેશન્ટને એડિક્યુએટ ન્યુટ્રિશિયસ ડાયટ પ્રોવાઇડ કરવો.
• સોઇલ્ડ લીનન અને ઇક્વિપમેન્ટ્સને પ્રોપર ડીસઇન્ફેક્શન કરવું.

ટ્યુબરક્યુલોસિસ ( Tuberculosis ) :

• ટ્યુબરક્યુલોસીસ એ એન્ટાયર વર્લ્ડ ની પબ્લીક હેલ્થ પ્રોબ્લેમ છે જેમાં, ડેવલોપીન્ગ અને ડેવલોપ્ડ કન્ટ્રીનો સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલોસીસ એ મેઇન્લી લંગ્સ ને અફેક્ટ કરે છે. જેમા, 80 % લંગ્સ અફેક્ટ થાય છે. પરંતુ બોડી મા ગમે તે પાર્ટ અફેક્ટ થય શકે છે.
• ટ્યુબરક્યુલોસિસ એ સીરિયસ ઇન્ફેક્શન છે જે માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ ( Mycobacterium Tuberculosis ) નામના બેક્ટેરિયા ને કારણે થાય છે જે મુખ્યત્વે લંગ્સ ને અફેક્ટ કરે છે પરંતુ તે બોડીના બીજા એરિયામાં પણ સ્પ્રેડ થાય છે. પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ એ એર થ્રુ સ્પ્રેડ થાય છે એટલે કે ઇનફેક્ટેડ પર્સનના કફિંગ કે સ્નીઝિંગના કોન્ટેકમાં આવવાથી સ્પ્રેડ થાય છે.

એપીડેમીયોલોજીક ફેક્ટર્સ ( Epidemiological Factores ):

• ટ્યુબરક્યુલોસીસ એ ઇનફેક્સીયસ ડિસીઝ છે જે બધી જ એજ ના ગ્રુપ ને, બોથ સેક્સ ને, રિચ અને પુઅર, રુરલ એન્ડ અર્બન, બધા ને અફેક્ટ થાય છે.
• ડૉ. રોબર્ટ કોચે સૌપ્રથમ ટ્યુબરક્યુલોસીસ ડિસીઝના બેક્ટેરિયા શોધ્યા હતા જે આ ડિસીઝ નું કારણ બને છે.
• ઇન્ડિયા કુલ ગ્લોબલ ટીબીના 1/3 ભાગનો હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યાં દર વર્ષે 1.8 મિલિયન લોકો ટીબીને કારણે ડેથ થાય છે.
• ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપ્રોડક્ટીવ એજ ગ્રુપની ફીમેલ ને વધુ અસર કરે છે અને એવો અંદાજ છે કે ભારતમાં ફીમેલમાં Infertilityના 1/3 ભાગ ટીબી રોગને કારણે થાય છે

Etiology (ઇટિયોલોજી):

• ક્લોઝ કોન્ટેક વિથ એક્ટિવ ટ્યુબરક્યુલોસિસ પેશન્ટ
• વીક ઇમ્યુન સિસ્ટમ (HIV, ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, કેન્સર, કોર્ટીકોસ્ટીરોઇડ થેરાપી)
• એજ
• લિવિંગ ઇન ઓવર ક્રાઉડેડ એરિયા
• માલન્યુટ્રીશન
• ક્રોનિક હેલ્થ કન્ડીશન

Sign And Symptoms (સાઇન એન્ડ સિમ્પટોમ્સ):

• પર્સિસ્ટન્ટ કફ (ત્રણ વિક કરતા વધારે સમયથી કફ જોવા મળે)
• બ્લડ ઇન સ્પુટમ,
• ચેસ્ટ પેઇન,
• ફીવર આવવો ,
• ઠંડી લાગવી,
• સ્વોલેન ગ્લેન્ડ થવી,
• ફટીગ,
• નાઇટ સ્વેટ,
• લોસ ઓફ એપેટાઇટ,
• વેઇટ લોસ,
• શોર્ટનેસ ઓફ બ્રીધ ,
• પુઅર ગ્રોથ,
• કફીંગ થવુ,

Diagnostic Evaluation (ડાયગ્નોસ્ટિક ઇવાલ્યુએશન) :

• હિસ્ટ્રી કલેક્શન
• ફિઝિકલ એક્ઝામિનેશન
• ટ્યુબરક્યુલિન સ્કીન ટેસ્ટ
• એક્સ રે
• સ્પુટમ ટેસ્ટ
• બ્લડ ટેસ્ટ

Management (મેનેજમેન્ટ ):

• એન્ટિબાયોટિક થેરાપી ટયૂબરક્યુલોસીસ ના ટ્રીટમેન્ટ તરીકે એન્ટિબાયોટિક નું કોમ્બિનેશન આપવામાં આવે છે. જેમાં આઇસોનિયાઝિડ, રિફામ્પિન, ઇથામ્બ્યુટોલ અને પાયરાઝીનામાઇડ મેડીકેસન આપવામાં આવે છે. આ મેડિસિનનો છ થી નવ મહિના માટે કોર્સ કરવામાં આવે છે.
• ડાયરેક્ટલી ઓબ્ઝર્વ ટ્રીટમેન્ટ શોર્ટ કોર્સ (DOTs)
  DOTs થેરાપીમાં હેલ્થ કેર પ્રોવાઇડર દ્વારા ટીબી પેશન્ટ નું સુપરવીઝન કરવામાં આવે છે. પેશન્ટ બરાબર રેગ્યુલર મેડિસિન લે છે અને તેની ઇફેક્ટીવનેસ કેટલી છે તે ઓબ્ઝર્વ કરવામાં આવે છે. જેથી પેશન્ટ ટ્રીટમેન્ટનો ફુલ કોર્સ કમ્પ્લીટ કરેલ છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.
• આઇસોલેશન
  ટીબી પોઝિટિવ પેશન્ટ ને આઇસોલેટ કરવામાં આવે છે. કારણ કે ટીબી એ કોન્ટાજીયસ ડીઝીસ છે અને તે એકબીજામાં એર થ્રુ સ્પ્રેડ થાય છે. આથી તેને સ્પ્રેડ થતો અટકાવવા માટે પેશન્ટ ને આઇસોલેટ કરવામાં આવે છે.
• ન્યુટ્રીશનલ સપોર્ટ
  ટીબી વાળા પેશન્ટ ને એડીક્યુએટ ન્યુટ્રીશન સપોર્ટ પ્રોવાઇડ કરવું જેથી તેની ઇમ્યુન સિસ્ટમ ને ઇમ્પ્રુવ કરી શકાય અને વેઇટ ગેઇન કરી શકાય.
• એજ્યુકેશન અને કાઉન્સેલિંગ
  પેશન્ટ ને ટ્યુબરક્યુલોસિસ વિશે એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું અને તેનું કાઉન્સેલિંગ કરવું. ચાઇલ્ડ અને તેના ફેમિલી મેમ્બર ને ઇન્ફેક્શન કંટ્રોલ મેઝર વિશે સમજાવવું.
• પેશન્ટ ના બોડી ટેમ્પરેચર ને મેઇન્ટેન રાખવા માટે તથા ફિવર ની કન્ડિશન હોય તો પ્રોપર્લી એન્ટિપાયરેટીક મેડીકેશન પ્રોવાઇડ કરવી.
• બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન ને ટ્રિટ કરવા માટે એન્ટીબાયોટિક ડ્રગ પ્રોવાઇડ કરવી.
• કફ એક્સપેકટેરોન્ટ ડ્રગ પ્રોવાઇડ કરવી જેથી કફ ને બહાર કાઢી શકાય.
• કન્જેસન ને દુર કરવા માટે નેઝલ ડીકન્જેસટન્ટ પ્રોવાઇડ કરવી.
• એડિક્યુએટ રેસ્ટ કરવો અને પ્લેનટી ઓફ ફલુઇડ ઇન્ટેક કરવું.
• ઇરીટન્ટસ સાથેનો કોન્ટેક અવોઇડ કરવો.
• પેશન્ટ નું પ્રોપર્લી તથા કમ્પલીટ્લી અસેસમેન્ટ કરવું.
• પેશન્ટ નુ રેસ્પીરેટરી સ્ટેટસ પ્રોપર્લી અસેસ કરવું.
• પેશન્ટ ના વાઇટલ સાઇન કમ્પ્લીટ્લી અસેસ કરવા.
• પેશન્ટ નુ ઓક્સિજન સેચ્યુરેશન પ્રોપર્લી અસેસ કરવું.
• પેશન્ટ ની કન્ડિશન ને પ્રોપર્લી અસેસ કરવા માટે પેશન્ટ નુ રેસ્પીરેટરી સ્ટેટસ તથા ઓક્સિજન સેચ્યુરેશન નું કંટીન્યુઅલી મોનિટરિંગ કરવું.
• પેશન્ટ નુ બોડી ટેમ્પરેચર કંટીન્યુઅસલી મોનિટરિંગ કરવું.
• પેશન્ટ ના હાઇડ્રેશન સ્ટેટસ ને મેઇન્ટેન રાખવા માટે તથા મ્યુકસ ને થીન રાખવા માટે પેશન્ટ ને કન્ટીન્યુઅસલી ફ્લુઇડ ઇન્ટેક કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી.
• પેશન્ટ ને પ્રોપર્લી કમ્ફર્ટેબલ પોઝીશન પ્રોવાઇડ કરવી.
• પેશન્ટ ની બોડી નું ઓક્સિજન સેચ્યુરેશન મેઇન્ટેન રાખવા માટે તથા રેસ્પીરેટરી સપોર્ટ પ્રોવાઇડ કરવા માટે પેશન્ટ ને એડીક્યુએટ ઓક્સિજન પ્રોવાઇડ કરવું.
• પેશન્ટ ને પ્રોપર્લી પ્રિસ્ક્રાઇબ કરેલી મેડીકેશન પ્રોવાઇડ કરવી.
• પેશન્ટ તથા તેના ફેમિલી મેમ્બર્સ ને પેશન્ટ ની કન્ડિશન, તેને થવા માટેના કારણો, તેના લક્ષણો તથા ચિન્હો અને તેની ટ્રીટમેન્ટ વિશે કમ્પ્લીટ એજ્યુકેશન પ્રોવાઇડ કરવું.
• પેશન્ટ ને પ્રોપર્લી કામ અને કમ્ફર્ટેબલ એન્વાયરમેન્ટ પ્રોવાઇડ કરવું.
• ટ્યુબરક્યુલોસીસ વાળા પેશન્ટ ને પ્રેગનેન્સી ટર્મિનેશન કરવાની જરૂરિયાત રહેતી નથી.Treatment ચાલુ રાખવું.
• એન્ટિનેટલ મધર ને એન્ટિનેટલ પિરિયડ દરમિયાન જ પ્રોપર્લી કેર પ્રોવાઇડ કરવી જેના કારણે મધર એનિમિયા તથા પ્રિએક્લેમ્પસિયા ની કન્ડિશન અને પ્રોપર્લી ટ્રીટ કરી શકાય.
• પેશન્ટ ને જો હોસ્પિટલ ડીલેવરી પ્રીફર હોય તો પ્રોપર્લી એક્સપેક્ટેડ ડેટ ઓફ ડિલિવરી ના બે વીક પહેલા જ તેને હોસ્પિટલમાં એડમિટ કરાવવા જોઇએ.
• પેશન્ટ ને પ્રોપર્લી બેડ રેસ્ટ લેવા માટે એડવાઇઝ આપવી.
• પેશન્ટ નું ન્યુટ્રીશનલ તથા હાઇડ્રેશન સ્ટેટસ પ્રોપર્ટી મેઇન્ટેઇન રાખવું.
• પેશન્ટ ને પ્રોપર્લી બ્રિધીન્ગ એક્સરસાઇઝ કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી.
• પેશન્ટ ને ફેટી તથા સ્પાઇસી ફૂડ અવોઇડ કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી‌.
• પેશન્ટ ને હાઇ પ્રોટીન લેવા માટે એડવાઇઝ આપવી.
• ડીલેવરી થયા પછી પેશન્ટ ને તેના ચાઇલ્ડ થી પ્રોપર્લી સેપરેટ રાખવા તથા Breastfeeding allowed with mask માટે એડવાઇઝ આપવી.
• જો મધર એ એક્ટિવ ડીસીઝ માંથી સફર થતા હોય તો બેબી ને પ્રોફાઇલેક્ટીકલી T. Isoniazid 10-20mg/kg/day તે 3 મન્થ સુધી પ્રોવાઇડ કરવી.
• શક્ય તેટલી વહેલી તકે બાળક ને આઇસોનિયાઝિડ રેઝીઝ્ટ B.C.G. આપવી જોઇએ.
• બેબી ને પ્રોપર્લી ફિડીન્ગ પ્રોવાઇડ કરવુ જોઇએ. બેબી નુ ટેમ્પરેચર રેગ્યુલર મેઇન્ટેઇન રાખવુ જોઇએ.
• બેબી ને ઇન્ફેક્શન થતું પ્રિવેન્ટ કરવુ જોઇએ.
• પેશન્ટ જ્યારે Rifampicin મેડિસિન લેતા હોય ત્યારે ઓરલી કોન્ટ્રાસેપ્ટીવ મેડિકેશન અવોઇડ કરવા માટે એડવાઇઝ આપવી.
• જો પેશન્ટ ની ફેમિલી કમ્પ્લીટ હોય તો તેમને પરમેનેન્ટ સ્ટરીલાઇઝેશન મેથડ માટેની એડવાઇઝ આપવી.

Meningococcal Meningitis (મેનીન્ગોકોકલ મેનેન્જાઇટિસ)

Definition (ડેફિનેશન)

• મેનીન્ગોકોકલ મેનેન્જાઇટિસ એક acute bacterial infection of meninges છે જેમાં brain અને spinal cord ના covering layers માં inflammation થાય છે.
• આ disease Neisseria meningitidis દ્વારા થાય છે અને સામાન્ય રીતે sporadic cases અથવા small outbreaks તરીકે જોવા મળે છે.

Causative Agent (કોઝેટીવ એજન્ટ)

• નાઇસેરિયા મેનીન્ગિટિડિસ (Neisseria meningitidis)
• Gram-negative diplococci

Epidemiological Triad (એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Agent (એજન્ટ)

• નાઇસેરિયા મેનીન્ગિટિડિસ (Neisseria meningitidis)
• Serogroups A, B, C, W, X, Y epidemic cause કરે છે

Host (હોસ્ટ)

• ચિલ્ડ્રન અને યંગ એડલ્ટ્સ વધુ affected થાય છે
• બોથ સેક્સ affected થાય છે
• 5–30% લોકો nasopharynx માં carrier હોય છે
• Epidemic દરમિયાન carrier rate 70–80% સુધી વધી શકે છે

Environment (એન્વાયરમેન્ટ)

• ઓવરક્રાઉડિંગ
• પોર હાઉસિંગ
• લો સોસિઓઇકોનોમિક કન્ડિશન
• ડ્રાય અને કોલ્ડ સીઝન

Mode of Transmission (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન)

• પર્સન ટુ પર્સન સ્પ્રેડ થાય છે
• Respiratory droplets અને nasopharyngeal secretions સાથે direct contact દ્વારા ટ્રાન્સમિશન થાય છે

Portal of Entry (પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી)

• નાસોફેરિંક્સ

Incubation Period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ)

• 2 થી 10 days
• સામાન્ય રીતે 3–4 days

Signs and Symptoms (સાઇન એન્ડ સિમ્પટોમ્સ)

• હાઇ ફીવર (103–105°F) (ઉચ્ચ તાવ)
• ટેકીકાર્ડિયા (હાર્ટ રેટ વધવું)
• નેક સ્ટિફનેસ (ગળું કઠણ થવું)
• સિવિયર હેડએક (તીવ્ર માથાનો દુખાવો)
• વોમિટિંગ (ઊલટી)
• ફોટોફોબિયા (પ્રકાશથી આંખમાં તકલીફ)
• ઇરીટેબિલિટી (ચીડિયાપણું)
• Kernig’s sign પોઝિટિવ (હિપ અને ઘૂંટણ વાળ્યા પછી પગ સીધો કરતાં દુખાવો થાય)
• Brudzinski’s sign પોઝિટિવ (ગળું વાળતાં આપોઆપ પગ વળી જાય)
• Severe cases માં petechial rash (ચામડી પર નાના લાલ ડાઘ – બ્લીડિંગના કારણે)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• CSF examination (lumbar puncture)
• → ↑ protein, ↓ glucose, neutrophils present
• Kernig’s sign પોઝિટિવ
• બ્લડ કલ્ચર
• ક્લિનિકલ સાઇન્સ અને સિમ્પટોમ્સ

Management (મેનેજમેન્ટ)

• Antibiotic Therapy (એન્ટિબાયોટિક થેરાપી)
• ઇનિશિયલ સ્ટેજમાં તરત એન્ટિબાયોટિક આપવી જરૂરી છે
• Ceftriaxone અથવા Cefotaxime drug of choice છે
• Penicillin alternative તરીકે ઉપયોગ થાય છે
• Chloramphenicol પણ alternative છે
• Chemoprophylaxis (કેમોપ્રોફાયલેક્સિસ)
• ક્લોઝ કોન્ટેક્ટ્સ માટે prophylaxis જરૂરી છે
• Rifampicin 600 mg BD for 2 days
• અથવા Ciprofloxacin (adults માં)
• અથવા Ceftriaxone single dose

Supportive Care (સપોર્ટિવ કેર)

• ફીવર માટે antipyretics આપવી
• એડિક્વેટ ફ્લુઇડ્સ આપવું
• IV fluids જો જરૂરી હોય
• પેશન્ટ ને semi-dark room માં રાખવો (photophobia માટે)
• Severe condition માં nasogastric feeding આપી શકાય

Nursing Care (નર્સિંગ કેર)

• વાઇટલ સાઇન્સ (temperature, pulse, BP) મોનિટર કરવું
• Neurological status assess કરવું
• Respiratory status monitor કરવું
• પેશન્ટ ને comfortable position આપવી
• Intake-output chart maintain કરવો
• Eye care અને hygiene maintain કરવું
• Isolation (આઇસોલેશન)
• Droplet infection હોવાથી પેશન્ટ ને isolate કરવો
• Mask અને PPE નો ઉપયોગ કરવો

General Care (જનરલ કેર)

• એડિક્વેટ ન્યુટ્રિશન આપવું
• પ્રોપર રેસ્ટ આપવો
• Infected materials નું disinfection કરવું

Immunization (ઇમ્યુનાઇઝેશન)

• Meningococcal vaccine ઉપલબ્ધ છે
• Polysaccharide vaccine (Group A, C, Y, W)
• 2 વર્ષથી નાના બાળકોમાં routine use નથી

Environmental Control (એન્વાયરમેન્ટલ કંટ્રોલ)

• ઓવરક્રાઉડિંગ ટાળવું
• પ્રોપર વેન્ટિલેશન રાખવું
• ક્લોઝ કોન્ટેક્ટ ટાળવો

Complications (કોમ્પ્લિકેશન્સ)

• બ્રેન ડેમેજ (મગજને નુકસાન)
• હીરિંગ લોસ (સાંભળવામાં ઘટાડો)
• Meningococcal septicemia (રક્તમાં ચેપ ફેલાવું)
• હેમોરેજિક રેશ (બ્લીડિંગ વાળા ડાઘ)
• લર્નિંગ ડિસેબિલિટી
• સર્ક્યુલેટરી કોલેપ્સ

Dengue (ડેન્ગ્યુ)

Definition (ડેફિનેશન)

• ડેન્ગ્યુ એક acute viral infection છે જે dengue virus દ્વારા થાય છે અને human beings માં Aedes aegypti અને Aedes albopictus mosquito ના bite દ્વારા ફેલાય છે.
• આ disease dengue fever તરીકે ઓળખાય છે અને worldwide public health problem છે.

Causative Agent (કોઝેટીવ એજન્ટ)

• Dengue virus (ડેન્ગ્યુ વાયરસ)
• Vector: Aedes aegypti અને Aedes albopictus mosquito

Epidemiological Triad (એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Agent (એજન્ટ)

• Dengue virus

Host (હોસ્ટ)

• All age groups affected થાય છે
• Both sexes affected થાય છે

Environment (એન્વાયરમેન્ટ)

• Hot અને humid climate disease favor કરે છે
• Overcrowding
• Poor housing
• Poor sanitation
• Stagnant water (mosquito breeding place)
• Epidemic અને endemic બંને form માં જોવા મળે છે

Mode of Transmission (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન)

• Infected mosquito (Aedes aegypti) ના bite દ્વારા transmission થાય છે

Incubation Period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ)

• 4–6 days

Clinical Manifestations (ક્લિનિકલ મેનિફેસ્ટેશન્સ)

Dengue infection 3 forms માં જોવા મળે છે

1. Dengue Fever (ડેન્ગ્યુ ફીવર)

• High grade fever (ઉચ્ચ તાવ)
• Weakness અને fatigue (થાક)
• Pain behind eyes (આંખ પાછળ દુખાવો)
• Severe headache (તીવ્ર માથાનો દુખાવો)
• Loss of appetite, nausea, vomiting
• Muscle and joint pain (bone breaking pain – હાડકાં તૂટે તેવો દુખાવો)
• Mild rash (ચામડી પર નાના ડાઘ)

2. Dengue Hemorrhagic Fever (ડેન્ગ્યુ હેમોરેજિક ફીવર)

• Continuous fever (2–7 days)
• Purpura (ચામડી પર નાના બ્લીડિંગ સ્પોટ્સ)
  Epistaxis (નાકમાંથી લોહી વહી જવું)
  Hematemesis (ઉલટીમાં લોહી આવવું)
  Melena (મળમાં બ્લડ આવવું)
• Thrombocytopenia (platelet count <50,000) (પ્લેટલેટ ઘટી જાય)
  Hemoconcentration (Hb >20% વધે – plasma leakage દર્શાવે છે)

3. Dengue Shock Syndrome (ડેન્ગ્યુ શોક સિન્ડ્રોમ)

• All symptoms of dengue hemorrhagic fever
• Bradycardia (હાર્ટ રેટ ધીમો થવો)
  BP fall (20 mm Hg સુધી ઘટે)
  Cold clammy skin (ઠંડી અને ભીની ત્વચા)
  Confusion (મગજમાં ગડબડ)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• Clinical examination
• Serological test → NS1 antigen test (early diagnosis)
• Platelet count (ઘટે છે)
• Hematocrit (↑ વધે છે)

Management (મેનેજમેન્ટ)

General Management (જનરલ મેનેજમેન્ટ)

• Complete bed rest
  Antipyretics (Paracetamol) આપવી (Aspirin avoid કરવું – bleeding risk)
  Hydrotherapy
  Plenty of oral fluids
• Vomiting હોય તો IV fluids આપવું

Specific Management (સ્પેસિફિક મેનેજમેન્ટ)

• Platelet count ખૂબ ઓછું હોય તો platelet transfusion
• Severe cases માં fluid management (shock prevent કરવા) ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે

Nursing Care (નર્સિંગ કેર)

• Vital signs (temperature, pulse, BP) મોનિટર કરવું
• Fluid balance maintain કરવું
• Bleeding signs observe કરવું
• Urine output monitor કરવું
• Patient ને comfortable રાખવો

Control and Prevention (કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન)

• Early diagnosis અને management
  Notification (reporting)
• Mosquito control અને breeding places દૂર કરવી

Health Education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)

• Mosquito net નો ઉપયોગ
  Mosquito repellents નો ઉપયોગ
  Stagnant water દૂર કરવું
  Coolers, tanks, flower pots સાફ રાખવા
• Public awareness regarding symptoms અને treatment

Immunity (ઇમ્યુનિટી)

• Single infection પછી same serotype માટે immunity develop થાય છે
  All serotypes સામે immunity મળતી નથી.
• Dengue એક mosquito-borne viral disease છે જેમાં early diagnosis, proper fluid management અને mosquito control life-saving છે.

Acute Respiratory Infection (એક્યુટ રેસ્પીરેટરી ઇન્ફેક્શન):

Definition (ડેફિનેશન)

• Acute respiratory tract infection (ARI) એ રેસ્પીરેટરી ટ્રેક્ટ નો એક્યુટ ઇન્ફેક્શન છે, જે ડેવલોપિંગ કન્ટ્રીઝ માં સૌથી કોમન હેલ્થ પ્રોબ્લેમ છે.
  આ ખાસ કરીને ચિલ્ડ્રન અન્ડર 5 યર્સ અને એલ્ડરલી માં વધુ જોવા મળે છે.
• ઇન્ડિયા માં ન્યુમોનિયા ચિલ્ડ્રન ના ટોટલ ડેથ્સ માં લગભગ 13–16% કૉઝ કરે છે અને ગ્લોબલ બર્ડન માં લગભગ 3.5% ડિસીઝ ARI ને કારણે થાય છે.

Types (ટાઇપ્સ)

Upper Respiratory Tract Infection (અપર રેસ્પીરેટરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન)

• Common cold (કોમન કોલ્ડ – શરદી)
• Pharyngitis (ફેરિંજાઇટિસ – ગળાનો સોજો)
• Otitis media (ઓટાઇટિસ મીડિયા – મધ્ય કાનનો સોજો)

Lower Respiratory Tract Infection (લોઅર રેસ્પીરેટરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન)

• Epiglottitis (એપિગ્લોટાઇટિસ – એપિગ્લોટિસ નો સોજો)
• Laryngitis (લેરિંજાઇટિસ – લેરિંક્સ નો સોજો)
• Laryngotracheitis (લેરિંજો-ટ્રેકાઇટિસ – લેરિંક્સ + ટ્રેકિયા નો સોજો)
• Bronchitis (બ્રોંકાઇટિસ – બ્રોન્કાઇ નો સોજો)
• Bronchiolitis (બ્રોંકિયોલાઇટિસ – નાના એરવે નો સોજો)
• Pneumonia (ન્યુમોનિયા – લંગ્સ નો ઇન્ફેક્શન)

Epidemiological Triad (એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Causative Agent (કોઝેટિવ એજન્ટ)

• Bacterial agents (બેક્ટેરિયલ એજન્ટ્સ)
• Viral agents (વાયરલ એજન્ટ્સ)
• Other agents (અન્ય એજન્ટ્સ)

Important organisms:

• Streptococcus pneumoniae (સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ ન્યુમોનિયે)
• Haemophilus influenzae (હીમોફિલસ ઇન્ફ્લુએન્ઝા)
• Staphylococcus aureus (સ્ટેફિલોકોકસ ઓરિયસ)

Viruses:

• Influenza (ઇન્ફ્લુએન્ઝા)
• Parainfluenza (પેરા-ઇન્ફ્લુએન્ઝા)
• Adenovirus (એડિનોવાયરસ)
• Coronavirus (કોરોના વાયરસ)
• RSV (આરએસવી – રેસ્પીરેટરી સિંસિશિયલ વાયરસ)

Host (હોસ્ટ)

• યંગ ઇન્ફન્ટ્સ
• અન્ડર 5 યર્સ ચિલ્ડ્રન
• માલન્યુરિશ્ડ ચિલ્ડ્રન
• એલ્ડરલી

Environment (એન્વાયરમેન્ટ)

• કોલ્ડ ક્લાઇમેટ માં ઇન્સિડન્સ વધુ
• ઓવરક્રાઉડિંગ
• પુઅર વેન્ટિલેશન
• ઇન્ડોર એર પોલ્યુશન
• અર્બનાઇઝેશન

Mode of Spread (મોડ ઓફ સ્પ્રેડ)

• એરબોર્ન ટ્રાન્સમિશન
• ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન
• ફેસ ટુ ફેસ કોન્ટેક્ટ

Clinical Manifestations (ક્લિનિકલ મેનિફેસ્ટેશન)

• ફીવર
  કફ
  સોર થ્રોટ
• રાઇનાઇટિસ (નાકમાંથી પાણી આવવું – નેઝલ ઇન્ફ્લેમેશન)
• ફાસ્ટ બ્રિધિંગ (ઝડપી શ્વાસ – ન્યુમોનિયા નો અર્લી સાઇન)
• ચેસ્ટ ઇન્ડ્રોઇંગ (છાતી અંદર ખેંચાય – સીવિયર ન્યુમોનિયા સાઇન)
• સ્ટ્રાઇડર (શ્વાસ લેતા હાર્શ સાઉન્ડ – અપર એરવે ઑબ્ઝ્ટ્રક્શન)
• વીજ (સીસકારો અવાજ – બ્રોન્કિયલ નેરોઇંગ)
• જનરલ મલેઝ (નબળાઈ)
  અનએબલ ટુ ડ્રિંક (પીવામાં અસમર્થતા – ડેન્જર સાઇન)

Assessment of ARI (એસેસમેન્ટ)

Fast breathing (ફાસ્ટ બ્રિધિંગ)

• <2 months → ≥60/min
• 2–12 months → ≥50/min
• 1–5 years → ≥40/min

Chest indrawing (ચેસ્ટ ઇન્ડ્રોઇંગ)

• લોઅર ચેસ્ટ વોલ અંદર જાય → સીવિયર ન્યુમોનિયા

Stridor (સ્ટ્રાઇડર)

• હાર્શ ઇન્સ્પિરેટરી સાઉન્ડ → એરવે નેરોઇંગ

Wheeze (વીજ)

• વિસ્લિંગ સાઉન્ડ → બ્રોન્કિયલ ઑબ્ઝ્ટ્રક્શન

Danger signs (ડેન્જર સાઇન્સ)

• ચાઇલ્ડ નોટ ફીડિંગ
• ડ્રાઉઝી
• કન્વલ્ઝન્સ
• સ્ટ્રાઇડર એટ રેસ્ટ
• સીવિયર ચેસ્ટ ઇન્ડ્રોઇંગ

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

ક્લિનિકલ સાઇન્સ એન્ડ સિમ્પટોમ્સ પરથી ડાયગ્નોસિસ થાય છે
રેસ્પીરેટરી રેટ અને બ્રિધિંગ પેટર્ન એસેસ કરવું
ટેમ્પરેચર અને ન્યુટ્રિશનલ સ્ટેટસ ચેક કરવું

Management (મેનેજમેન્ટ)

General management (જનરલ મેનેજમેન્ટ)

• કમ્પ્લીટ બેડ રેસ્ટ
• એન્ટિપાયરેટિક્સ – પેરાસીટામોલ
• એડિક્વેટ ફ્લુઇડ્સ
• ન્યુટ્રિશન મેઇન્ટેન (બ્રેસ્ટફીડિંગ ચાલુ રાખવું)

Specific management (સ્પેસિફિક મેનેજમેન્ટ)

• એન્ટિબાયોટિક્સ (બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન માં)
  ફર્સ્ટ લાઇન એમોક્સિસિલિન
  સીવિયર કેસ માં એમ્પિસિલિન અથવા સેફ્ટ્રાયએક્સોન
• ઓક્સિજન થેરાપી
  SpO₂ 90 ટકા થી ઓછું હોય ત્યારે આપવું
• બ્રોન્કોડાયલેટર્સ
  વીજ હોય ત્યારે સેલ્બ્યુટામોલ નેબ્યુલાઇઝેશન

Management according to severity (ગંભીરતા મુજબ મેનેજમેન્ટ)

No pneumonia

• ફાસ્ટ બ્રિધિંગ નથી
• હોમ કેર, ફ્લુઇડ્સ અને ફીડિંગ ચાલુ રાખવું

Pneumonia

• ફાસ્ટ બ્રિધિંગ હાજર
• ઓરલ એન્ટિબાયોટિક્સ
• હોમ ટ્રીટમેન્ટ સાથે ફોલોઅપ જરૂરી

Severe pneumonia

• ચેસ્ટ ઇન્ડ્રોઇંગ અથવા ડેન્જર સાઇન્સ
• ઇમીડિયેટ હોસ્પિટલાઇઝેશન
• ઓક્સિજન થેરાપી
• IV એન્ટિબાયોટિક્સ
• IV ફ્લુઇડ્સ કેરફુલી આપવી

Nursing care (નર્સિંગ કેર)

• રેસ્પીરેટરી રેટ મોનિટર કરવું
• ચેસ્ટ ઇન્ડ્રોઇંગ ઓબ્ઝર્વ કરવું
• ઓક્સિજન સેચ્યુરેશન મોનિટર કરવું
• ફ્લુઇડ બેલેન્સ મેઇન્ટેન કરવું
• એરવે ક્લિયર રાખવું
• સેમી અપરાઇટ પોઝિશન આપવી

Supportive care (સપોર્ટિવ કેર)

• સ્ટીમ ઇન્હેલેશન
• નેઝલ સેલાઇન ડ્રોપ્સ
• ફીવર માટે સ્પોન્જિંગ

Prevention and Control (પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ)

• લિવિંગ કન્ડિશન સુધારવી
  પ્રોપર ક્લોથિંગ
  ન્યુટ્રિશન જાળવવું
  ઇન્ડોર પોલ્યુશન ટાળવું
• ઇમ્યુનાઇઝેશન સેડ્યુલ ફોલો કરવું
• મધર એજ્યુકેશન આપવી
• ઇન્ડિયા માં ARI કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ ચાઇલ્ડ સર્વાઇવલ એન્ડ સેફ મદરહુડ પ્રોગ્રામ હેઠળ ચાલે છે

Severe Acute Respiratory Syndrome (સિવ્યર એક્યુટ રેસ્પીરેટરી સિન્ડ્રોમ):

Definition (ડેફિનેશન)

• Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) એ એક કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ છે, જે કોરોના વાયરસ દ્વારા થાય છે. આ disease પ્રથમ વખત February 2003 માં Asia માં રિપોર્ટ થયું હતું.
• SARS flu-like syndrome સાથે જોડાયેલું છે, જે આગળ જઈને pneumonia (ન્યુમોનિયા), respiratory failure અને even death (મૃત્યુ) સુધી જઈ શકે છે. SARS એક zoonotic disease છે (animals થી humans માં ફેલાતી disease).

Epidemiological Triad (એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Causative Agent (કોઝેટિવ એજન્ટ)

• Coronavirus (કોરોના વાયરસ)
• આ virus infected વ્યક્તિના eyes (આંખ), nose , mouth (મોઢું), urine અને stool માં present હોય છે.
• આ virus animal origin (પશુમાંથી) માનવામાં આવે છે, ખાસ કરીને bats (ચમગાદડ) થી અન્ય animals અને પછી humans માં ફેલાયો છે. Virus mainly respiratory tract cells ને affect કરે છે અને severe lung damage કરી શકે છે.

Host (હોસ્ટ)

• Children (બાળકો)
• Health care workers (હેલ્થ કેર વર્કર્સ – aerosol exposure ના કારણે વધુ risk)
• Men (પુરુષોમાં વધુ જોવા મળે છે)
• Infants rarely affected (નાના બાળકોમાં ઓછું જોવા મળે છે)
• Low immunity (ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ) ધરાવતા લોકોમાં disease વધુ severe બને છે.

Environment (એન્વાયરમેન્ટ)

• Cold climate (ઠંડુ વાતાવરણ) માં virus વધુ સમય સુધી જીવિત રહે છે
• Virus external environment માં કલાકો સુધી survive કરી શકે છે
• Overcrowding અને poor ventilation disease spread વધારશે
• Closed indoor settings (બંધ જગ્યા) માં transmission વધુ થાય છે.

Incubation Period (ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ)

• 2–7 days (2 થી 7 દિવસ)
• Average incubation period ≈ 4–5 days

Mode of Transmission (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન)

• Close contact with patient (સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે)
• Infectious respiratory secretion (ખાંસી/છીંકના છાંટા દ્વારા)
• Airborne transmission (હવામાંથી પણ ફેલાઈ શકે છે)
• Fomite transmission (સપાટી/વસ્તુઓ દ્વારા પણ ફેલાઈ શકે છે)

Clinical Signs and Symptoms (ક્લિનિકલ સાઇન્સ અને સિમ્પટોમ્સ)

• Fever (તાવ)
  Cough (ખાંસી)
  Sore throat (ગળામાં દુખાવો)
  Running nose (નાકમાંથી પાણી આવવું)
• Malaise (જનરલ નબળાઈ – uncomfortable feeling)
  Chills (થરથરાટી)
• Myalgia (મસલ પેઇન – muscle aches and pain)
  Dyspnea (શ્વાસ લેવામાં તકલીફ)
  Headache (માથાનો દુખાવો)
• Severe cases માં → pneumonia અને respiratory distress develop થાય છે

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• Clinical signs and symptoms પરથી diagnosis
• History of exposure મહત્વપૂર્ણ છે
• Laboratory tests (RT-PCR for coronavirus) confirmatory હોય છે
• Chest X-ray / CT scan માં pneumonia changes જોવા મળે છે

Management (મેનેજમેન્ટ)

General Management (જનરલ મેનેજમેન્ટ)

• Complete bed rest
• Antipyretics (Paracetamol – તાવ ઘટાડવા)
• Adequate fluids અને nutrition maintain કરવું

Specific Management (સ્પેસિફિક મેનેજમેન્ટ)

• Antiviral agents (એન્ટિવાયરલ)
  → Ribavirin (રિબાવીરિન)
• Corticosteroids (કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સ)
  → Severe inflammation માં ઉપયોગ થાય છે
• Oxygen therapy (ઓક્સિજન થેરાપી)
  → Hypoxia માં આપવું
• Severe cases માં ventilatory support જરૂરી બની શકે

Nursing Care (નર્સિંગ કેર)

• Respiratory status monitor કરવું
• Oxygen saturation check કરવું
• Fluid balance maintain કરવું
• Strict infection control maintain કરવું
• Isolation precautions strictly follow કરવું (N95 mask use)

Prevention and Control (પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ)

• Identification (આઈડેન્ટિફિકેશન)
• Cases ને early identify કરવું clinical signs પરથી

Notification (નોટિફિકેશન)

• SARS cases ને local health authority ને report કરવું જરૂરી છે

Isolation (આઈસોલેશન)

• Patient ને isolate કરવો (લગભગ 10 દિવસ સુધી)
• Doors બંધ રાખવા
  Visitors restrict કરવા
  Room well ventilated રાખવો
  Infected materials નું disinfection કરવું

Personal Protective Measures (પર્સનલ પ્રોટેક્ટિવ મેઝર્સ)

• Mask નો ઉપયોગ (respiratory protection)
• Goggles પહેરવા (આંખની સુરક્ષા)
• Gown અને gloves પહેરવા
• Hand washing after every contact
• Aerosol generating procedures avoid કરવી
• N95 mask health workers માટે recommend થાય છે

Epidemiology of Non-Communicable Diseases (એપીડેમિયોલોજી ઓફ નોન કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ)

• Non-communicable diseases જેમ કે coronary heart disease, hypertension, cancer, diabetes mellitus એ long duration અને slow progression ધરાવતી diseases છે.
• આ diseases person-to-person spread થતી નથી, પરંતુ lifestyle અને environmental risk factors થી develop થાય છે.
• Major factors:
  diet (આહાર pattern), physical inactivity (કસરતનો અભાવ), smoking, alcohol intake , sedentary lifestyle
• Important concept:
  NCDs = Multifactorial diseases (એકથી વધુ કારણો સાથે develop થાય છે)

Hypertension (હાયપરટેન્શન)

Definition (ડેફિનેશન)

Hypertension (હાયપરટેન્શન) એટલે persistently elevated arterial blood pressure (આર્ટેરિયલ બ્લડ પ્રેશર)

જ્યારે:

• Systolic BP ≥ 140 mmHg (સિસ્ટોલિક)
• Diastolic BP ≥ 90 mmHg (ડાયસ્ટોલિક)

Repeated measurements માં consistently high આવે → તેને Hypertension (હાયપરટેન્શન) કહેવામાં આવે છે

Single reading થી diagnosis નથી કરાતું

Hypertension ને “Silent Killer (સાયલેન્ટ કિલર)” કહેવામાં આવે છે કારણ કે:

છતાં target organ damage (ટાર્ગેટ ઓર્ગન ડેમેજ) થાય

Magnitude of Problem (મેગ્નિટ્યુડ ઓફ પ્રોબ્લેમ)

• Non-Communicable Disease (એનસીડિ)
• Developed countries (ડેવલપ્ડ કન્ટ્રીઝ)
• Developing countries (ડેવલપિંગ કન્ટ્રીઝ)
• Sedentary lifestyle (સેડેન્ટરી લાઈફસ્ટાઈલ)
• Stress (સ્ટ્રેસ)
• Obesity (ઓબેસિટી)
• Fast food intake (ફાસ્ટ ફૂડ)
• Physical inactivity (ફિઝિકલ ઇનએક્ટિવિટી)
• Vascular stiffness (વાસ્ક્યુલર સ્ટિફનેસ)

Types of Hypertension (ટાઈપ્સ ઓફ હાયપરટેન્શન)

Primary / Essential Hypertension (પ્રાઈમરી / એસેન્શિયલ હાયપરટેન્શન)

• Multifactorial (મલ્ટિફેક્ટોરિયલ)
• Heredity (હેરેડિટી)
• Obesity (ઓબેસિટી)
• High salt intake (હાઈ સોલ્ટ ઇન્ટેક)
• Stress (સ્ટ્રેસ)
• Smoking (સ્મોકિંગ)

Secondary Hypertension (સેકન્ડરી હાયપરટેન્શન)

• Renal disease (રીનલ ડિઝીઝ)
• Endocrine disorders (એન્ડોક્રાઇન ડિસઓર્ડર્સ)
• Pregnancy induced HTN (પ્રેગ્નન્સી ઇન્ડ્યુસ્ડ એચટીએન)
• Drugs (ડ્રગ્સ)
• Coarctation of aorta (કોઆર્કટેશન ઓફ આઓર્ટા)

Classification (ક્લાસિફિકેશન)

Category	Systolic	Diastolic
Normal	<130	<85
Grade I	140–159	90–99
Grade II	160–179	100–109
Grade III	≥180	≥110

Diagnostic cut-off (ડાયગ્નોસ્ટિક કટ ઓફ) = 140/90 mmHg

Epidemiological Triad (એપીડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Agent Factors (એજન્ટ ફેક્ટર્સ)

• High salt intake (હાઈ સોલ્ટ ઇન્ટેક)
• Smoking (સ્મોકિંગ)
• Alcohol (આલ્કોહોલ)
• High fat diet (હાઈ ફેટ ડાયેટ)
• Oral contraceptive pills (ઓરલ કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ પિલ્સ)
• High sodium (સોડિયમ)
• Water retention (વોટર રિટેન્શન)
• Blood volume (બ્લડ વોલ્યુમ)

Host Factors (હોસ્ટ ફેક્ટર્સ)

• Age (એજ)
• Obesity (ઓબેસિટી)
• Genetic predisposition (જિનેટિક પ્રીડિસ્પોઝિશન)
• Diabetes mellitus (ડાયાબિટીસ મેલિટસ)
• Hyperlipidemia (હાઈપરલિપિડેમિયા)
• Family history (ફેમિલી હિસ્ટ્રી)

Environmental Factors (એન્વાયરમેન્ટ ફેક્ટર્સ)

• Stress (સ્ટ્રેસ)
• Anxiety (એન્ઝાયટી)
• Urbanization (અર્બનાઈઝેશન)
• Sedentary job (સેડેન્ટરી જોબ)
• Poor lifestyle (પૂર લાઈફસ્ટાઈલ)

Pathophysiology (પેથોફિઝિયોલોજી)

• Cardiac output (કાર્ડિયાક આઉટપુટ)
• Peripheral resistance (પેરિફેરલ રેઝિસ્ટન્સ)
• Sodium-water retention (સોડિયમ વોટર રિટેન્શન)
• RAAS activation (આરએએએસ એક્ટિવેશન)
• Arterial wall thickening (આર્ટેરિયલ વોલ થિકનિંગ)
• Elasticity (ઇલાસ્ટિસિટી)
• Lumen (લ્યુમેન)

Clinical Features (ક્લિનિકલ ફીચર્સ)

• Asymptomatic (એસિમ્પ્ટોમેટિક)
• Headache (હેડએક)
• Dizziness (ડિઝીનેસ)
• Palpitation (પેલ્પિટેશન)
• Fatigue (ફેટીગ)
• Blurred vision (બ્લર્ડ વિઝન)
• Epistaxis (એપિસ્ટેક્સિસ)
• Breathlessness (બ્રેથલેસનેસ)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• BP measurement (બ્લડ પ્રેશર મેઝરમેન્ટ)
• Repeated readings (રીપીટેડ રીડિંગ્સ)
• Both arms (બંને આર્મ્સ)
• Urine examination (યુરિન એક્ઝામિનેશન)
• Blood sugar (બ્લડ સુગર)
• Lipid profile (લિપિડ પ્રોફાઈલ)
• KFT (કેએફટી)
• ECG (ઇસિજિ)
• Fundus exam (ફંડસ એક્ઝામ)

Complications (કોમ્પ્લિકેશન્સ)

Heart (હાર્ટ)

• CAD (સીએડી)
• LVH (એલવીએચ)
• Heart failure (હાર્ટ ફેલ્યોર)

Brain (બ્રેઇન)

• Stroke (સ્ટ્રોક)
• Hemorrhage (હેમોરેજ)

Kidney (કિડની)

• CKD (સિકેડી)
• Renal failure (રીનલ ફેલ્યોર)

Eye (આંખ)

• Retinopathy (રેટિનોપેથી)
• Vision loss (વિઝન લોસ)

Blood vessels

• Atherosclerosis (એથેરોસ્ક્લેરોસિસ)

Management (મેનેજમેન્ટ)

Non-Pharmacological (લાઇફસ્ટાઇલ મેનેજમેન્ટ)

• Salt restriction (સોલ્ટ રિસ્ટ્રિક્શન)
• Weight reduction (વેઇટ રિડક્શન)
• Exercise (એક્સરસાઈઝ)
• Smoking cessation (સ્મોકિંગ સેસેશન)
• Alcohol restriction (આલ્કોહોલ રિસ્ટ્રિક્શન)
• Stress control (સ્ટ્રેસ કંટ્રોલ)

Pharmacological (ડ્રગ ટ્રીટમેન્ટ)

• Diuretics (ડાય્યુરેટિક્સ)
• Beta blockers (બીટા બ્લોકર્સ)
• ACE inhibitors (એસીઈ ઇનહિબિટર્સ)
• ARBs (એઆરબીએસ)
• Calcium channel blockers (કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ)
• Amlodipine (એમ્લોડિપાઇન)
• Losartan (લોસાર્ટન)
• Atenolol (એટેનોલોલ)

Nursing Management (નર્સિંગ મેનેજમેન્ટ)

• BP monitoring (બ્લડ પ્રેશર મોનિટરિંગ)
• Diet counseling (ડાયેટ કાઉન્સેલિંગ)
• Drug compliance (ડ્રગ કમ્પ્લાયન્સ)
• Health education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)

Prevention (પ્રિવેન્શન)

• Primary prevention (પ્રાઈમરી પ્રિવેન્શન)
• Secondary prevention (સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન)
• Tertiary prevention (ટર્શિયરી પ્રિવેન્શન)

Hypertension (હાયપરટેન્શન) એક chronic, multifactorial, non-communicable disease (એનસીડિ) છે જેમાં persistent BP elevation (બ્લડ પ્રેશર વધેલું રહે) થાય છે અને જે target organ damage (ટાર્ગેટ ઓર્ગન ડેમેજ) કરે છે.

Cerebrovascular Accident (સેરેબ્રોવાસ્ક્યુલર એક્સિડન્ટ) / Stroke (સ્ટ્રોક)

• સેરેબ્રોવાસ્ક્યુલર એક્સિડન્ટ, જેને સ્ટ્રોક કહેવામાં આવે છે, એ એક મેડિકલ ઇમર્જન્સી છે, જેમાં બ્રેઇનના કોઈ ભાગમાં બ્લડ સપ્લાય ઇન્ટરપ્ટ થાય છે અથવા રિડ્યુસ થાય છે.
• આના કારણે બ્રેઇન ટિશ્યુને ઓક્સિજન અને ન્યુટ્રિએન્ટ્સ મળતા નથી, અને બ્રેઇન સેલ્સ થોડા જ મિનિટોમાં ડાય થવા લાગે છે.
• આ કન્ડિશન સામાન્ય રીતે બ્લડ વેસલના બ્લોકેજ (ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક) અથવા બ્લડ વેસલના રપ્ચર (હેમોરેજિક સ્ટ્રોક) ના કારણે થાય છે.
• સ્ટ્રોકમાં સડન ઓનસેટ થાય છે અને બ્રેઇન ફંક્શનનો ફોકલ લોસ જોવા મળે છે, જે 24 આવર્સથી વધુ સમય સુધી રહે અથવા ડેથ તરફ દોરી શકે છે.

Basic Concept (બેઝિક કન્સેપ્ટ)

• Cell death (સેલ ડેથ)
• Obstruction of blood vessel (બ્લડ વેસલ ઓબ્સ્ટ્રક્શન)
• Brain hypoxia (બ્રેઇન હાઇપોક્સિયા)

Epidemiology (એપિડેમિયોલોજી)

• Leading cause of death (લીડિંગ કૉઝ ઓફ ડેથ)
• Leading cause of disability (લીડિંગ કૉઝ ઓફ ડિસએબિલિટી)

👉 WHO data (ડબલ્યુએચઓ ડેટા):

• 15 million (15 મિલિયન) cases per year (કેસેસ પર યર)
• 5 million (5 મિલિયન) deaths (ડેથ્સ)
• 5 million (5 મિલિયન) permanently disabled (પરમનેન્ટલી ડિસએબલ્ડ)

👉 Mean age (મીન એજ):

• ~73 years (73 યર્સ)

Types of Stroke (ટાઈપ્સ ઓફ સ્ટ્રોક)

1. Ischemic Stroke (ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક)

• Blood supply blocked (બ્લડ સપ્લાય બ્લોક્ડ)
• Most common (મોસ્ટ કોમન)

2. Hemorrhagic Stroke (હેમોરેજિક સ્ટ્રોક)

• Blood vessel rupture (બ્લડ વેસલ રપ્ચર)
• Bleeding in brain (બ્લીડિંગ ઇન બ્રેઇન)

Risk Factors (રિસ્ક ફેક્ટર્સ)

• Hereditary (હેરેડિટરી)
• Cigarette smoking (સિગારેટ સ્મોકિંગ)
• Alcoholism (આલ્કોહોલિઝમ)
• Drug abuse (ડ્રગ એબ્યુઝ)
• Hypertension (હાયપરટેન્શન)
• Atherosclerosis (એથેરોસ્ક્લેરોસિસ)
• Coronary heart disease (કોરોનરી હાર્ટ ડિસીઝ)
• Diabetes mellitus (ડાયાબિટીસ મેલિટસ)
• High cholesterol (હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ)
• History of stroke (હિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટ્રોક)
• Transient ischemic attack (ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક એટેક)

Host Factors (હોસ્ટ ફેક્ટર્સ)

• Stroke can occur at any age (એની એજ)
• Higher in males (મેલ્સ)
• Associated with hypertension (હાયપરટેન્શન), diabetes (ડાયાબિટીસ), heart disease (હાર્ટ ડિસીઝ)

Warning Signs (વોર્નિંગ સાઇન્સ)

• Sudden weakness (સડન વીકનેસ) face/arm/leg (ફેસ/આર્મ/લેગ)
• Sudden confusion (સડન કન્ફ્યુઝન)
• Difficulty speaking (ડિફિકલ્ટી સ્પીકિંગ)
• Vision problems (વિઝન પ્રોબ્લેમ્સ)
• Loss of balance (લોસ ઓફ બેલેન્સ)
• Severe headache (સીવિયર હેડએક)

Pathophysiology (પેથોફિઝિયોલોજી)

• Blood flow obstruction (બ્લડ ફ્લો ઓબ્સ્ટ્રક્શન)
• Oxygen supply decrease (ઓક્સિજન સપ્લાય ડિક્રીસ)
• Brain ischemia (બ્રેઇન ઇસ્કેમિયા)
• Neuronal death (ન્યુરોનલ ડેથ)

Prevention Guidelines (પ્રિવેન્શન ગાઈડલાઈન્સ)

Lifestyle Modifications (લાઈફસ્ટાઈલ મોડિફિકેશન)

• Physical activity (ફિઝિકલ એક્ટિવિટી)
• Diet control (ડાયેટ કંટ્રોલ)
• Smoking cessation (સ્મોકિંગ સેસેશન)
• Weight control (વેઇટ કંટ્રોલ)

Prevention and Control (પ્રિવેન્શન અને કંટ્રોલ)

• Early detection (અર્લી ડિટેક્શન)
• Treatment of TIA (ટ્રીટમેન્ટ ઓફ ટીઆઈએ)
• Lifestyle modification (લાઈફસ્ટાઈલ મોડિફિકેશન)
• Health education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)
• Use of health services (હેલ્થ સર્વિસેસ)

Stroke (સ્ટ્રોક) એક acute neurological condition (એક્યુટ ન્યુરોલોજિકલ કન્ડિશન) છે જે vascular origin (વાસ્ક્યુલર ઓરિજિન) થી થાય છે અને જે brain damage (બ્રેઇન ડેમેજ) અને disability (ડિસએબિલિટી) તરફ દોરી જાય છે.

Rheumatic Heart Disease (રુમેટિક હાર્ટ ડિસીઝ)

Definition (ડેફિનેશન)

• Rheumatic Heart Disease (રુમેટિક હાર્ટ ડિસીઝ) એ chronic valvular heart disease (ક્રોનિક વાલ્વ્યુલર હાર્ટ ડિસીઝ) છે જે rheumatic fever (રુમેટિક ફીવર) પછી થાય છે અને જેમાં heart valves (હાર્ટ વાલ્વ્સ) ને permanent damage (પરમનેન્ટ ડેમેજ) થાય છે.
• group A beta hemolytic streptococci infection (ગ્રુપ A બીટા હેમોલાઇટિક સ્ટ્રેપ્ટોકોક્સી ઇન્ફેક્શન) પછી Rheumatic fever (રુમેટિક ફીવર) થાય છે.
• Mitral valve (મિત્રલ વાલ્વ) most commonly affected

Epidemiology (એપિડેમિયોલોજી):

• Common in children and adolescents (ચિલ્ડ્રન એન્ડ એડોલેસન્ટ્સ)
• Age group: 5-15 years (5 થી 15 યર્સ)
• Affects both sexes equally (બંને સેક્સ)
• More in low socioeconomic group (લો સોસિયો-ઇકોનોમિક ગ્રુપ)
• More in developing countries (ડેવલપિંગ કન્ટ્રીઝ)
• Around 15.6 million (15.6 મિલિયન) cases globally

Epidemiological Triad (એપિડેમિયોલોજીકલ ટ્રાયડ)

Agent Factors (એજન્ટ ફેક્ટર્સ)

• Group A beta hemolytic streptococci (ગ્રુપ A બીટા હેમોલાઇટિક સ્ટ્રેપ્ટોકોક્સી)

Host Factors (હોસ્ટ ફેક્ટર્સ)

• Age 5–15 years (5–15 યર્સ)
• Low immunity (લો ઇમ્યુનિટી)
• Malnutrition (મેલન્યુટ્રિશન)
• Genetic susceptibility (જિનેટિક સસેપ્ટિબિલિટી)

Environmental Factors (એન્વાયરમેન્ટ ફેક્ટર્સ)

• Overcrowding (ઓવરક્રાઉડિંગ)
• Poor housing (પૂર હાઉસિંગ)
• Low socioeconomic status (લો સોસિયો-ઇકોનોમિક સ્ટેટસ)
• Poor health services (પૂર હેલ્થ સર્વિસિસ)
• Illiteracy (ઇલિટરેસી)

Pathogenesis (પેથોજેનેસિસ)

• Streptococcal throat infection (સ્ટ્રેપ્ટોકોકલ થ્રોટ ઇન્ફેક્શન)
• Autoimmune reaction (ઓટોઇમ્યુન રિએક્શન)
• Molecular mimicry (મોલેક્યુલર મિમિક્રી)
• Pancarditis (પેનકાર્ડાઇટિસ – હાર્ટના ત્રણેય લેયર્સમાં સોજો)
• Valve fibrosis and scarring (વાલ્વ ફાઇબ્રોસિસ અને સ્કારિંગ)
• Permanent valve damage (પરમનેન્ટ વાલ્વ ડેમેજ)

Leads to:

• Mitral regurgitation (મિત્રલ રિગરજીટેશન)
• Mitral stenosis (મિત્રલ સ્ટેનોસિસ)

Clinical Features (ક્લિનિકલ ફીચર્સ)

Major Manifestations (જોનેસ ક્રાઈટેરિયા)

Major Manifestations (મેજર મેનિફેસ્ટેશન્સ) – Jones Criteria (જોનેસ ક્રાઈટેરિયા)

• Subcutaneous nodules (સબક્યુટેનિયસ નોડ્યુલ્સ) (painless nodules – દુખાવા વગરના ગાંઠ)
• Polyarthritis (પોલીઆર્થ્રાઇટિસ) (migratory large joint swelling – મોટા સાંધામાં ફરતું સોજો)
• Carditis (કાર્ડાઇટિસ) (pancarditis – ત્રણેય હાર્ટ લેયર્સમાં સોજો)
• Chorea (કોરિયા) (jerky involuntary movements – અનિયંત્રિત jerky movements)
• Erythema marginatum (એરિથેમા માર્જિનેટમ) (ring-shaped rash – ગોળ લાલ ચકામા)

Carditis Features (કાર્ડાઇટિસ ફીચર્સ)

• Heart failure (હાર્ટ ફેલ્યોર) (pump failure)
• Tachycardia (ટેકીકાર્ડિયા) (heart rate ↑)
• Cardiac murmur (કાર્ડિયાક મર્મર) (valve abnormal sound)
• Cardiomegaly (કાર્ડિયોમેગેલી) (heart enlargement)
• Pericarditis (પેરિકાર્ડાઇટિસ) (outer layer inflammation)

Other Symptoms (અન્ય સિમ્પટમ્સ)

• • Fever (ફીવર) (મોડરેટ થી હાઈ તાવ)
• • Sore throat (સોર થ્રોટ) (સ્ટ્રેપ્ટોકોકલ ઈન્ફેક્શન)
• • જોઈન્ટ પેઇન (સાંધામાં દુખાવો)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• જોનેસ ક્રાઈટેરિયા પર આધારિત

👉 Rule:
• 2 મેજર
અથવા
• 1 મેજર + 2 માઇનર

• સ્ટ્રેપ્ટોકોકલ ઇન્ફેક્શનનો પુરાવો

Major Criteria (મેજર ક્રાઈટેરિયા)

• • પોલીઆર્થ્રાઇટિસ
• • કાર્ડાઇટિસ
• • કોરિયા
• • એરિથેમા માર્જિનેટમ
• • સબક્યુટેનિયસ નોડ્યુલ્સ

Minor Criteria (માઇનર ક્રાઈટેરિયા)

• • ફીવર (ઇન્ફ્લેમેશન)
• • આર્થ્રાલ્જિયા (સોજા વગર દુખાવો)
• • ઇએસઆર વધેલું (સોજાનો સૂચક)
• • લ્યુકોસાઇટોસિસ (WBC વધે)
• • પી.આર. ઇન્ટરવલ પ્રોલોન્ગ્ડ (હાર્ટ કન્ડક્શન ડિલે)

Investigations (ઇન્વેસ્ટિગેશન)

• • ઇએસઆર વધેલું
• • લ્યુકોસાઇટોસિસ
• • થ્રોટ સ્વેબ પોઝિટિવ
• • એએસઓ ટાઇટર વધેલું (રિસન્ટ સ્ટ્રેપ્ટોકોકલ ઈન્ફેક્શન)
• • ઇસિજિમાં પી.આર. ઇન્ટરવલ પ્રોલોન્ગ્ડ
• • ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફીમાં વાલ્વ ડેમેજ

Management (મેનેજમેન્ટ)

• • પેનિસિલિન
• • એન્ટી ઇન્ફ્લેમેટરી ડ્રગ્સ
• • સ્ટેરોઇડ્સ (સીવિયર કાર્ડાઇટિસમાં)
• • બેડ રેસ્ટ (એક્યુટ ફેઝમાં જરૂરી)

Prevention (પ્રિવેન્શન)

Primary Prevention (પ્રાઈમરી પ્રિવેન્શન)

• • સોર થ્રોટનું વહેલું ટ્રીટમેન્ટ
• • બેન્ઝાથિન પેનિસિલિન
• • ઓરલ પેનિસિલિન
• • એરિથ્રોમાયસિન

Secondary Prevention (સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન)

• પેનિસિલિન પ્રોફાઇલૅક્સિસ
• દરેક 3 વીક્સે ઇન્જેક્શન

Duration:
• ચિલ્ડ્રન – 5 યર્સ
• એડલ્ટ – 10 યર્સ

Health Education (હેલ્થ એજ્યુકેશન)

• • લિવિંગ સ્ટાન્ડર્ડ સુધારવો
• • અવેરનેસ વધારવી
• • અર્લી ટ્રીટમેન્ટ

• રુમેટિક હાર્ટ ડિસીઝ એ ઇમ્યુન મીડિયેટેડ પોસ્ટ સ્ટ્રેપ્ટોકોકલ ડિસીઝ છે
• હાર્ટ વાલ્વ ડેમેજ થાય છે.

Coronary Heart Disease (કોરોનરી હાર્ટ ડિસીઝ)

• કોરોનરી હાર્ટ ડિસીઝ એ એવી ક્રોનિક કન્ડિશન છે જેમાં કોરોનરી આર્ટરીઝ નેરો અથવા બ્લોક થવાના કારણે માયોકાર્ડિયમ સુધી બ્લડ સપ્લાય ઓછો થઈ જાય છે, જેના કારણે માયોકાર્ડિયલ ઇસ્કેમિયા થાય છે અને એન્જાઇના અથવા માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્કશન થાય છે.
• • Coronary Heart Disease (કોરોનરી હાર્ટ ડિસીઝ) is a chronic condition characterized by reduced or obstructed blood supply to the myocardium (માયોકાર્ડિયમ) due to narrowing or blockage of coronary arteries (કોરોનરી આર્ટરીઝ).
• • It is most commonly caused by atherosclerosis (એથેરોસ્ક્લેરોસિસ) leading to myocardial ischemia (માયોકાર્ડિયલ ઇસ્કેમિયા).
• Result:
  • Angina pectoris (એન્જાઇના પેક્ટોરિસ)
  • Myocardial infarction (માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્કશન)

Epidemiology (એપિડેમિયોલોજી)

• • Leading cause of mortality worldwide (વર્લ્ડવાઇડ મોર્ટાલિટી)
  • Common in both developed and developing countries (ડેવલપ્ડ અને ડેવલપિંગ કન્ટ્રીઝ)
  • Approximately 17.9 million deaths/year due to cardiovascular diseases (કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર ડિસીઝ)
• Exam Point:
  • Urban population (અર્બન પોપ્યુલેશન) માં વધુ

Etiology (એટિયોલોજી / Etiology)

• Atherosclerosis (એથેરોસ્ક્લેરોસિસ)
• Thrombosis (થ્રોમ્બોસિસ)
• Coronary artery spasm (કોરોનરી આર્ટરી સ્પાઝમ)

Risk Factors (રિસ્ક ફેક્ટર્સ / Risk Factors)

Non-modifiable (નોન-મોડિફાયેબલ)

• • Age (એજ ↑ → risk ↑)
• • Sex (સેક્સ – મેલ્સ > ફીમેલ્સ, post-menopause ↑)
• • Family history (ફેમિલી હિસ્ટ્રી)
• • Genetic predisposition (જિનેટિક પ્રિડિસ્પોઝિશન)

Modifiable (મોડિફાયેબલ)

• • Smoking (સ્મોકિંગ → endothelial damage)
• • Hypertension (હાયપરટેન્શન → vascular injury)
• • Diabetes mellitus (ડાયાબિટીસ મેલિટસ → microvascular damage)
• • Obesity (ઓબેસિટી → lipid imbalance)
• • Hyperlipidemia (હાઇપરલિપિડેમિયા → LDL ↑)
• • Alcohol intake (આલ્કોહોલ ઇન્ટેક)
• • Stress (સ્ટ્રેસ → sympathetic activation)
• • Sedentary lifestyle (સેડેન્ટરી લાઈફસ્ટાઈલ)

Pathophysiology (પેથોફિઝિયોલોજી / Pathophysiology)

• • Endothelial injury (એન્ડોથેલિયલ ઇન્જરી)
  • LDL deposition (એલડીએલ ડિપોઝિશન)
  • Foam cell formation (ફોમ સેલ ફોર્મેશન)
  • Fatty streak → Atherosclerotic plaque (એથેરોસ્ક્લેરોટિક પ્લાક)
  • Fibrous cap formation (ફાઇબ્રસ કેપ)
  • Lumen narrowing (લ્યુમેન નેરોઇંગ)
• Progression:
  • Plaque rupture (પ્લાક રૂપરચર) → Thrombosis (થ્રોમ્બોસિસ)
• Result:
  • Partial obstruction → Stable angina (સ્ટેબલ એન્જાઇના)
  • Sudden obstruction → Unstable angina / MI (અનસ્ટેબલ એન્જાઇના / MI)

Clinical Features (ક્લિનિકલ ફીચર્સ / Clinical Features)

• • Chest pain (ચેસ્ટ પેઇન) (pressure, squeezing, exertional, relieved by rest/nitrates)
  • Radiating pain (રેડિયેટિંગ પેઇન) (left arm, jaw, shoulder)
  • Dyspnea (ડિસ્પ્નિયા) (shortness of breath due to ischemia)
  • Palpitation (પેલ્પિટેશન) (irregular/rapid heartbeat)
  • Diaphoresis (ડાયાફોરેસિસ) (cold clammy sweating)
  • Fatigue (ફેટીગ) (reduced cardiac output)
• Important:
  • Silent ischemia (સાયલેન્ટ ઇસ્કેમિયા) in diabetics
• Severe:
  • Myocardial infarction (માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્કશન) (irreversible necrosis)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ / Diagnosis)

• • ECG (ઇસીજી) (ST elevation / depression, T wave changes)
• • Cardiac biomarkers (કાર્ડિયાક બાયોમાર્કર્સ):
•  → Troponin (ટ્રોપોનિન) (most specific)
• • Lipid profile (લિપિડ પ્રોફાઇલ)
• • Exercise stress test (એક્સરસાઈઝ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ)
• • Coronary angiography (કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી) (Gold standard)

Management (મેનેજમેન્ટ / Management)

Medical (મેડિકલ)

• • Nitrates (નાઇટ્રેટ્સ) (vasodilation)
• • Beta blockers (બીટા બ્લોકર્સ) (HR ↓, O₂ demand ↓)
• • Statins (સ્ટેટિન્સ) (LDL ↓)
• • Antiplatelets (એન્ટીપ્લેટલેટ્સ – Aspirin) (clot prevention)

Emergency (ઇમર્જન્સી)

MONA Protocol

• • Morphine (મોર્ફિન)
• • Oxygen (ઓક્સિજન)
• • Nitrates (નાઇટ્રેટ્સ)
• • Aspirin (એસ્પિરિન)

Surgical (સર્જિકલ)

• • Percutaneous coronary intervention – PCI (પીસીઆઈ / એન્જિયોપ્લાસ્ટી)
• • CABG – Coronary artery bypass graft (કેબીજી)

Prevention (પ્રિવેન્શન / Prevention)

• • Reduction of saturated fat (સેચ્યુરેટેડ ફેટ ↓)
• • Reduction of cholesterol (કોલેસ્ટ્રોલ ↓)
• • Salt intake <5 g/day (સોલ્ટ <5 ગ્રામ)
• • Regular physical activity (રેગ્યુલર ફિઝિકલ એક્ટિવિટી ≥30 મિનિટ)
• • Smoking cessation (સ્મોકિંગ બંધ)
• • Weight control (વેઇટ કંટ્રોલ)

Cancer (કેન્સર):

Definition (ડેફિનેશન ):

• કેન્સર એ એવી ડિસીઝ છે જેમાં સેલ્સ અનકન્ટ્રોલ્ડ અને એબનોર્મલ રીતે વધે છે, આસપાસના ટિશ્યૂમાં ઇન્વેડ કરે છે અને મેટાસ્ટાસિસ દ્વારા શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે.

OR

• Cancer (કેન્સર) is a group of diseases characterized by uncontrolled, abnormal and autonomous cell proliferation (અનકન્ટ્રોલ્ડ, એબનોર્મલ સેલ પ્રોલિફરેશન) with the ability to invade (ઇન્વેડ) surrounding tissues and metastasize (મેટાસ્ટાસાઇઝ) to distant organs, resulting from genetic mutations (જિનેટિક મ્યુટેશન) affecting oncogenes (ઓન્કોજીન્સ) and tumor suppressor genes (ટ્યુમર સપ્રેસર જીન્સ).

Basic Concept (બેઝિક કન્સેપ્ટ / Basic Concept)

• • Normal cell (નોર્મલ સેલ) → Mutation (મ્યુટેશન)
• • Loss of growth control (ગ્રોથ કંટ્રોલ લોસ)
• • Uncontrolled proliferation (અનકન્ટ્રોલ્ડ પ્રોલિફરેશન)
• • Tumor formation (ટ્યુમર ફોર્મેશન)

Types (ટાઈપ્સ / Types):

• • Benign tumor (બેનાઇન ટ્યુમર) (localized, non-invasive, slow growing)
• • Malignant tumor (મેલિગ્નન્ટ ટ્યુમર) (invasive, metastatic, fast growing)

Epidemiology (એપિડેમિયોલોજી )

• • Leading cause of death worldwide (વર્લ્ડવાઇડ મોર્ટાલિટી)
• • ~10 million deaths/year globally (10 મિલિયન)
• • 80–90% due to environmental & lifestyle factors (એન્વાયરમેન્ટલ અને લાઇફસ્ટાઇલ ફેક્ટર્સ)

Etiology (એટિયોલોજી / Causes)

• • Cancer is a multifactorial disease (મલ્ટિફેક્ટોરિયલ ડિસીઝ)

Major Causes

• • Tobacco (ટોબેકો) (oral, lung cancer)
• • Alcohol (આલ્કોહોલ) (liver cancer)
• • Diet (ડાયેટ) (high fat → breast, bowel cancer)
• • Chemical agents (કેમિકલ એજન્ટ્સ) (industrial carcinogens)
• • Radiation (રેડિયેશન) (DNA damage)
• • Viruses (વાયરસ):
•  → HPV (એચપિવી) (cervical cancer)
•  → HBV/HCV (hepatocellular carcinoma)
• • Genetic factors (જિનેટિક ફેક્ટર્સ)

Pathophysiology (પેથોફિઝિયોલોજી)

• • DNA mutation (ડીએનએ મ્યુટેશન)
• • Oncogene activation (ઓન્કોજીન એક્ટિવેશન)
• • Tumor suppressor gene inactivation (ટ્યુમર સપ્રેસર જીન ઇનએક્ટિવેશન)

Clinical Features (ક્લિનિકલ ફીચર્સ )

CAUTION mnemonic (VERY IMPORTANT)

• • C – Change in bowel/bladder habits (બાવેલ/બ્લેડર ચેન્જ) (constipation/urinary change)
• • A – A sore that does not heal (સોર ન ભરાય) (chronic ulcer)
• • U – Unusual bleeding/discharge (અનયુઝ્યુઅલ બ્લીડિંગ) (vaginal/rectal bleeding)
• • T – Thickening or lump (લમ્પ) (breast/testicular lump)
• • I – Indigestion/difficulty swallowing (ઇન્ડિજેશન) (esophageal issue)
• • O – Obvious change in mole (મોલ ચેન્જ) (color/size change)
• • N – Nagging cough (લાંબો કફ) (>4 weeks)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ )

• • Biopsy (બાયોપ્સી) (gold standard)
• • Imaging (CT / MRI)
• • Tumor markers (ટ્યુમર માર્કર્સ)
• • Cytology (સાયટોલોજી)

Screening (સ્ક્રીનિંગ ):

• • Mammography (મેમોગ્રાફી) (breast cancer)
• • Pap smear (પેપ સ્મિયર) (cervical cancer)
• • HPV testing (એચપિવી ટેસ્ટિંગ)
• • Self-examination (સેલ્ફ એક્ઝામિનેશન)

Treatment (ટ્રીટમેન્ટ):

• • Surgery (સર્જરી)
• • Chemotherapy (કીમોથેરાપી)
• • Radiotherapy (રેડિયોથેરાપી)
• • Immunotherapy (ઇમ્યુનોથેરાપી)

Palliative Care (પેલિયેટિવ કેર )

• • Pain relief (પેઇન રિલીફ)
• • Symptom control (સિમ્પટમ કંટ્રોલ)
• • End-stage support (એન્ડ સ્ટેજ સપોર્ટ)

Prevention (પ્રિવેન્શન / Prevention)

Primary Prevention

• • Avoid tobacco (ટોબેકો અવોઇડ)
• • Avoid alcohol (આલ્કોહોલ અવોઇડ)
• • Healthy diet (હેલ્ધી ડાયેટ)
• • Physical activity (ફિઝિકલ એક્ટિવિટી)
• • Vaccination (HPV, HBV)

Secondary Prevention

• • Early diagnosis (અર્લી ડિટેક્શન)
• • Screening programs (સ્ક્રીનિંગ)

Diabetes Mellitus (ડાયાબિટીસ મેલીટસ)

Definition (ડેફિનેશન):

• • Diabetes Mellitus (ડાયાબિટીસ મેલીટસ) એ એક chronic non-communicable metabolic disorder (ક્રોનિક નોન-કમ્યુનિકેબલ મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર) છે, જેમાં persistent hyperglycemia (પર્સિસ્ટન્ટ હાઇપરગ્લાયસેમિયા) જોવા મળે છે…

કારણ:

• • Deficiency of insulin secretion (ઇન્સુલિન સિક્રેશનમાં ઘટાડો)
• • Defect in insulin action (ઇન્સુલિનની ક્રિયામાં ખામી)
• • અથવા બંને

પરિણામ:

• • Disturbance in metabolism of carbohydrates, fats and proteins
• (કાર્બોહાઇડ્રેટ, ફેટ અને પ્રોટીનના મેટાબોલિઝમમાં ખલેલ)

Result:

• • Uncontrolled proliferation (અનકન્ટ્રોલ્ડ ગ્રોથ)
• • Invasion (ઇન્વેઝન)
• • Metastasis (મેટાસ્ટાસિસ)

Epidemiology (એપિડેમિયોલોજી / Epidemiology)

• • Diabetes is increasing worldwide (વિશ્વભરમાં વધતો રોગ)
• • WHO મુજબ કેસો ઝડપથી વધી રહ્યા છે

India (ભારત):

• • Urban area (શહેર) → 4–11%
• • Rural area (ગામ) → ~2–4%

કારણ:

• • Industrialization (ઇન્ડસ્ટ્રિયલાઇઝેશન)
• • Lifestyle changes (લાઇફસ્ટાઇલ બદલાવ)

Basic Concept (બેઝિક કન્સેપ્ટ)

• Pancreas (પેન્ક્રિયાસ / અગ્ન્યાશય) → Beta cells (બીટા સેલ્સ)
• Insulin (ઇન્સુલિન) → blood glucose control કરે છે

👉
• Insulin ↓ OR resistance ↑ → Blood glucose ↑
(ઇન્સુલિન ઓછું અથવા અસર ઘટે → શુગર વધે)

Types (ટાઇપ્સ )

Type 1 Diabetes (ટાઈપ 1 ડાયાબિટીસ)

• • Insulin dependent (ઇન્સુલિન ડિપેન્ડન્ટ)
  • Beta cell destruction (બીટા સેલ્સ નષ્ટ)
  • Common in children (બાળકોમાં સામાન્ય)
  • Absolute insulin deficiency (સંપૂર્ણ ઇન્સુલિનની અછત)

Type 2 Diabetes (ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ)

• • Non-insulin dependent (ઇન્સુલિન નોન-ડિપેન્ડન્ટ)
• • Insulin resistance (ઇન્સુલિન રેસિસ્ટન્સ)
• • Adults (મોટાભાગે એડલ્ટ્સમાં)
• • 90% cases (મોટાભાગના કેસ)

Gestational Diabetes (જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ)

• • Occurs during pregnancy (પ્રેગ્નન્સી દરમ્યાન થાય છે)
• • Impaired glucose tolerance (ગ્લુકોઝ સહનશક્તિ ઘટે છે)

Etiology (એટિયોલોજી / Causes)

Agent Factors (એજન્ટ ફેક્ટર્સ)

• • Genetic defects (જિનેટિક ખામી)
• • Autoimmunity (ઓટોઈમ્યુનિટી)
• • Pancreatitis (પેન્ક્રિયાટાઇટિસ)
• • Viral infections (વાયરલ ઇન્ફેક્શન)
• • Chemical exposure (કેમિકલ એક્સ્પોઝર)

Host Factors (હોસ્ટ ફેક્ટર્સ)

• • Obesity (ઓબેસિટી)
• • Age increase (ઉંમર વધે તેમ જોખમ વધે)
• • Family history (પરિવાર ઇતિહાસ)

Environmental Factors (એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ)

• • Sedentary lifestyle (બેસી રહેવાની આદત)
• • High fat diet (હાઇ ફેટ ખોરાક)
• • Stress (સ્ટ્રેસ)
• • Alcohol (આલ્કોહોલ)
• • Low fiber diet (ઓછું ફાઇબર ખોરાક)

Pathophysiology (પેથોફિઝિયોલોજી)

• • Insulin deficiency/resistance (ઇન્સુલિનની અછત/અસર ઘટે)
• → Glucose cannot enter cells (ગ્લુકોઝ સેલમાં જઈ શકતું નથી)
• → Blood glucose increases (બ્લડ શુગર વધે)

Result :

• • Glycosuria (ગ્લાયકોસુરિયા / યુરિનમાં શુગર)
• • Polyuria (પોલીયુરિયા / વારંવાર મૂત્ર) (osmotic diuresis)
• • Polydipsia (પોલીડિપ્સિયા / વધારે તરસ) (ડિહાઇડ્રેશન)
• • Polyphagia (પોલીફેજિયા / વધારે ભૂખ) (energy deficit)

Clinical Features (ક્લિનિકલ ફીચર્સ)

Classic Triad (મુખ્ય ત્રણ લક્ષણો)

• • Polyuria (વારંવાર મૂત્ર) (વધુ પાણી બહાર જાય)
• • Polydipsia (વધુ તરસ) (પાણીની અછત)
• • Polyphagia (વધુ ભૂખ) (એનર્જી નથી મળતી)

Other Symptoms (અન્ય લક્ષણો)

• • Weight loss (વજન ઘટે)
• • Fatigue (થકાવટ)
• • Blurred vision (બ્લર્ડ વિઝન)
• • Recurrent infections (વારંવાર ઇન્ફેક્શન)

Diagnosis (ડાયગ્નોસિસ)

• • Fasting blood sugar ≥126 mg/dL
• • Postprandial ≥200 mg/dL
• • HbA1c ≥6.5% (3 મહિનાનો સરેરાશ)
• • GTT (ગ્લુકોઝ ટોલરન્સ ટેસ્ટ)

Complications (કોમ્પ્લિકેશન્સ)

Acute (તાત્કાલિક)

• • Hypoglycemia (હાઇપોગ્લાયસેમિયા / શુગર ઘટે)
• • DKA (ડાયાબેટિક કિટોએસિડોસિસ)

Chronic (લાંબા ગાળાના)

• • Neuropathy (ન્યુરોપથી / નર્વ ડેમેજ)
• • Nephropathy (નેફ્રોપથી / કિડની ડેમેજ)
• • Retinopathy (રેટિનોપથી / આંખની સમસ્યા)
• • Heart disease (હાર્ટ ડિસીઝ)

Hypoglycemia (હાઇપોગ્લાયસેમિયા)

• Definition:
• • Blood glucose <60 mg/dL

Signs (સાઇન)

• • Sweating (પસિનો)
• • Pallor (પીળાશ)
• • Confusion (ગૂંચવણ)

Symptoms (સિમ્પટોમ્સ)

• • Hunger (ભૂખ)
• • Tremors (કંપારી)
• • Palpitation (ધડકન વધે)
• • Fainting (બેહોશી)

Management (ઉપચાર)

• • Give glucose/sugar immediately (તરત મીઠાઈ આપવી)

Treatment (ટ્રીટમેન્ટ)

• • Diet control (આહાર નિયંત્રણ)
• • Exercise (વ્યાયામ)
• • Oral drugs (દવાઓ)
• • Insulin therapy (ઇન્સુલિન થેરાપી)

Prevention (પ્રિવેન્શન )

Primordial Prevention

• • Healthy lifestyle from childhood (બાળપણથી સારો જીવનશૈલી)

Primary Prevention

• • Weight control (વજન નિયંત્રણ)
• • Exercise (વ્યાયામ)

Secondary Prevention

• • Early diagnosis (વહેલું નિદાન)

Tertiary Prevention

• • Complication prevention (જટિલતા અટકાવવી)

Self-Care (સેલ્ફ કેર)

• • Regular medicine (સમયસર દવા)
• • Blood sugar monitoring (શુગર ચેક)
• • Foot care (પગની કાળજી)
• • Carry sweets (મીઠાઈ સાથે રાખવી)

• Diabetes Mellitus (ડાયાબિટીસ મેલીટસ) એ એક Chronic metabolic disorder (ક્રોનિક મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર) છે જેમાં Hyperglycemia (હાઇપરગ્લાયસેમિયા) થાય છે Insulin deficiency અથવા resistance કારણે.

Epidemiological Investigation (એપીડેમિયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન)

Definition (ડેફિનેશન)

• • Epidemiological Investigation (એપીડેમિયોલોજીકલ ઇનવેસ્ટીગેશન) એ એક systematic process (સિસ્ટેમેટિક પ્રોસેસ) છે જેમાં કોઈ disease (ડિઝીઝ) ના cause (કોઝ), distribution (ડિસ્ટ્રિબ્યુશન), control (કંટ્રોલ) નો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

Explanation:

• • disease કેમ થાય છે, ક્યાં થાય છે અને કેવી રીતે અટકાવવો તે શોધવાની પ્રક્રિયા

Purpose (હેતુ)

• • Cause શોધવું (કોઝ શોધવો)
  • Outbreak control (આઉટબ્રેક કંટ્રોલ)
  • Prevention planning (પ્રિવેન્શન પ્લાનિંગ)
• Explanation:
  • disease ફેલાય ત્યારે તેને રોકવા માટે ઉપયોગી

Steps of Epidemiological Investigation (સ્ટેપ્સ)

Total = 6 Steps (VERY IMPORTANT)

1. Establishing the occurrence of a problem (એસ્ટેબ્લિશિંગ ધ ઑકરન્સ ઑફ અ પ્રોબ્લેમ)

Explanation:

• • ખરેખર disease outbreak છે કે નહીં તે તપાસવું
• • Expected cases અને actual cases compare કરવું

2. Verifying the diagnosis (વેરિફાઇંગ ધ ડાયગ્નોસિસ)

Explanation:

• • લેબ ટેસ્ટ અને લક્ષણો દ્વારા disease confirm કરવું
• • ખોટું diagnosis ટાળવું

3. Collecting related data (કલેક્ટિંગ રિલેટેડ ડેટા)

Explanation:

• • દર્દીની માહિતી, લક્ષણો, exposure history
• • survey, interview દ્વારા માહિતી મેળવવી

4. Describing in terms of person, place and time (ડિસ્ક્રાઇબિંગ ઇન ટર્મ્સ ઑફ પર્સન, પ્લેસ એન્ડ ટાઇમ)

Explanation:

• • Person (પર્સન) → age, sex
• • Place (પ્લેસ) → area
• • Time (ટાઇમ) → duration

Exam Point:

• • આને descriptive epidemiology (ડિસ્ક્રિપ્ટિવ એપિડેમિયોલોજી) કહે છે

5. Formulating hypothesis (ફોર્મ્યુલેટિંગ હાઇપોથિસિસ)

Explanation:

• • disease નું સંભવિત cause અંદાજ કરવો

Example:

• • contaminated water → diarrhea

6. Testing the hypothesis (ટેસ્ટિંગ ધ હાઇપોથિસિસ):

Explanation:

• • study દ્વારા hypothesis સાચી છે કે નહીં તે ચકાસવું
• • analytical studies ઉપયોગ થાય

Extra High Yield Steps (એક્સ્ટ્રા સ્ટેપ્સ)

7. Control measures (કંટ્રોલ મેજર્સ)

Explanation:

• • disease spread અટકાવવો
• • isolation, sanitation, vaccination

8. Reporting (રિપોર્ટિંગ)

Explanation:

• • health authority ને જાણ કરવી
• • public awareness કરવી

Methods of Epidemiological Study (મેથડ્સ ઑફ એપીડેમિયોલોજીકલ સ્ટડી)

Definition (ડેફિનેશન)

• Methods of Epidemiological Study (મેથડ્સ ઑફ એપીડેમિયોલોજીકલ સ્ટડી) એ એવા scientific methods (સાયન્ટિફિક મેથડ્સ) છે જેનો ઉપયોગ population માં disease (ડિઝીઝ) ના
• occurrence (ઓકરન્સ – કેટલા લોકોમાં થાય છે)
• distribution (ડિસ્ટ્રિબ્યુશન – ક્યાં અને કોને થાય છે)
• determinants (ડિટર્મિનન્ટ્સ – કેમ થાય છે) સમજવા માટે થાય છે.

Simple Explanation:

• આ methods દ્વારા આપણે જાણીએ છીએ કે
• disease ક્યાં ફેલાય છે.
• કોને વધારે થાય છે.
• અને તેનું સાચું કારણ શું છે.

Classification (ક્લાસિફિકેશન)

Epidemiological Study (એપીડેમિયોલોજીકલ સ્ટડી) ના 2 મુખ્ય પ્રકાર છે:

1. Descriptive Method (ડિસ્ક્રિપ્ટિવ મેથડ)
2. Analytical Study Method (એનલિટિકલ સ્ટડી મેથડ)

1. Descriptive Method (ડિસ્ક્રિપ્ટિવ મેથડ)

Definition

• • આ method disease (ડિઝીઝ) ની
• amount (અમાઉન્ટ – કેટલા લોકોમાં થાય છે)
• distribution (ડિસ્ટ્રિબ્યુશન – ક્યાં થાય છે) નો અભ્યાસ કરે છે.

Main point:

• આ method કારણ નથી શોધતું, પણ pattern બતાવે છે

Main Concept

• Person – Place – Time (પર્સન – પ્લેસ – ટાઇમ)

1. Person (પર્સન)

આમાં વ્યક્તિના લક્ષણોનો અભ્યાસ થાય છે:

• • Age (એજ)
• • Sex (સેક્સ)
• • Occupation (ઓક્યુપેશન)
• • Religion (રિલિજન)
• • Socioeconomic status

Explanation:
વ્યક્તિ પ્રમાણે disease બદલાય

✔ Example:
• Measles (મિઝલ્સ) → બાળકોમાં
• Hypertension → વૃદ્ધોમાં
• Cervical cancer → સ્ત્રીઓમાં

2. Place (પ્લેસ)

આમાં disease ક્યાં થાય છે તે જોવામાં આવે છે

• • Village (વિલેજ)
• • City (સિટી)
• • Country (કન્ટ્રી)
• • Urban / Rural

Explanation:
સ્થળ પ્રમાણે disease બદલાય

✔ Example:
• Tuberculosis → ગરીબ વિસ્તારમાં
• Heart disease → developed countries

3. Time (ટાઇમ)

આમાં disease ક્યારે થાય છે તે જોવામાં આવે છે

• • Seasonal (સીઝનલ)
• • Cyclical (સાયક્લિકલ)
• • Long-term (લોંગ ટર્મ)

Explanation:
સમય પ્રમાણે disease બદલાય

✔ Example:
• Influenza → શિયાળામાં
• Diarrhea → ઉનાળામાં

Objectives (ઓબ્જેક્ટિવ્સ)

• Health planning માટે data આપવું
• Disease trend સમજવો
• Group comparison કરવું
• Future research માટે base તૈયાર કરવું

2. Analytical Study Method (એનલિટિકલ સ્ટડી મેથડ)

Definition

• આ method descriptive study થી મળેલી hypothesis (હાઇપોથિસિસ) ને test કરે છે

👉 Main aim:
Cause–effect relationship શોધવું

Types (ટાઈપ્સ)

👉 A. Experimental Study (એક્સપેરિમેન્ટલ સ્ટડી)
👉 B. Observational Study (ઓબ્ઝર્વેશનલ સ્ટડી)

A. Experimental Study (એક્સપેરિમેન્ટલ સ્ટડી)

Definition

• Investigator (ઇન્વેસ્ટિગેટર) પોતે factor control કરે છે

👉 એટલે cause અને effect સ્પષ્ટ થાય

Types

1. Clinical Trial (ક્લિનિકલ ટ્રાયલ)

• દર્દીઓ પર નવી દવા અથવા સારવાર test થાય

2. Community Trial (કોમ્યુનિટી ટ્રાયલ)

• સમગ્ર community પર intervention થાય

Blinding (બ્લાઇન્ડિંગ)

👉 Bias ઘટાડવા માટે

• • Single blind → patient ને ખબર નથી
• • Double blind → patient + doctor ને ખબર નથી
• • Triple blind → patient + doctor + analyst ને ખબર નથી

B. Observational Study (ઓબ્ઝર્વેશનલ સ્ટડી)

Definition

• Investigator માત્ર observe કરે છે
👉 કોઈ intervention નથી

Types

1. Case-Control Study (કેસ કંટ્રોલ સ્ટડી)

• Past exposure compare થાય

👉 Structure:
• Cases → disease વાળા
• Controls → disease વગર

👉 Example:
Smoking અને lung cancer

👉 Use:
Rare disease માટે

2. Cohort Study (કોહોર્ટ સ્ટડી)

• Future follow-up થાય

👉 Exposure → disease

Steps (સ્ટેપ્સ)

• • Subject selection
• • Exposure data
• • Comparison group
• • Follow-up

Advantages

• • Relative risk measure થાય
• • Reliable

Disadvantages

• • Time વધારે લાગે
• • Cost વધારે

3. Cross-sectional Study (ક્રોસ સેક્શનલ સ્ટડી)

• Single point time study

👉 Exposure + disease એક સાથે check થાય

👉 Use:
Prevalence જાણવા

Flow (મહત્વપૂર્ણ સમજો)

Epidemiological Study
↓
Descriptive → Person–Place–Time
↓
Analytical →
→ Experimental
→ Observational

• Methods of Epidemiological Study (મેથડ્સ ઑફ એપીડેમિયોલોજીકલ સ્ટડી) એ
👉 disease ના occurrence, distribution અને cause જાણવા માટેના
👉 scientific methods છે.

BASIC TOOLS OF MEASUREMENT IN EPIDEMIOLOGY (બેસિક ટૂલ્સ ઓફ મેઝરમેન્ટ ઇન એપીડેમિયોલોજી)

INTRODUCTION (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• એપીડેમિયોલોજી માં disease અને health events ની frequency અને distribution માપવા માટે basic tools નો ઉપયોગ થાય છે.
• આ tools population માં disease ના pattern સમજવામાં મદદ કરે છે. મુખ્ય tools છે
• રેટ રેશિયો પ્રોપોર્શન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન

1. RATE (રેટ)

Definition (ડેફિનેશન)

• રેટ એટલે નિશ્ચિત સમયગાળામાં નિશ્ચિત જનસંખ્યા માં કોઈ ઘટના જેમ કે disease અથવા Death થવાની દર

Formula (ફોર્મ્યુલા)

• Rate = Number of events during a given period / Population at risk during the same period × 1000

Characteristics (લક્ષણો)

• રેટ માં સમયગાળો આવશ્યક છે
• ન્યુમેરેટર માં ઘટના દર્શાવે છે
• ડિનોમિનેટર માં population at risk હોય છે
• રેટ તુલનાત્મક અને અર્થપૂર્ણ હોવો જોઈએ

TYPES OF RATE (રેટના પ્રકારો)

Crude Birth Rate (ક્રૂડ બર્થ રેટ)

• CBR = Number of live births in a year / Mid year population × 1000

Crude Death Rate (ક્રૂડ ડેથ રેટ)

• CDR = Number of deaths in a year / Mid year population × 1000

Infant Mortality Rate (ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી રેટ)

• IMR = Number of deaths of infants under one year / Total live births × 1000

Maternal Mortality Rate (મેટર્નલ મોર્ટાલિટી રેટ)

• MMR = Number of maternal deaths / Total live births × 1000

Neonatal Mortality Rate (નિયોનેટલ મોર્ટાલિટી રેટ)

• NMR = Number of deaths under 28 days / Total live births × 1000

Perinatal Mortality Rate (પેરીનેટલ મોર્ટાલિટી રેટ)

• PMR = Late fetal deaths (stillbirths) + Early neonatal deaths (deaths within the first week of life) / Total births × 1000

Age Specific Death Rate (એજ સ્પેસિફિક ડેથ રેટ)

• ASDR = Number of deaths in specific age group / Population of same age group × 1000

MORBIDITY RATES (મોર્બિડિટી રેટ્સ)

Incidence Rate (ઇન્સિડન્સ રેટ)

• Incidence = Number of new cases / Population at risk × 1000

Cumulative Incidence (ક્યુમ્યુલેટિવ ઇન્સિડન્સ)

• CI = Number of new cases during a period / Population at start × 100

Incidence Density (ઇન્સિડન્સ ડેન્સિટી)

• Incidence density = Number of new cases / Total person time at risk

Prevalence (પ્રેવેલન્સ)

• Prevalence = Total number of cases / Total population × 100

Point Prevalence (પોઈન્ટ પ્રેવેલન્સ)

• Point prevalence = Number of existing cases at a point of time / Population at same time × 100

Period Prevalence (પિરિયડ પ્રેવેલન્સ)

• Period prevalence = Number of cases during a period / Average population × 100

Attack Rate (અટેક રેટ)

• Attack rate = Number of new cases during outbreak / Population exposed × 100

2. RATIO (રેશિયો)

Definition (ડેફિનેશન)

• રેશિયો એ બે અલગ સંખ્યાઓ વચ્ચેનો સંબંધ છે જેમાં numerator denominator નો ભાગ નથી

Formula (ફોર્મ્યુલા)

• Ratio = Quantity 1 / Quantity 2

3. PROPORTION (પ્રોપોર્શન)

Definition (ડેફિનેશન)

• પ્રોપોર્શન એ એવો રેશિયો છે જેમાં numerator denominator નો ભાગ હોય છે

Formula (ફોર્મ્યુલા)

• Proportion = Part / Total × 100

4. DISTRIBUTION (ડિસ્ટ્રિબ્યુશન)

Definition (ડેફિનેશન)

• ડિસ્ટ્રિબ્યુશન એટલે population માં disease અથવા health event person place અને time મુજબ કેવી રીતે વહેંચાયેલ છે

Components (ઘટકો)

• Person એટલે ઉંમર, લિંગ, વ્યવસાય
• Place એટલે ગામ, શહેર, દેશ
• Time એટલે ઋતુ, ટ્રેન્ડ અને સમયગાળો

GENERAL PRINCIPLES (જનરલ પ્રિન્સિપલ્સ)

• ન્યુમેરેટર માં યોગ્ય ઘટનાઓ હોવી જોઈએ
• ડિનોમિનેટર માં population at risk હોવી જોઈએ
• સમયગાળો આવશ્યક છે
• દર સામાન્ય રીતે 1000 અથવા 10000 મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે
• દર તુલનાત્મક હોવો જોઈ

EXTRA HIGH YIELD (એક્સ્ટ્રા હાઈ યીલ્ડ)

• રેટ માં સમયગાળો આવશ્યક છે
• રેશિયો માં numerator denominator નો ભાગ નથી
• પ્રોપોર્શન માં numerator denominator નો ભાગ છે
• ઇન્સિડન્સ નવા કેસ દર્શાવે છે
• પ્રેવેલન્સ કુલ કેસ દર્શાવે છે
• અટેક રેટ outbreak માં ઉપયોગ થાય છે
• સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન comparison માટે થાય છે

Stages of Disease Cycle (સ્ટેજિસ ઓફ ડિસીઝ સાયકલ)

• Disease cycle નો કોર્સ ચોક્કસ stages માં આગળ વધે છે જે infection ના entry થી લઈને complete recovery સુધી જાય છે. આ બધા stages નીચે મુજબ છે:

1. Incubation period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ)

• આ એ time interval છે જેમાં disease agent body માં enter થાય છે અને clinical signs and symptoms દેખાવા પહેલા સુધીનો સમય હોય છે.
• આ stage માં patient asymptomatic હોય છે પરંતુ infection body માં હાજર હોય છે.
• Incubation period નો સમય દરેક disease માટે અલગ અલગ હોય છે.

2. Prodromal period (પ્રોડ્રોમલ પિરિયડ)

• આ short stage છે જે સામાન્ય રીતે one to four days સુધી રહે છે અને vague signs and symptoms જોવા મળે છે.
  Clinical diagnosis આ stage માં usually possible નથી.
• Common prodromal symptoms માં nasal discharge, headache, mild fever, bodyache, irritability, restlessness, digestive disturbance અને cough આવે છે.
  આ stage disease ની શરૂઆતનો warning stage માનવામાં આવે છે.

3. Fastigium stage (ફાસ્ટિજિયમ સ્ટેજ)

• આ disease નો peak stage છે જેમાં signs and symptoms clear cut દેખાય છે.
• Patient ની condition severe હોય છે અને patient bed પર confined રહે છે.
• Clinical diagnosis આ stage માં easily possible બને છે.
• Complications આ stage માં develop થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.

4. Defervescence stage (ડિફર્વેસન્સ સ્ટેજ)

• આ stage માં patient gradually better feel કરવાનું શરૂ કરે છે કારણ કે body defences immunity pathogens સામે effective response આપવાનું શરૂ કરે છે.
• Symptoms ધીમે ધીમે decrease થાય છે.
• Fever પણ ધીમે ધીમે reduce થાય છે.

5. Convalescence stage (કોનવેલેસન્સ સ્ટેજ)

• આ recovery stage છે જેમાં patient ની condition સતત improve થાય છે.
• Patient gradually normal activities તરફ પાછો આવે છે.
• પરંતુ આ stage માં પણ patient infective રહી શકે છે એટલે disease transmission શક્ય રહે છે.

6. Defection stage (ડિફેક્શન સ્ટેજ)

• આ final stage છે જેમાં patient completely recover થઈ જાય છે.
• પરંતુ કેટલીકવાર disease agent body માં થોડા સમય સુધી રહે છે એટલે carrier state develop થઈ શકે છે.
• આ stage પછી patient clinically normal થઈ જાય છે.

Flow of Disease Cycle (ફ્લો ઓફ ડિસીઝ સાયકલ)

Disease નો flow systematic રીતે નીચે મુજબ આગળ વધે છે:

Point of invasion (પોઈન્ટ ઓફ ઇન્વેઝન)
↓
Incubation period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ)
↓
Prodromal period (પ્રોડ્રોમલ પિરિયડ)
↓
Fastigium stage (ફાસ્ટિજિયમ સ્ટેજ)
↓
Defervescence stage (ડિફર્વેસન્સ સ્ટેજ)
↓
Convalescence stage (કોનવેલેસન્સ સ્ટેજ)
↓
Defection stage (ડિફેક્શન સ્ટેજ)

Incubation period (ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ) માં symptoms દેખાતા નથી પણ infection હાજર હોય છે
Prodromal period (પ્રોડ્રોમલ પિરિયડ) short stage છે જે સામાન્ય રીતે one to four days સુધી રહે છે અને vague signs and symptoms જોવા મળે છે.
Fastigium stage (ફાસ્ટિજિયમ સ્ટેજ) disease નો maximum severity stage છે
Defervescence stage (ડિફર્વેસન્સ સ્ટેજ) માં symptoms decrease થાય છે
Convalescence stage (કોનવેલેસન્સ સ્ટેજ) માં patient clinically better પણ infective હોઈ શકે
Defection stage (ડિફેક્શન સ્ટેજ) પછી carrier state develop થઈ શકે છે

Spectrum of Disease (સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ એટલે ડિસીઝ નું ગ્રાફિક રિપ્રેઝેન્ટેશન
• કમ્યુનિટી માં ડિસીઝ નો ઓકરન્સ સ્પેક્ટ્રમ ઓફ લાઇટ જેવો હોય છે જેમાં રેઇનબો ના કલર્સ એક એન્ડ થી બીજા એન્ડ સુધી વેરી થાય છે પણ કયો કલર ક્યાં એન્ડ થાય છે અને બીજો ક્યાં બિગિન થાય છે તે ઓળખવું મુશ્કેલ હોય છે
• એજ રીતે ડિસીઝ માં એક સ્ટેજ એન્ડ થાય છે અને બીજી બિગિન થાય છે પણ એક્ઝેક્ટ પોઈન્ટ ઓળખવું મુશ્કેલ હોય છે
• આ કારણે ડિસીઝ કન્ટિન્યુઅસ પ્રોગ્રેશન તરીકે સમજાય છે

Explanation (એક્સ્પ્લેનેશન)

• સ્પેક્ટ્રમ ના એક એન્ડ પર સબક્લિનિકલ અથવા અનઅપેરેંટ ઇન્ફેક્શન હોય છે જે ઓર્ડિનરીલી આઈડેન્ટિફાઈ થતા નથી
• આવા કેસમાં કોઈ સ્પષ્ટ સાઇન્સ અને સિમ્પટમ્સ દેખાતા નથી પણ ઇન્ફેક્શન હાજર હોય છે
• બીજા એન્ડ પર સિરિયસ ઇલનેસ હોય છે
• આ સ્ટેજ માં ડિસીઝ ખૂબ જ સિવિયર બની જાય છે અને કોમ્પ્લિકેશન્સ થવાની શક્યતા વધારે હોય છે
• આ બંને વચ્ચે એક સ્ટેજ થી બીજી સ્ટેજ માં પ્રોગ્રેશન થાય છે
• આ પ્રોગ્રેશન ધીમે ધીમે થાય છે એટલે ચોક્કસ બાઉન્ડરી ઓળખવી મુશ્કેલ હોય છે
• મિડલ માં ડિસીઝ માઈલ્ડ થી સિવિયર સુધી વેરી થાય છે

Definition (ડેફિનેશન)

• સાઇન્સ અને સિમ્પટમ્સ ની પ્રેઝન્ટેશન માં આવતી વેરિએશન ને સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ કહેવામાં આવે છે
• આ વેરિએશન સબક્લિનિકલ થી લઈને સિવિયર સુધી હોઈ શકે છે

Factors (ફેક્ટર્સ)

• સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ વિવિધ ફેક્ટર્સ થી અસર પામે છે
• હોસ્ટ ની ઇમ્યુનિટી અને પાથોજન ની વીર્યુલન્સ મહત્વપૂર્ણ ફેક્ટર્સ છે
• એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ પણ અસર કરે છે
• આ વ્યક્તિની ઇમ્યુનિટી અને રિસેપ્ટિવિટી લેવલ દર્શાવે છે

Spectrum Of Disease (સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ)

Subclinical cases (સબક્લિનિકલ કેસેસ)

• આ કેસોમાં કોઈ સ્પષ્ટ signs and symptoms નથી હોતા પરંતુ infection હાજર હોય છે અને વ્યક્તિ disease spread કરી શકે છે

Extremely mild cases (એક્સ્ટ્રીમલી માઈલ્ડ કેસેસ)

• આ કેસોમાં ખૂબ હળવા symptoms હોય છે જે ઘણી વખત ધ્યાનમાં આવતા નથી

Mild cases (માઈલ્ડ કેસેસ)

• આ કેસોમાં સ્પષ્ટ પરંતુ હળવા symptoms હોય છે અને સામાન્ય રીતે complication વગર recover થાય છે

Moderately severe cases (મોડરેટલી સિવિયર કેસેસ)

• આ કેસોમાં symptoms moderate હોય છે અને medical treatment ની જરૂર પડે છે

Severe cases (સિવિયર કેસેસ)

• આ કેસોમાં disease સિરિયસ હોય છે અને complications develop થવાની શક્યતા વધારે હોય છે

Death (ડેથ)

• આ છેલ્લો stage છે જેમાં disease કારણે મૃત્યુ થાય છે.

Levels of Prevention (લેવલ ઓફ પ્રિવેન્શન)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

• કમ્યુનિટી હેલ્થ નો aim ડિસીઝ નું પ્રિવેન્શન અને હેલ્થ નો પ્રોમોશન છે
• ડિસીઝ નું સક્સેસફુલ પ્રિવેન્શન કૉઝેશન નું નોલેજ, ટ્રાન્સમિશન ના ડાયનેમિક્સ, રિસ્ક ફેક્ટર્સ અને ગ્રુપ્સ ની આઈડેન્ટિફિકેશન, પ્રોફાયલેક્ટિક મેશર્સ ની અવેલેબિલિટી, અર્લી ડિટેક્શન, ટ્રીટમેન્ટ મેશર્સ અને એફેક્ટિવ ઓર્ગેનાઈઝેશન પર ડિપેન્ડ કરે છે
• આ પ્રિવેન્ટિવ મેશર્સ ને એપ્રોપ્રિએટ ગ્રુપ્સ માં એપ્લાય કરવું જરૂરી છે
• ડિસીઝ ની નેચરલ હિસ્ટ્રી કમ્યુનિટી હેલ્થ ઇન્ટરવેન્શન માટે બેઝિસ આપે છે
• લેવેલ એન્ડ ક્લાર્ક એ 1965 માં થ્રી લેવલ મોડલ ઓફ પ્રિવેન્શન આપ્યું છે

Primary prevention (પ્રાઈમરી પ્રિવેન્શન)
Secondary prevention (સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન)
Tertiary prevention (ટર્શિયરી પ્રિવેન્શન)

• મોડર્ન કન્સેપ્ટ મુજબ પ્રિવેન્શન ફોર લેવલ માં ડિફાઇન થાય છે
• ડબ્લ્યુ એચ ઓ એ ઉપરના ત્રણ લેવલ સિવાય પ્રિમોર્ડિયલ પ્રિવેન્શન પણ રેકમેન્ડ કર્યું છે.

1. Primordial Prevention (પ્રિમોર્ડિયલ પ્રિવેન્શન)

• આ ન્યૂ કન્સેપ્ટ છે જેમાં રિસ્ક ફેક્ટર્સ ના ડેવલપમેન્ટ ને અટકાવવામાં આવે છે
• હાનિકારક લાઇફસ્ટાઈલ અપનાવવામાં ના આવે તે માટે ડિસકરેજ કરવામાં આવે છે
• માસ એજ્યુકેશન અને ઈન્ડિવિજુઅલ લેવલ પર અવેરનેસ વધારવામાં આવે છે
• હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઈલ ડેવલપ કરવા માટે મદદ કરવામાં આવે છે
• હેલ્ધી ફૂડ, એડિક્વેટ રેસ્ટ, સ્લીપ અને રેગ્યુલર એક્સરસાઈઝ પ્રોમોટ કરવામાં આવે છે
• ટોબેકો, આલ્કોહોલ અને ડ્રગ્સ નો યુઝ અવોઇડ કરવામાં આવે છે
• આથી ઓબેસિટી, હાર્ટ ડિસીઝ, હાયપરટેન્શન અને કેન્સર જેવા ડિસીઝ અટકાવી શકાય છે

2. Primary Prevention (પ્રાઈમરી પ્રિવેન્શન)

• આ ડિસીઝ શરૂ થાય તે પહેલાં લેવામાં આવેલ એક્શન છે
• પેથોલોજીકલ ચેન્જિસ શરૂ થાય તે પહેલાં ઇન્ટરવેન્શન કરવામાં આવે છે
• ડિસીઝ થવાની શક્યતા દૂર કરવામાં આવે છે

Health Promotion (હેલ્થ પ્રોમોશન)

• હેલ્થ એજ્યુકેશન
• પર્સનલ હાઈજીન
• એન્વાયરમેન્ટલ સેનિટેશન
• સેફ વોટર સપ્લાય અને વેસ્ટ ડિસ્પોઝલ
• ઇન્સેક્ટ્સ અને રોડેન્ટ્સ નો કંટ્રોલ
• એડિક્વેટ રેસ્ટ, સ્લીપ અને એક્સરસાઈઝ
• બેલેન્સ ડાયેટ અને હેલ્ધી ફૂડ હેબિટ્સ
• એડિક્વેટ હાઉસિંગ અને સેફ વર્કિંગ કન્ડીશન્સ
• પર્સનાલિટી ડેવલપમેન્ટ અને રિક્રિએશન
• પિરિયોડિક હેલ્થ સ્ક્રીનિંગ
• મેરેજ કાઉન્સેલિંગ અને સેક્સ એજ્યુકેશન
• જિનેટિક કાઉન્સેલિંગ

Specific Protection (સ્પેસિફિક પ્રોટેક્શન)

• સ્પેસિફિક ઇમ્યુનાઈઝેશન
• સ્પેસિફિક ન્યુટ્રિએન્ટ્સ નો ઉપયોગ
• ઇન્ડસ્ટ્રીયલ અને રોડ એક્સિડન્ટ થી પ્રોટેક્શન
• એન્વાયરમેન્ટલ અને ઓક્યુપેશનલ હેઝર્ડ્સ થી પ્રોટેક્શન
• એર અને સાઉન્ડ પોલ્યુશન કંટ્રોલ
• એલર્જન્સ થી પ્રોટેક્શન
• કાર્સિનોજન્સ થી પ્રોટેક્શન
• પ્રોફાયલેક્ટિક અને સપોર્ટિવ ડ્રગ્સ નો ઉપયોગ
• ફૂડ સેફ્ટી અને ક્વોલિટી કંટ્રોલ
• કેમોપ્રોફાયલેક્સિસ

3. Secondary Prevention (સેકન્ડરી પ્રિવેન્શન)

• ડિસીઝ ના અર્લી સ્ટેજ માં પ્રોગ્રેશન અટકાવવામાં આવે છે
• કોમ્પ્લિકેશન્સ ને પ્રિવેન્ટ કરવામાં આવે છે
• રિસ્ક ગ્રુપ પર ફોકસ કરવામાં આવે છે
• એઇમ છે અર્લી ડાયગ્નોસિસ અને પ્રોમ્પ્ટ ટ્રીટમેન્ટ

Early Diagnosis (અર્લી ડાયગ્નોસિસ)

• કેસ ફાઈન્ડિંગ મેશર્સ
• સ્ક્રીનિંગ સર્વે
• પિરિયોડિક એક્ઝામિનેશન
• સિલેક્ટિવ એક્ઝામિનેશન

Treatment (ટ્રીટમેન્ટ)

• ડિસીઝ પ્રોસેસ ને અટકાવવું
• ડ્યુરેશન ઘટાડવું
• કોમ્પ્લિકેશન્સ અટકાવવી
• મોર્બિડિટી અને મોર્ટાલિટી ઘટાડવી

4. Tertiary Prevention (ટર્શિયરી પ્રિવેન્શન)

• ડિસેબિલિટી અને ઇમ્પેરમેન્ટ ઘટાડવામાં આવે છે
• સફરિંગ ઓછું કરવામાં આવે છે
• પેશન્ટ ને કન્ડીશન સાથે એડજસ્ટ કરવામાં મદદ કરવામાં આવે છે

Disability Limitation (ડિસેબિલિટી લિમિટેશન)

• ડિસીઝ ની પ્રોગ્રેશન આગળ વધે તે અટકાવવામાં આવે છે
• ઇમ્પેરમેન્ટ થી હેન્ડિકેપ સુધી જવાની પ્રોસેસ અટકાવવામાં આવે છે

Rehabilitation (રીહેબિલિટેશન)

• મેડિકલ, સોશિયલ, એજ્યુકેશનલ અને વોકેશનલ મેશર્સ નો કોમ્બાઈન્ડ ઉપયોગ થાય છે
• પેશન્ટ ને હાઈએસ્ટ ફંક્શનલ લેવલ સુધી લાવવામાં આવે છે
• સોશિયલ ઇન્ટિગ્રેશન માટે મદદ કરવામાં આવે છે

Types of Rehabilitation (ટાઈપ્સ ઓફ રિહેબિલિટેશન)

• મેડિકલ રિહેબિલિટેશન – ફંક્શન રિસ્ટોર કરવું
• વોકેશનલ રિહેબિલિટેશન – કમાણી ક્ષમતા વધારવી
• સોશિયલ રિહેબિલિટેશન – સામાજિક સંબંધ સુધારવા
• સાયકોલોજીકલ રિહેબિલિટેશન – આત્મવિશ્વાસ અને માનસિક શક્તિ વધારવી

Disease Transmission (ડિસીઝ ટ્રાન્સમિશન)

Introduction (ઇન્ટ્રોડક્શન)

કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ રિઝર્વોઇર અથવા સોર્સ ઓફ ઇન્ફેક્શન માંથી સસેપ્ટિબલ હોસ્ટ સુધી ટ્રાન્સમિટ થાય છે આ પ્રોસેસ ને ચેઇન ઓફ ઇન્ફેક્શન પણ કહેવામાં આવે છે

ચેઇન ઓફ ટ્રાન્સમિશન માં ત્રણ લિંક્સ હોય છે

1. Source or Reservoir (સોર્સ અથવા રિઝર્વોઇર)
2. Mode of Transmission (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન)
3. Susceptible host (સસેપ્ટિબલ હોસ્ટ)

આ ત્રણમાંથી કોઈ એક લિંક તૂટે તો ડિસીઝ ફેલાતું અટકે છે

1. Source or Reservoir (સોર્સ અથવા રિઝર્વોઇર)

• સોર્સ એટલે પર્સન, એનિમલ, ઑબ્જેક્ટ અથવા સબસ્ટાન્સ જેમાંથી ઇન્ફેક્ટિવ એજન્ટ હોસ્ટ સુધી પાસ થાય છે અથવા ડિસેમિનેટ થાય છે સોર્સ ઇમિડિયેટ કારણ હોય છે જ્યાંથી ઇન્ફેક્શન ફેલાય છે
• રિઝર્વોઇર એટલે પર્સન, એનિમલ, આર્થ્રોપોડ, પ્લાન્ટ અથવા સબસ્ટાન્સ જેમાં ઇન્ફેક્ટિવ એજન્ટ જીવતું રહે છે, મલ્ટિપ્લાય થાય છે અને તેની સર્વાઇવલ માટે ડિપેન્ડ રહે છે અને ત્યાંથી હોસ્ટ સુધી ટ્રાન્સમિટ થાય છે રિઝર્વોઇર લાંબા સમય સુધી એજન્ટ ને જાળવી રાખે છે
• રિઝર્વોઇર એ નેચરલ હેબિટેટ છે જેમાં એજન્ટ મેટાબોલાઈઝ થાય છે અને રેપ્લિકેટ થાય છે અહીં એજન્ટ પોતાની લાઇફ સાઇકલ પૂર્ણ કરે છે
• ઉદાહરણ તરીકે હૂકવોર્મ ઇન્ફેક્શન માં મેન રિઝર્વોઇર છે અને સોઇલ સોર્સ ઓફ ઇન્ફેક્શન છે જે ઇન્ફેક્ટિવ લાર્વા થી કન્ટામિનેટ થયેલું હોય છે
• કેટલાક ડિસીઝ માં સોર્સ અને રિઝર્વોઇર એક જ હોઈ શકે છે જેમ કે ટેટનસ આને કોમન સોર્સ-રિઝર્વોઇર કહેવામાં આવે છે

Types of Reservoir (ટાઈપ્સ ઓફ રિઝર્વોઇર)

• (a) Human Reservoir (હ્યુમન રિઝર્વોઇર)
• (b) Animal Reservoir (એનિમલ રિઝર્વોઇર)
• (c) Reservoir in Nonliving Things (નૉન લિવિંગ રિઝર્વોઇર)

આ વર્ગીકરણ એપિડેમિયોલોજી માં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે

(a) Human Reservoir (હ્યુમન રિઝર્વોઇર)

• મેન સૌથી મહત્વપૂર્ણ સોર્સ અથવા રિઝર્વોઇર છે મોટાભાગની કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ માં મેન મુખ્ય રિઝર્વોઇર છે. તે કેસ અથવા કેરિયર હોઈ શકે છે.

Case (કેસ)

• કેસ એટલે પોપ્યુલેશન ગ્રુપ માં એવો વ્યક્તિ જેને કોઈ ચોક્કસ ડિસીઝ, હેલ્થ ડિસઓર્ડર અથવા કન્ડીશન હોય
• હોસ્ટ માં ઇન્ફેક્શન સબક્લિનિકલ અથવા લેટન્ટ હોઈ શકે છે
• આ મેનિફેસ્ટેશન માં આવતી વેરિએશન ને સ્પેક્ટ્રમ ઓફ ડિસીઝ કહેવામાં આવે છે એટલે ડિસીઝ સતત રેન્જ માં પ્રેઝન્ટ થાય છે
• ક્લિનિકલ કેસ માં સ્પષ્ટ સાઇન્સ અને સિમ્પટમ્સ જોવા મળે છે
• ક્લિનિકલ કેસ માઈલ્ડ, મોડરેટ, સિવિયર અથવા ફેટલ હોઈ શકે છે ડિસીઝ ની વીર્યુલન્સ પર આધાર રાખે છે
• માઈલ્ડ અને એમ્બ્યુલેટરી કેસ જ્યાં જાય ત્યાં ઇન્ફેક્શન ફેલાવે છે આવા કેસેસ સૌથી વધારે જોખમી હોય છે કારણ કે ઓળખાતા નથી
• સિવિયર કેસ બેડ પર કન્ફાઇન રહે છે અને કોન્ટેક્ટ અથવા કેર ગિવર્સ માં જ ફેલાવે છે જો પ્રિકોશન્સ ના લેવાય તો

Subclinical cases (સબક્લિનિકલ કેસેસ)

• સાઇન અને સિમ્પટમ્સ દેખાતા નથી
• ડિસીઝ એજન્ટ હોસ્ટ માં મલ્ટિપ્લાય થાય છે
• હોસ્ટ માંથી એલિમિનેટ થઈ એન્વાયરમેન્ટ ને કન્ટામિનેટ કરે છે
• લેબોરેટરી ટેસ્ટ થી જ ઓળખી શકાય છે
• કમ્યુનિટી માં hidden spread માટે જવાબદાર છે

Latent cases (લેટન્ટ કેસેસ)

• લેટન્ટ ઇન્ફેક્શન માં એજન્ટ હોસ્ટ માં ડોર્મન્ટ રહે છે
• કોઈ સિમ્પટમ્સ નથી
• બ્લડ, ટિશ્યુ અથવા બોડી સિક્રેશન માં લેબોરેટરી ઇન્વેસ્ટિગેશન થી પણ સરળતાથી ડિટેક્ટ થતું નથી
• હોસ્ટ ઇન્ફેક્ટિવ એજન્ટ શેડ નથી કરતો
• પરંતુ future માં reactivation થઈ શકે છે

Carriers (કેરિયર્સ)

• કેટલાક ડિસીઝ માં એજન્ટ સંપૂર્ણ રીતે એલિમિનેટ થતો નથી
• તે કેરિયર સ્ટેટ તરફ લઈ જાય છે
• કેરિયર એ એવો ઇન્ફેક્ટેડ પર્સન અથવા એનિમલ છે જેમાં ક્લિનિકલ ડિસીઝ ના હોવા છતાં એજન્ટ હાજર રહે છે
• બીજાઓ માટે પોટેન્શિયલ સોર્સ ઓફ ઇન્ફેક્શન બને છે
• એપિડેમિયોલોજીકલી ઓછા ઇન્ફેક્ટિવ હોવા છતાં વધુ જોખમકારક હોય છે
• કારણ કે તેઓ ઓળખાતા નથી તે ડોક્યુમેન્ટેડ નથી હોતા
• મોટા એરિયા અને લાંબા સમય સુધી ઇન્ફેક્શન ફેલાવે છે
• “Silent spreaders” તરીકે ઓળખાય છે

Classification of Carriers (કેરિયર્સ ની વર્ગીકરણ)

I. Type (ટાઈપ)

Incubatory carriers (ઇન્ક્યુબેટરી કેરિયર્સ)

• ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ના છેલ્લાં દિવસોમાં એજન્ટ શેડ કરે છે
• ઉદાહરણ → મીઝલ્સ, મમ્પ્સ, પોલિયો, ડિફ્થેરિયા, ઇન્ફ્લુએન્ઝા, પર્ટ્યુસિસ, હેપેટાઈટિસ Bઆ સ્ટેજ માં દર્દી અજાણ હોય છે

Convalescent carriers (કોનવેલેસન્ટ કેરિયર્સ)

• રીકવરી પિરિયડ દરમિયાન એજન્ટ શેડ કરે છે
  ઉદાહરણ → ટાઈફોઇડ, કોલેરા, ડિફ્થેરિયા, હૂપિંગ કફ
• ટાઈફોઇડ માં બેસિલાઈ 6 મહિના સુધી એક્સક્રિટ થાય છે એટલે રિકવરી પછી પણ જોખમ રહે છે

Healthy carriers (હેલ્ધી કેરિયર્સ)

• સબક્લિનિકલ સ્ટેટ માં હોય છે
• સિમ્પટમ્સ નથી
• એજન્ટ શેડ ના પણ કરે અથવા કરી શકે
• ઉદાહરણ → પોલિયોમાયેલિટિસ, કોલેરા, મેનિંગોકોકલ મેનિન્જાઈટિસ, સેલ્મોનેલા, ડિફ્થેરિયા
• પોઝિટિવ ટ્યુબર્ક્યુલિન ટેસ્ટ વાળા TB પેશન્ટ કેરિયર નથી

II. Duration (ડ્યુરેશન)

Temporary carriers (ટેમ્પરરી કેરિયર્સ)

• થોડા સમય માટે એજન્ટ શેડ કરે છે acute phase માં જોવા મળે છે

Chronic carriers (ક્રોનિક કેરિયર્સ)

• લાંબા સમય સુધી એજન્ટ એક્સક્રિટ કરે છે
  ઉદાહરણ → ટાઈફોઇડ, હેપેટાઈટિસ B, ડાયસેન્ટ્રી, સેરેબ્રોસ્પાઈનલ ફીવર, મેલેરિયા, ગોનોરિયા
• જેટલો લાંબો સમય કેરિયર સ્ટેટ રહેશે તેટલો જોખમ વધારે
• “Typhoid Mary” classic example છે

III. Portal of Exit (પોર્ટલ ઓફ એક્ઝિટ)

• યુરિનરી કેરિયર્સ
• ઇન્ટેસ્ટિનલ કેરિયર્સ
• રેસ્પિરેટરી કેરિયર્સ
• નેઝલ કેરિયર્સ
• સ્કિન ઇરપ્શન
• ઓપન વુંડ
• બ્લડ

portal of exit → transmission ના પ્રકાર સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે

(b) Animal Reservoir (એનિમલ રિઝર્વોઇર)

• એનિમલ અને બર્ડ્સ માંથી માણસમાં ડિસીઝ ટ્રાન્સમિટ થાય છે
• 100 થી વધુ ડિસીઝ એનિમલ માંથી માણસમાં આવે છે
• ઉદાહરણ → રેબીઝ, યેલો ફીવર, ઇન્ફ્લુએન્ઝા
• આવા ડિસીઝ ને ઝૂનોટિક ડિસીઝ કહેવામાં આવે છે

(c) Reservoir in Nonliving Things (નૉન લિવિંગ રિઝર્વોઇર)

• સોઇલ અને ઇનએનિમેટ મેટર રિઝર્વોઇર તરીકે કામ કરે છે
• સોઇલ માં એવા એજન્ટ હોઈ શકે છે જે ટેટનસ, એન્થ્રેક્સ, કોક્સિડીઓમાઈકોસિસ અને હૂકવર્મ ઇન્ફેસ્ટેશન કરે છે
• સોઇલ એ મહત્વપૂર્ણ એન્વાયરમેન્ટલ રિઝર્વોઇર છે

2. Modes of Disease Transmission (મોડ્સ ઓફ ડિસીઝ ટ્રાન્સમિશન)

• ડિસીઝ રિઝર્વોઇર અથવા સોર્સ ઓફ ઇન્ફેક્શન માંથી સસેપ્ટિબલ હોસ્ટ સુધી વિવિધ મોડ્સ દ્વારા ટ્રાન્સમિટ થાય છે
• આ ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફેક્ટિવ એજન્ટ, પોર્ટલ ઓફ એન્ટ્રી અને લોકલ ઇકોલોજીકલ કન્ડિશન પર આધારિત હોય છે

Direct Transmission (ડાયરેક્ટ ટ્રાન્સમિશન)

Direct contact (ડાયરેક્ટ કોન્ટેક્ટ)

• ઇન્ફેક્શન સ્કિન ટુ સ્કિન, મ્યુકોસા ટુ મ્યુકોસા અથવા મ્યુકોસા ટુ સ્કિન કોન્ટેક્ટ દ્વારા ટ્રાન્સમિટ થાય છે
• આ ડાયરેક્ટ અને ઇમિડિયેટ ટ્રાન્સફર છે જેમાં કોઈ ઇન્ટરમિડિયેટ એજન્સી નથી
• ટચિંગ, કિસિંગ, સેક્શ્યુઅલ ઇન્ટરકોર્સ અથવા ક્લોઝ કોન્ટેક્ટ દ્વારા ફેલાય છે
• ઉદાહરણ → STD, AIDS, લેફ્રોસી, સ્કિન અને આઈ ઇન્ફેક્શન
• સતત નજીકનો સંપર્ક હોય ત્યારે જોખમ વધારે

Droplet infection (ડ્રોપલેટ ઇન્ફેક્શન)

• સેલાઈવા અને નાસોફેરિંજિયલ સિક્રેશન ના સ્મોલ ડ્રોપલેટ્સ કફ, છીંક, વાતચીત અથવા થૂંકવાથી હવામાં ફેલાય છે
• આ ડ્રોપલેટ્સ બીજા વ્યક્તિ દ્વારા ઇન્હેલ થાય છે અથવા સીધા આંખ, રેસ્પિરેટરી મ્યુકોસા અથવા સ્કિન પર પડે છે
• મોટા પાર્ટિકલ્સ નાકમાં ફિલ્ટર થઈ જાય છે
• નાના પાર્ટિકલ્સ એલ્વીઓલાઈ સુધી પહોંચી શકે છે
• ડ્રોપલેટ્સ 30–60 સેમી સુધી ફેલાય છે
• તેમાં લાખો બેક્ટેરિયા અને વાયરસ હોઈ શકે છે
• ઉદાહરણ → ડિફ્થેરિયા, હૂપિંગ કફ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ, મેનિન્જાઈટિસ
• ઓવરક્રાઉડિંગ, ખરાબ વેન્ટિલેશન અને નજીકનો સંપર્ક ફેલાવાને વધારે છે
• હોસ્પિટલ અને ઘર બંનેમાં મહત્વપૂર્ણ ટ્રાન્સમિશન

Contact with soil (સોઇલ કોન્ટેક્ટ)

• બોડી ના ટિશ્યુ સોઇલ માં રહેલા એજન્ટ સાથે કોન્ટેક્ટ માં આવે ત્યારે ઇન્ફેક્શન થાય છે
• સોઇલ માં ડિકેંગ વેજિટેબલ મેટર માં એજન્ટ રહે છે
• એજન્ટ સીધા બોડી માં પ્રવેશ કરે છે
• ઉદાહરણ → ટેટનસ, હૂકવર્મ, માયકોસિસ
• ખુલ્લા ઘા હોય ત્યારે જોખમ વધારે

Inoculation in skin or mucosa (ઇનોક્યુલેશન)

• એજન્ટ સીધા સ્કિન અથવા મ્યુકોસા માં ઇન્જેક્ટ થાય છે
• ઉદાહરણ → રેબીઝ (ડોગ બાઈટ), હેપેટાઈટિસ B (ઇન્ફેક્ટેડ નીડલ)
• સિરિન્જ અને બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન માં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ

Transplacental (ટ્રાન્સપ્લેસેન્ટલ)

મધર થી ફીટસ સુધી પ્લેસેંટા દ્વારા ટ્રાન્સમિશન થાય છે

TORCH ગ્રુપ મહત્વપૂર્ણ છે

T → ટોક્સોપ્લાઝમા
R → રૂબેલા
C → સાઇટોમેગાલો વાયરસ
H → હર્પીસ

અન્ય → હેપેટાઈટિસ B, AIDS, સિફિલિસ, વેરીસેલા

થેલિડોમાઈડ અને ડાયએથાઈલસ્ટિલબેસ્ટ્રોલ જેવા એજન્ટ એમ્બ્રિયો ડેવલપમેન્ટ માં ખામી Arise કરે છે કન્ઝેનિટલ ડિફેક્ટ માટે જવાબદાર

Indirect Transmission (ઇનડાયરેક્ટ ટ્રાન્સમિશન)

પેથોજેનિક ઓર્ગેનિઝમ માનવ શરીર બહાર જીવતું રહે છે અને પછી નવા હોસ્ટ માં એન્ટ્રી કરીને ઇન્ફેક્શન કરે છે

આ ટ્રાન્સમિશન ઓર્ગેનિઝમ, ઇનએનિમેટ ઑબ્જેક્ટ અને એન્વાયરમેન્ટલ ફેક્ટર્સ (ટેમ્પરેચર, હ્યુમિડિટી) પર આધારિત છે

Vehicle borne (વ્હીકલ બોર્ન)

• કોન્ટામિનેટેડ ફૂડ, વોટર, મિલ્ક, મિલ્ક પ્રોડક્ટ્સ, રો વેજિટેબલ, ફ્રૂટ્સ અને બ્લડ દ્વારા ટ્રાન્સમિશન થાય છે
• ફૂડ અને વોટર → ડાયરિયા, કોલેરા, પોલિયો, હેપેટાઈટિસ A, ટાઈફોઇડ
• બ્લડ → હેપેટાઈટિસ B, સિફિલિસ, AIDS, મેલેરિયા, બ્રુસેલોસિસ
• કોમન સોર્સ આઉટબ્રેક માં મહત્વપૂર્ણ

Fomites (ફોમાઈટ્સ)

• નૉન લિવિંગ ઑબ્જેક્ટ દ્વારા ટ્રાન્સમિશન
• લિનન, બુક, કપડા, ડ્રેસિંગ, યુટેન્સિલ, ફર્નિચર, ફોન, ટોયઝ
• આઈ, ઈયર, સ્કિન ઇન્ફેક્શન, હેપેટાઈટિસ A, ડાયરિયા, ડાયસેન્ટ્રી
• હોસ્પિટલ માં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ (નોસોકોમિયલ)

Hands (હેન્ડ્સ)

• અનક્લીન હેન્ડ્સ મુખ્ય સોર્સ છે
• ડૉક્ટર, નર્સ, પેશન્ટ અને કેર ગિવર દ્વારા ફેલાય છે
• GIT ઇન્ફેક્શન, ઇન્ટેસ્ટિનલ પેરાસાઈટ, હેપેટાઈટિસ A, ટાઈફોઇડ
• હેન્ડ હાઈજીન સૌથી અસરકારક પ્રિવેન્શન

Airborne transmission (એરબોર્ન ટ્રાન્સમિશન)

• ડ્રોપલેટ ન્યુક્લાઈ હવામાં લાંબા સમય સુધી સસ્પેન્ડ રહે છે
• આ ન્યુક્લાઈ ડ્રોપલેટ સૂકાઈ ગયા પછી બને છે
• ફર્નિચર, કપડા, બેડિંગ પર પણ જીવિત રહી શકે છે
• એર દ્વારા રેસ્પિરેટરી ઇન્ફેક્શન ફેલાય છે
• ઉદાહરણ → ટ્યુબરક્યુલોસિસ, મીઝલ્સ, ચિકનપોક્સ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા
• હોસ્પિટલ એક્વાયર્ડ ઇન્ફેક્શન માટે મુખ્ય કારણ

Vector borne transmission (વેક્ટર બોર્ન ટ્રાન્સમિશન)

• આર્થ્રોપોડ અથવા જીવંત વેક્ટર દ્વારા ઇન્ફેક્શન ટ્રાન્સમિટ થાય છે
• વેક્ટર → મચ્છર, માખી, ફળીયા, રોડન્ટ

વેક્ટર માત્ર એજન્ટ કેરી કરે છે

Mechanical transmission (મેકેનિકલ)

• એજન્ટ માં કોઈ ડેવલપમેન્ટ અથવા મલ્ટિપ્લિકેશન નથી થતું
• ફ્લાઈ તેના પગ અથવા પ્રોબોસિસ દ્વારા એજન્ટ ફેલાવે છે

Biological transmission (બાયોલોજિકલ)

• એજન્ટ વેક્ટર ના શરીર માં ડેવલપ અને મલ્ટિપ્લાય થાય છે
• પછી બાઈટ, સેલાઈવા અથવા ફીસીસ દ્વારા ટ્રાન્સમિટ થાય છે
• સ્કિન અથવા ઘા મારફતે શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે
• ઉદાહરણ – મેલેરિયા (મચ્છર)

Immunity (ઇમ્યુનિટી)

ઇમ્યુનિટી એટલે હોસ્ટ દ્વારા પેથોજેનિક માઈક્રોબિયલ ઇન્ફેક્શન ના હાનિકારક અસર સામે આપવામાં આવતી રેઝિસ્ટન્સ

ઇમ્યુનિટી ના બે મુખ્ય ઘટકો હોય છે

1. હ્યુમોરલ ઇમ્યુનિટી
2. સેલ્યુલર ઇમ્યુનિટી

1. Humoral immunity (હ્યુમોરલ ઇમ્યુનિટી)

• હ્યુમોરલ ઇમ્યુનિટી સ્પેસિફિક એન્ટીબોડીના પ્રોડક્શન સાથે સંબંધિત છે
• એન્ટિજેન બોડીમાં પ્રવેશે પછી B-સેલ્સ સ્પેસિફિક એન્ટીબોડી બનાવે છે
• આ એન્ટીબોડીઝ પાંચ પ્રકારના ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન હોય છે
• IgG, IgM, IgA, IgD, IgE
• આ એન્ટીબોડીઝ બ્લડમાં સર્ક્યુલેટ થાય છે અને માઇક્રોબ્સ અથવા ટોક્સિન્સને ન્યુટ્રલાઈઝ કરે છે
• બધા એન્ટીબોડીઝ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન છે
• દરેક ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનનું અલગ કાર્ય હોય છે

IgG

• ટોટલ સીરમ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનનું લગભગ 75% હોય છે
• મુખ્ય ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન છે
• મોલેક્યુલર વેઈટ ઓછું હોવાથી પ્લેસેંટા દ્વારા પસાર થઈ શકે છે
• ઇન્ટરસ્ટિશિયલ ફ્લુઈડમાં પણ ડિફ્યુઝ થાય છે
• ગ્રામ પોઝિટિવ બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને ટોક્સિન સામે કાર્ય કરે છે
• નવો જન્મેલો બાળક IgG દ્વારા પ્રોટેક્શન મેળવે છે

IgM

• એન્ટિજેન સાથેના પ્રથમ એક્સપોઝર પછી બને છે
• રીસન્ટ ઇન્ફેક્શન માં જોવા મળે છે
• સીરમ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનનું લગભગ 10% બને છે
• એગ્લ્યુટિનેશન અને કોમ્પ્લિમેન્ટ ફિક્સેશન ક્ષમતા વધારે હોય છે
• એક્યુટ ઇન્ફેક્શન માર્કર છે

IgA

• સીરમ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિનનું લગભગ 15% બને છે
• લોકલ ઇન્ફેક્શન સામે પ્રોટેક્શન આપે છે
• બોડી સિક્રેશન માં મોટા પ્રમાણમાં મળે છે
• સેલાઈવા, મિલ્ક, કોલોસ્ટ્રમ, ટીયર્સ, બ્રોંકિયલ સિક્રેશન, નેઝલ સિક્રેશન, વેજાઈનલ અને ઇન્ટેસ્ટિનલ સિક્રેશન
• બેક્ટેરિયલ અને વાયરલ ઇન્ફેક્શનને નાશ કરે છે
• મ્યુકોઝલ ઇમ્યુનિટી માટે મહત્વપૂર્ણ

IgD

• સીરમમાં બહુ ઓછું પ્રમાણ
• ફંક્શન સ્પષ્ટ નથી
• B-સેલ રિસેપ્ટર તરીકે કાર્ય કરે છે

IgE

• સબમ્યુકસ ટિશ્યુમાં જોવા મળે છે
• ઇમિડિયેટ હાઈપરસેન્સિટીવીટી અને એનાફિલેક્ટિક રિએક્શન માટે જવાબદાર
• એલર્જી સાથે સંબંધિત

2. Cellular immunity (સેલ્યુલર ઇમ્યુનિટી)

• T-સેલ્સ સાથે સંબંધિત છે
• એન્ટીબોડી પ્રોડ્યુસ નથી કરતા
• એન્ટિજેનને ઓળખી રિસ્પોન્સ શરૂ કરે છે
• મેક્રોફેજ એક્ટિવેશન અને સાયટોટોક્સિન રિલીઝ કરે છે
• ટ્યુબરક્યુલોસિસ, બ્રુસેલોસિસ જેવા ડિસીઝ સામે ઇમ્યુનિટી આપે છે
• સ્કિન ગ્રાફ્ટિંગ જેવા ફોરેન મટીરિયલ સામે રિએક્શન કરે છે
• સેલ-મેડિએટેડ ઇમ્યુનિટી કહેવાય છે
• હ્યુમોરલ અને સેલ્યુલર બંને ઇમ્યુનિટી એકબીજાને સપોર્ટ કરે છે
• બન્ને મળીને બોડી ને ઇન્ફેક્શન સામે રક્ષણ આપે છે

Types of Immunity (ઇમ્યુનિટી ના પ્રકાર)

ઇમ્યુનિટી બે ભાગમાં વહેંચાય છે

• Natural immunity (નેચરલ ઇમ્યુનિટી)
• Acquired immunity (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનિટી)

Antigen (એન્ટિજેન)

• એવું કોઈપણ સબસ્ટાન્સ અથવા બેક્ટેરિયા જે એન્ટીબોડીના પ્રોડક્શનને સ્ટિમ્યુલેટ કરે તેને એન્ટિજેન કહે છે

Antibody (એન્ટીબોડી)

• લિમ્ફોસાઈટ દ્વારા બનેલું બ્લડ પ્રોટીન
• એન્ટિજેન અથવા ટોક્સિન સામે રેઝિસ્ટ કરે છે
• સ્પેસિફિક એન્ટિજેન સામે જ રિએક્ટ કરે છે
• બોડીની રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા

Natural immunity (નેચરલ ઇમ્યુનિટી)

• જિનેટિક સ્ટ્રક્ચર દ્વારા મળતી ઇમ્યુનિટી
• કેટલાક લોકો ખાસ ડિસીઝ માટે વધુ સસેપ્ટિબલ હોય છે
• કેટલાક ડિસીઝ એનિમલમાં જ થાય છે
• કેટલાક માણસમાં જ થાય છે
• મંકી ને સિફિલિસ નથી થતું
• ગોટ ને TB નથી થતું
• વ્હાઈટ હોર્સ માં લેફ્રોસી થવાની શક્યતા વધારે
• જન્મથી મળતી ઇમ્યુનિટી

Acquired immunity (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનિટી)

જીવન દરમિયાન વિકસતી ઇમ્યુનિટી

તે બે પ્રકારની હોય છે

• Active (એક્ટિવ)
• Passive (પેસિવ)

Active acquired immunity (એક્ટિવ એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનિટી)

• ડિસીઝના એટેક પછી ડેવલપ થાય છે
• મીઝલ્સ, ડિફ્થેરિયા, યેલો ફીવર પછી ઇમ્યુનિટી બને છે
• માઈલ્ડ અથવા સબક્લિનિકલ કેસ માં પણ બની શકે છે
• લાંબા સમય સુધી રહે છે

Artificially acquired immunity (આર્ટિફિશિયલ એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનિટી)

• ઇમ્યુનાઈઝેશન દ્વારા મળે છે
• પોલિયો, ડિફ્થેરિયા, ટેટનસ, મીઝલ્સ, મમ્પ્સ, રૂબેલા, TB સામે પ્રોટેક્શન આપે છે
• વેક્સિન આધારિત ઇમ્યુનિટી

Passive immunity (પેસિવ ઇમ્યુનિટી)

• બોડી પોતે એન્ટીબોડી બનાવતી નથી
• તૈયાર એન્ટીબોડી આપવામાં આવે છે
• આ ઇમ્યુનિટી શોર્ટ લિવ્ડ હોય છે

Congenital immunity (કોન્જેનિટલ ઇમ્યુનિટી)

• મધર થી પ્લેસેંટા અથવા બ્રેસ્ટફીડિંગ દ્વારા મળે છે
• નવજાત માટે મહત્વપૂર્ણ

Antiserum injections (એન્ટીસીરમ)

• ટેટનસ → ATS
• ડિફ્થેરિયા → ADS
• સ્નેક બાઈટ → એન્ટી સ્નેક વેનોમ

Gamma globulin (ગામા ગ્લોબ્યુલિન)

• ઇમ્યુનાઈઝ્ડ અથવા રિકવર્ડ ડોનર્સ માંથી મેળવેલ એન્ટીબોડી
• હેપેટાઈટિસ, ટેટનસ, મીઝલ્સ માટે ઉપયોગી
• ટેમ્પરરી ઇમ્યુનિટી આપે છે
• ઇમર્જન્સી માં ઉપયોગી

Herd immunity (હર્ડ ઇમ્યુનિટી)

• જ્યારે કમ્યુનિટી ના મોટા ભાગના લોકો ઇમ્યુન હોય ત્યારે ડિસીઝ ફેલાતું ઓછું થાય છે
• કમ્યુનિટી લેવલ પ્રોટેક્શન બને છે
• ઓછી ઇમ્યુનિટી વાળી પોપ્યુલેશન વધુ સસેપ્ટિબલ હોય છે
• પબ્લિક હેલ્થ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ

Immunizing Agents (ઇમ્યુનાઇઝીંગ એજન્ટ્સ)

• ઇમ્યુનાઇઝીંગ એજન્ટ્સ એ એવી substances છે જે body માં દાખલ કર્યા પછી immunity develop કરે છે અને antibody production stimulate કરે છે એટલે કે, disease સામે protection આપે છે.

Classification (વર્ગીકરણ)

Immunizing agents નીચે મુજબ છે:

1. Vaccines (વેક્સિન્સ)
2. Immunoglobulins (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન)
3. Antisera / Antitoxins (એન્ટીસીરા / એન્ટીટોક્સિન)

Types of Vaccines (વેક્સિનના પ્રકાર)

1. Live vaccine (લાઈવ વેક્સિન)
2. Killed vaccine (કિલ્ડ વેક્સિન)
3. Toxoid (ટોક્સોઇડ)
4. Mixed vaccine (મિક્સ્ડ વેક્સિન)
5. Autogenous vaccine (ઓટોજનસ વેક્સિન)

1. Live Vaccine (લાઈવ વેક્સિન)

• લાઈવ એટેન્યુએટેડ માઇક્રોઓર્ગેનિઝમમાંથી બનાવાય છે
• કિલ્ડ વેક્સિન કરતાં વધુ પોટેન્ટ હોય છે
• ડિસીઝને એક્ટિવેટ નથી કરતા
• બોડીમાં જઈને મલ્ટિપ્લાય થાય છે
• લાર્જ એન્ટિજનિક ડોઝ ઉત્પન્ન કરે છે
• બોડીમાં વધુ એન્ટીબોડી બને છે

ઉદાહરણ

• બીસીજી, મીઝલ્સ, પોલિયો
• સામાન્ય રીતે સિંગલ ડોઝ પૂરતો હોય છે
• પોલિયો માટે મલ્ટિપલ ડોઝ જરૂરી છે

કોન્ટ્રાઇન્ડિકેશન

• લ્યુકેમિયા
• લિમ્ફોમા
• મેલિગ્નન્સી
• પ્રેગ્નન્સી
• ઇમ્યુનોડિફિશિયન્સી

ઇમ્પોર્ટન્ટ

• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે

2. Killed Vaccine (કિલ્ડ વેક્સિન)

• હીટ અથવા કેમિકલથી મારેલા ઓર્ગેનિઝમમાંથી બનાવાય છે
• એક્ટિવ ઇમ્યુનિટી આપે છે
• લાઈવ કરતાં ઓછી અસરકારક
• સબક્યુટેનિયસ અથવા ઇન્ટ્રામસ્ક્યુલર આપવામાં આવે છે
• સેફ હોય છે
• 2 થી 3 ડોઝ જરૂરી

ઉદાહરણ

• કોલેરા
  ટાઈફોઇડ
• કોલેરા વેક્સિન લગભગ 50% અસરકારક

3. Toxoid (ટોક્સોઇડ)

• એક્સોટોક્સિનને ડિટોક્સિફાઈ કરીને બનાવાય છે
• એન્ટીબોડી ટોક્સિનને ન્યુટ્રલાઈઝ કરે છે
• બેક્ટેરિયા પર નહિ પરંતુ તેના ટોક્સિન પર અસર કરે છે

ઉદાહરણ:

• ટેટનસ
  ડિફ્થેરિયા
• બૂસ્ટર ડોઝ જરૂરી

4. Mixed Vaccine (મિક્સ્ડ વેક્સિન)

• એકથી વધુ એન્ટિજેનને સાથે લઈને બનાવાય છે

ઉદાહરણ

• ડીપીટી – ડિફ્થેરિયા + પર્ટ્યુસિસ + ટેટનસ
• ડીટી – ડિફ્થેરિયા + ટેટનસ
• ડીપી – ડિફ્થેરિયા + પર્ટ્યુસિસ
• એમએમઆર – મીઝલ્સ + મમ્પ્સ + રૂબેલા

Advantages (ફાયદા)

• ઓછો ખર્ચ
• સિંગલ પ્રિક
• સમય બચાવે
• ઓછું ઇન્કન્વિનિયન્ટ

5. Autogenous Vaccine (ઓટોજનસ વેક્સિન)

• પેશન્ટના જ બેક્ટેરિયામાંથી બનાવાય છે
• એક્સ્ટ્રેક્ટેડ સેલ્યુલર ફ્રેક્શન નો ઉપયોગ થાય છે
• નોર્મલ વેક્સિન કરતાં વધુ અસરકારક
• એડજુવન્ટ ઉમેરવામાં આવે છે

ઉદાહરણ

• મેનિંગોકોકલ
• ન્યુમોકોકલ

Immunoglobulin (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન)

• રિકવર થયેલા અથવા ઇમ્યુનાઈઝ્ડ ડોનર્સમાંથી બનાવાય છે
• રેડીમેડ એન્ટીબોડી આપે છે
• પેસિવ ઇમ્યુનિટી આપે છે
• ટેમ્પરરી પ્રોટેક્શન આપે છે

Types (પ્રકાર)

1. નોર્મલ હ્યુમન ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન

• મીઝલ્સ
• હેપેટાઈટિસ B

2. સ્પેસિફિક હાયપરઇમ્યુન ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન

• ટેટનસ
  રેબીઝ
• ઇમ્યુનોડિફિશિયન્ટ પેશન્ટમાં ઉપયોગી
• ઇન્ટ્રામસ્ક્યુલર આપવામાં આવે છે

સાઈડ ઇફેક્ટ

• લોકલ રિએક્શન
• સિસ્ટેમિક રિએક્શન

Antisera / Antitoxin (એન્ટીસીરા / એન્ટીટોક્સિન)

• એનિમલ (મોટેભાગે ઘોડા) ના બ્લડમાંથી બનાવાય છે
• રેડીમેડ એન્ટીબોડી હોય છે
• પેસિવ ઇમ્યુનિટી આપે છે

Examples (ઉદાહરણ)

• એન્ટી ડિફ્થેરિયા સીરમ
• એન્ટી રેબીઝ સીરમ
• એન્ટી ગેસ ગેન્ગ્રીન સીરમ
• સ્નેક બાઈટમાં – એન્ટી સ્નેક વેનોમ

Side Effects (સાઈડ ઇફેક્ટ)

• સીરમ સિકનેસ
• એનાફિલેક્ટિક શોક

Immunization (ઇમ્યુનાઇઝેશન):

• ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝને ઇફેક્ટિવ ઇમ્યુનાઇઝેશન દ્વારા પ્રિવેન્ટ કરી શકાય છે
• ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ્સ વિશ્વના દરેક દેશમાં હેલ્થ એક્ટિવિટીઝનો મહત્વપૂર્ણ અને ઇન્ટિગ્રલ ભાગ છે
• ઇમ્યુનાઇઝેશન પબ્લિક હેલ્થ માટે સૌથી અસરકારક પ્રિવેન્શન પદ્ધતિ છે

Definition (વ્યાખ્યા)

• ઇમ્યુનાઇઝેશન એટલે એવી પ્રક્રિયા જેમાં સ્પેશિયલી બનાવેલા ઇમ્યુનાઇઝીંગ એજન્ટ્સ દ્વારા કેટલીક કમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ સામે ઇમ્યુનિટી આપવામાં આવે છે અથવા આર્ટિફિશિયલ રીતે બોડીમાં ઇમ્યુનિટી બનાવવાની પ્રક્રિયા.
• ઇમ્યુનાઇઝેશન દ્વારા બોડીમાં એન્ટીબોડી તથા મેમરી સેલ્સ બને છે જેથી ભવિષ્યમાં ડિસીઝ સામે રક્ષણ મળે

Objectives of Immunization (ઇમ્યુનાઇઝેશનના ઉદ્દેશ્યો)

1.ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી રેટ ઘટાડવો
બાળકોમાં 6 કિલર ડિસીઝ સામે રક્ષણ આપી

• પોલિયો
• ડિફ્થેરિયા
• હૂપિંગ કફ
• ટેટનસ
• મીઝલ્સ
• ટીબી

2.મેટર્નલ મોર્ટાલિટી રેટ ઘટાડવો
પ્રેગ્નન્ટ માતાને ટેટનસ વેક્સિન આપવાથી માતૃત્વ મૃત્યુ ઘટે છે

3.લોકોના હેલ્થ સ્ટેટસ અને લાઈફ એક્સપેક્ટન્સી વધારવી
પ્રોફિલેક્ટિક મેજર્સ દ્વારા

4.ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ અને તેમના કેરિયર્સને કન્ટ્રોલ કરવું

5.વેક્સિન મેન્યુફેક્ચર માટે પૂરતી ક્ષમતા અને ટેકનિક વિકસાવવી

6.હર્ડ ઇમ્યુનિટી વિકસાવવી
સમુદાયમાં મોટા પ્રમાણમાં લોકો ઇમ્યુન બને તો ડિસીઝ ફેલાતું ઓછું થાય

7.ડિસીઝ એલિમિનેશન અને ઇરેડિકેશન તરફ આગળ વધવું
જેમ કે સ્મોલપોક્સ સંપૂર્ણ નાબૂદ થયું

National Immunization Schedule (નેશનલ ઇમ્યુનાઇઝેશન સ્કેજ્યુલ)

• ભારતમાં ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ 1978માં શરૂ થયો
• એક્સપાન્ડેડ પ્રોગ્રામ ઓફ ઇમ્યુનાઇઝેશન તરીકે 1985માં તે યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ બન્યો
• 1992માં તે ચાઈલ્ડ સર્વાઈવલ અને સેફ મધરહુડ (CSSM) નો ભાગ બન્યો
• 1997થી RCH (રીપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ) નો ભાગ બન્યો
• 2005માં NRHM (નેશનલ રૂરલ હેલ્થ મિશન) હેઠળ મહત્વપૂર્ણ ઘટક બન્યો
• પછીથી આ પ્રોગ્રામ NHM (નેશનલ હેલ્થ મિશન) હેઠળ ચાલુ છે

Important Points to be Remember (ઇમ્પોર્ટન્ટ પોઇન્ટ ટુ બી રિમેમ્બર)

• માત્ર ડિસ્પોઝેબલ સિરિંજનો જ ઉપયોગ કરવો
• હેપેટાઈટિસ B નો ડોઝ જન્મ પછી 24 કલાકની અંદર આપવો
  તે પ્રીનેટલ ટ્રાન્સમિશન અટકાવવામાં મદદ કરે છે
• OPV-0 ડોઝ જન્મ પછી 15 દિવસની અંદર આપવો
  OPV 5 વર્ષ સુધી આપી શકાય છે
• પેન્ટાવેલેન્ટ વેક્સિનમાં DPT + હેપેટાઈટિસ B + Hib નો કોમ્બિનેશન હોય છે
• હેપેટાઈટિસ B નો બર્થ ડોઝ અને DPT નો બૂસ્ટર પહેલાની જેમ ચાલુ રહે છે
• પેન્ટાવેલેન્ટ, OPV અને હેપેટાઈટિસ B ના બે ડોઝ વચ્ચે ઓછામાં ઓછો 1 મહિના નો અંતર હોવો જોઈએ
• નાના કફ, કોલ્ડ અથવા માઇનર તાવમાં વેક્સિનેશન પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી
• દરેક વેક્સિન માટે કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે
• વેક્સિન આપતા પહેલા બેબીનું વજન અને હેલ્થ ચેક કરવું જરૂરી છે
• સ્ટેરાઈલ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે
• મલ્ટી ડોઝ વાઈલનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો અને સમયસર ડિસ્કાર્ડ કરવી
• વેક્સિનેશન પછી થોડો સમય ઓબ્ઝર્વેશન રાખવું
  એનાફિલેક્ટિક રિએક્શન માટે
• બૂસ્ટર ડોઝ સમયસર આપવો જરૂરી છે
• માતા-પિતાને વેક્સિનના શક્ય સાઈડ ઇફેક્ટ વિશે સમજ આપવી જરૂરી છે

Hazards of Immunization (હેઝાર્ડ્સ ઓફ ઇમ્યુનાઇઝેશન)

1. Local Reaction (લોકલ રિએક્શન)

• વેક્સિનેશનના Site સોજો (સ્વેલિંગ), લાલાશ (રેડનેસ) અને દુખાવો (પેઇન) થાય છે
• આ સામાન્ય રીતે 48 કલાકમાં ઓછું થઈ જાય છે

2. General Reaction (જનરલ રિએક્શન)

• આમાં નીચેના લક્ષણો જોવા મળે છે
• નોઝિયા
  ઉલટી (વોમિટિંગ)
  તાવ (ફીવર)
  માથાનો દુખાવો (હેડએક)
  અસ્વસ્થતા (અનઇઝીનેસ)
• જો આ લક્ષણો વધુ થાય તો ડોક્ટરને જાણ કરવી

3. Allergic Reaction (એલર્જિક રિએક્શન)

• આ વ્યક્તિની હાઇપરસેન્સિટિવિટી કારણે થાય છે
• ક્યારેક એનાફિલેક્ટિક શોક થઈ શકે છે જે જીવલેણ છે
• આ રિએક્શન ઇમિડિયેટ અથવા ડિલે હોઈ શકે છે

લક્ષણો

• ટેચીકાર્ડિયા (હાર્ટ રેટ વધવું)
• ડિસ્પ્નિયા (શ્વાસ લેવામાં તકલીફ)
• ઠંડી અને ચીકણી ત્વચા (કોલ્ડ એન્ડ ક્લેમી સ્કિન)
• ખંજવાળ (ઇચિંગ)
• ત્વચા પર દાદ (રેશેસ)
• બેહોશી (ફેન્ટિંગ)
• લો બ્લડ પ્રેશર

આવા લક્ષણો જણાય તો તરત ઇમર્જન્સી ટ્રીટમેન્ટ આપવી

Serum Sickness (સીરમ સિકનેસ)

• લક્ષણો 7 થી 12 દિવસ પછી દેખાય છે
• તાવ
  ત્વચા પર દાદ
  સોજો
  જોઈન્ટમાં દુખાવો

4. Abscess Formation (એબ્સેસ ફોર્મેશન)

• વેક્સિનેશનના સ્થળે ફોડો (એબ્સેસ) બની શકે છે

કારણ

• ટેકનિકલ ભૂલ
  સ્ટેરિલાઈઝેશનમાં ખામી
  કોલ્ડ ચેઇનનું પાલન ન કરવું
• ખોટી ઇન્જેક્શન ટેકનિક (ખોટી સાઇટ અથવા ઊંડાઈ) પણ કારણ બની શકે છે

વેક્સિન પછી માઈલ્ડ તાવ અને પેઇન સામાન્ય છે

એનાફિલેક્ટિક રિએક્શન માટે હંમેશા ઇમર્જન્સી કિટ તૈયાર રાખવી

સ્ટેરાઈલ ટેકનિકનું પાલન કરવાથી એબ્સેસ અટકાવી શકાય છે

સાચી કોલ્ડ ચેઇન જાળવવાથી વેક્સિનની સલામતી રહે છે

વેક્સિનેશન પછી 30 મિનિટ સુધી ઓબ્ઝર્વેશન રાખવું જરૂરી છે

Prevention (પ્રિવેન્શન)

• સાચી ટેકનિકથી વેક્સિન આપવું
• સ્ટેરાઈલ સિરિંજનો ઉપયોગ કરવો
• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી
• એનાફિલેક્ટિક મેનેજમેન્ટ માટે તૈયારી રાખવી

Responsibilities of Community Health Nurse in Immunization (રિસ્પોન્સીબીલીટીસ ઓફ કમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સ ઇન ઇમ્યુનાઇઝેશન)

• કમ્યુનિટી હેલ્થ નર્સે ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામમાં નીચે મુજબની જવાબદારીઓ નિભાવવી જોઈએ
• ઇમ્યુનાઇઝેશન સ્કેજ્યુલ વિશે સંપૂર્ણ જ્ઞાન અને પ્રેક્ટિસ હોવી જોઈએ
• ઇમ્યુનાઇઝેશનમાં જોડાયેલ હેલ્થ ટીમના કાર્યનું સુપરવિઝન કરવું
• વેક્સિનેશનના હેઝાર્ડ્સને ટાળવા માટે યોગ્ય ટેકનિક અને પ્રિકોશન્સ અપનાવવી
• માત્ર નોર્મલ હેલ્થ ધરાવતા બાળકો અથવા લોકોનું જ વેક્સિનેશન કરવું
• હાઈ ફીવર, એક્યુટ રેસ્પિરેટરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન, સીઝર અથવા ગંભીર બીમારી હોય તો વેક્સિનેશન મુલતવી રાખવું
• મલન્યુટ્રિશન ધરાવતા બાળકોને વેક્સિન આપવું પરંતુ માતા-પિતાને યોગ્ય ન્યુટ્રિશન વિશે સલાહ આપવી
• એન્ટીટોક્સિન અથવા એન્ટીસીરમ આપતા પહેલા એલર્જી ટેસ્ટ કરવો જરૂરી છે
• ઇમર્જન્સી માટે દવાઓ, સાધનો, ઓક્સિજન અને એન્ટી-એનાફિલેક્ટિક ડ્રગ્સ તૈયાર રાખવા અને એનાફિલેક્સિસ મેનેજમેન્ટ માટે પ્રેક્ટિસ હોવી જોઈએ માત્ર ડિસ્પોઝેબલ સિરિંજ અને સોયનો ઉપયોગ કરવો

• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી જરૂરી છે
• બાળકોને વેક્સિન આપતી વખતે રિસ્ટ્રેઇન્ટ (સ્થિર રાખવા) નો ઉપયોગ કરી શકાય
• પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન ટેટનસ ટોક્સોઇડ સિવાય અન્ય વેક્સિન આપતી વખતે ખાસ પ્રિકોશન રાખવું
• મેડિકેશનના સિક્સ રાઇટ્સનું પાલન કરવું

• રાઈટ પેશન્ટ
• રાઈટ ડ્રગ
• રાઈટ ડોઝ
• રાઈટ રૂટ
• રાઈટ ટાઈમ
• રાઈટ પર્સન

• બાળકો અને માતાને આશ્વાસન આપવું અને આગામી ઇમ્યુનાઇઝેશન સેશન વિશે માહિતી આપવી

• વેક્સિનેશન પહેલા બાળકની હેલ્થ એસેસમેન્ટ કરવી
• વેક્સિનની એક્સપાયરી ડેટ અને સ્ટોરેજ ચેક કરવું
• વેક્સિનેશન પછી 30 મિનિટ ઓબ્ઝર્વેશન રાખવું
• એનાફિલેક્ટિક કિટ હંમેશા તૈયાર રાખવી
• રેકોર્ડિંગ અને રિપોર્ટિંગ યોગ્ય રીતે કરવું

• માતા-પિતાને વેક્સિનના સાઈડ ઇફેક્ટ વિશે સમજ આપવી

Cold Chain (કોલ્ડ ચેઇન)

Definition (વ્યાખ્યા)

• કોલ્ડ ચેઇન એટલે એવી સિસ્ટમ જેમાં વેક્સિનને મેન્યુફેક્ચરરથી લઈને એક્ચ્યુઅલ વેક્સિનેશન સાઇટ સુધી લો ટેમ્પરેચર પર સ્ટોર અને ટ્રાન્સપોર્ટ કરવામાં આવે છે
• કોલ્ડ ચેઇન વેક્સિનને ડેનેચર્ડ (ખરાબ થવાથી) બચાવે છે અને વેક્સિન ફેલ્યુર અટકાવે છે

Concept of C-4 (સી-4 કોન્સેપ્ટ)

કોલ્ડ ચેઇન જાળવવા માટે C-4 નો ઉપયોગ થાય છે

• Careful handling (સાવચેતીપૂર્વક હેન્ડલિંગ)
• Continuous monitoring (સતત મોનિટરિંગ)
• Correct storage (યોગ્ય સ્ટોરેજ)
• Complete maintenance (પૂર્ણ જાળવણી)

Storage Principle (સ્ટોરેજ સિદ્ધાંત)

• દરેક વેક્સિનને મેન્યુફેક્ચરરની સૂચના મુજબ જ સ્ટોર કરવી
• નહીં તો વેક્સિન ડેનેચર્ડ થઈ જાય અને ineffective બની જાય

Temperature Requirement (તાપમાન જરૂરીયાત)

• સામાન્ય રીતે +2°C થી +8°C

Special Storage (વિશેષ સ્ટોરેજ)

ફ્રીઝરમાં રાખવાની વેક્સિન

• પોલિયો (OPV)
• મીઝલ્સ

પોલિયો વેક્સિન હીટ માટે ખૂબ સેન્સિટિવ છે તેને -20°C પર સ્ટોર કરવી

ફ્રીઝ ન થવા દેવાની વેક્સિન

• ટાયફોઇડ
• DPT
• TT
• DT
• BCG
• ડિલ્યુએન્ટ્સ

આ વેક્સિનને ફ્રીઝ થવા દેવી નહીં

Importance of Cold Chain and Maintenance of Potency of Vaccination (ઇમ્પોર્ટન્સ ઓફ કોલ્ડ ચેઇન એન્ડ મેઇન્ટેનન્સ ઓફ પોટેન્સી ઓફ વેક્સિનેશન)

Importance (મહત્વ)

• બધી વેક્સિન મેન્યુફેક્ચરરની સૂચના મુજબના તાપમાન પર જ સ્ટોર કરવી જોઈએ
• વેક્સિનને સૂર્યપ્રકાશ (સનલાઇટ), ગરમી (હીટ) અને એન્ટીસેપ્ટિક્સથી બચાવવી જોઈએ
• ઓપન મલ્ટીડોઝ વાઈલ જે સંપૂર્ણ ઉપયોગમાં આવી નથી તેને
  ઓપન વાયલ પોલિસી મુજબ 28 દિવસ સુધી ફરી ઉપયોગ કરી શકાય છે (શરતો મુજબ)
• કોલ્ડ ચેઇન મેન્યુફેક્ચરરથી લઈને વેક્સિનેશન સાઇટ સુધી વેક્સિનને સલામત રીતે પહોંચાડવા માટે જરૂરી છે
• વેક્સિનના સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સપોર્ટ બંને માટે કોલ્ડ ચેઇન જરૂરી છે
• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવા માટે સતત વીજળી (અનઇન્ટરપ્ટેડ ઇલેક્ટ્રિસિટી) હોવી જરૂરી છે
• કોલ્ડ ચેઇન માટે જરૂરી સાધનો (ILR, ડીપ ફ્રીઝર, કોલ્ડ બોક્સ, વેક્સિન કેરિયર) ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ
• કોલ્ડ ચેઇન વેક્સિનની પોટેન્સી (અસરકારકતા) જાળવે છે
• વેક્સિનને ડેનેચર્ડ (ખરાબ) થવાથી બચાવે છે
• વેક્સિનને ઇનેફેક્ટિવ (બિનઅસરકારક) બનતા અટકાવે છે
• વેક્સિન ફેલ્યુર (વેફળતા) અટકાવવામાં કોલ્ડ ચેઇન મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે

Maintenance of Potency (પોટેન્સી જાળવણી)

• વેક્સિનની અસરકારકતા જાળવવા માટે નીચેની બાબતો ખૂબ જરૂરી છે
• યોગ્ય તાપમાન (+2°C થી +8°C) જાળવવું
• કોલ્ડ ચેઇન ક્યારેય તૂટવા દેવી નહીં
• વેક્સિન વાયલ મોનિટર (VVM) નિયમિત ચેક કરવું
• ફર્સ્ટ એક્સપાયરી ફર્સ્ટ યુઝ (FEFO) સિદ્ધાંતનું પાલન કરવું
• ઓપન વાયલ પોલિસીનું પાલન કરવું
• ફ્રિજ વારંવાર ન ખોલવો (ટેમ્પરેચર ફ્લકચ્યુએશન ટાળવા)
• વેક્સિનને ફ્રીઝ થવાથી બચાવવી (Freeze sensitive vaccines જેમ કે DPT, TT, Hep-B)
• વેક્સિનને હીટથી બચાવવી (Heat sensitive vaccines જેમ કે OPV, BCG, Measles)
• વેક્સિનને યોગ્ય સ્થાન પર ગોઠવવી (દરેક શેલ્ફનો યોગ્ય ઉપયોગ)
• ડિલ્યુએન્ટ અને વેક્સિન સાથે જ સ્ટોર કરવું (Mismatch ટાળવા
• વેક્સિનને ફ્રિજમાં crowding વગર ગોઠવવી
• તાપમાનનો દૈનિક રેકોર્ડ (Temperature log) રાખવો
• દિવસમાં ઓછામાં ઓછું 2 વખત તાપમાન ચેક કરવું
• કોલ્ડ બોક્સ અને વેક્સિન કેરિયરનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો
• આઇસ પેક યોગ્ય રીતે કન્ડીશન કરેલા હોવા જોઈએ (સ્વેટિંગ સ્થિતિમાં)
• પાવર ફેલ્યોર માટે બેકઅપ (જનરેટર / ઇન્વર્ટર) હોવું જોઈએ
• ટ્રાન્સપોર્ટ દરમિયાન કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી
• વેક્સિનને સીધી લાઈટ અને દરવાજા પાસે ન રાખવી
• Expired અને VVM બદલાયેલી વેક્સિન તરત ડિસ્કાર્ડ કરવી
• સ્ટોક રજીસ્ટર અને ઇમ્યુનાઇઝેશન રેકોર્ડ જાળવવો

Components of Cold Chain (કમ્પોનન્ટ્સ ઓફ કોલ્ડ ચેઇન)

કોલ્ડ ચેઇન સિસ્ટમના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે

1. Apparatus (એપરેટસ / સાધનો)

કોલ્ડ ચેઇન માટે બે પ્રકારના સાધનો જરૂરી છે

First પ્રકાર

• વેક્સિનને +2°C થી +8°C પર સ્ટોર કરવા માટે

Second પ્રકાર

• વેક્સિનને ફ્રીઝ કરવા માટે (જેમ કે OPV)

સાધનોનું સાઇઝ નાના કૂલરથી લઈને મોટા વોક-ઇન કૂલર સુધી હોઈ શકે છે

2. Supplies (સપ્લાઈઝ)

• સપ્લાઈઝમાં નીચેનો સમાવેશ થાય છે
• વેક્સિન
• સોલ્વન્ટ (ડિલ્યુએન્ટ)
• પોલિયો, TB (BCG), મીઝલ્સ → ફ્રોઝન કન્ડિશનમાં રાખી શકાય
• DPT, DT, TT → ફ્રીઝ થવાથી પોટેન્સી ગુમાવે છે
• આ વેક્સિનને +2°C થી +8°C પર રાખવી

3. Manual Efforts (મેન્યુઅલ એફર્ટ્સ)

• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવા માટે ટ્રેન્ડ સ્ટાફ જરૂરી છે
• મેન્યુફેક્ચરિંગ, સ્ટોરેજ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને કમ્યુનિકેશનમાં જોડાયેલા લોકોને યોગ્ય ટ્રેનિંગ હોવી જોઈએ
• હેલ્થ ઓફિસર, હેલ્થ વર્કર અને સ્ટોરેજ સ્ટાફે મળીને કામ કરવું જોઈએ

4. Transportation (ટ્રાન્સપોર્ટેશન)

• વેક્સિનની પોટેન્સી જાળવવા માટે ઝડપી પરિવહન જરૂરી છે
• કોલ્ડ બોક્સ અને વેક્સિન કેરિયરનો ઉપયોગ કરવો
• Transportation દરમિયાન હીટથી બચાવવા ઇન્સ્યુલેટેડ સાધનોનો ઉપયોગ કરવો
• લાંબા અંતર માટે ટ્રક, ટ્રેન અથવા એરપ્લેનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે

5. Communication (કમ્યુનિકેશન)

• કોલ્ડ ચેઇન સંબંધિત માહિતી, સૂચનાઓ અને ઓર્ડર સ્પષ્ટ અને સમયસર પહોંચવા જોઈએ
• યોગ્ય કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ હોવી જરૂરી છે જેથી કોઈ ભૂલ ન થાય અને કોલ્ડ ચેઇન જળવાઈ રહે
• કોલ્ડ ચેઇન એક સિસ્ટમેટિક પ્રોસેસ છે → માત્ર ફ્રિજ પૂરતું નથી
• દરેક લેવલ (સ્ટોરેજ + ટ્રાન્સપોર્ટ + ફીલ્ડ) પર મોનિટરિંગ જરૂરી છે
• તાપમાનનું નિયમિત રેકોર્ડિંગ કરવું
• વેક્સિન વાયલ મોનિટર (VVM) ચેક કરવું
• કોલ્ડ ચેઇન તૂટે તો તરત રિપોર્ટ કરવું

Equipment of Cold Chain (ઇક્વીપમેન્ટ ઓફ કોલ્ડ ચેઇન)

કોલ્ડ ચેઇન જાળવવા માટે નીચેના ઇક્વીપમેન્ટનો ઉપયોગ થાય છે

1. Vaccine Carrier (વેક્સિન કેરિયર)

• વેક્સિનને હેલ્થ સેન્ટર, ગામ, સ્કૂલ વગેરે સ્થળે લઈ જવા માટે ઉપયોગ થાય છે
• આ હીટ રેસિસ્ટન્ટ મટિરિયલથી બનેલા હોય છે
• હલકા વજનના હોવાથી હાથમાં અથવા ખભા પર લઈ જઈ શકાય છે
• કન્ટેનરના ચારેય બાજુ આઇસ પેક રાખવામાં આવે છે
• જો આઇસ પેક સંપૂર્ણ ફ્રોઝન હોય અને ઢાંકણ (લિડ) ટાઈટ બંધ હોય તો વેક્સિન 32°C થી 43°C બહારના તાપમાન હોવા છતાં લાંબા સમય સુધી ઠંડકમાં રાખી શકાય છે
• વેક્સિન કેરિયર અંદરથી સ્વચ્છ હોવો જોઈએ
• લિડ સારી રીતે બંધ રાખવો જોઈએ.

2. Cold Packs (કોલ્ડ પેક્સ)

• પ્લાસ્ટિકની ફ્લેટ બોટલ હોય છે જેમાં પાણી ભરેલું હોય છે
• તેને ડીપ ફ્રીઝરમાં ઓછામાં ઓછા 6 કલાક માટે રાખીને ફ્રીઝ કરવામાં આવે છે
• આ પેક્સ વેક્સિન કેરિયર અને કોલ્ડ બોક્સમાં ઉપયોગ થાય છે
• કેટલાક સીલ્ડ હોય છે અને કેટલાક કેપ સાથે હોય છે ઉપયોગ કરતા પહેલા આઇસ પેક કન્ડીશન કરવો જરૂરી છે.

3. Day Carrier (ડે કેરિયર)

• એક દિવસ માટે વેક્સિનને સલામત રાખવા માટે ઉપયોગ થાય છે
• થર્મોકોલ બોક્સ અને થર્મોસ ફ્લાસ્ક તેનો ભાગ છે
• કોલ્ડ પેક્સ સાથે તેનો ઉપયોગ થાય છે

4. Refrigerator / ILR (રેફ્રિજરેટર / આઇસ લાઇન રેફ્રિજરેટર)

• કોલ્ડ ચેઇનનું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ સાધન છે
• પોલિયો, મીઝલ્સ, BCG જેવી વેક્સિન ફ્રીઝરમાં રાખી શકાય છે
• DPT, DT, TT, ટાયફોઇડ વેક્સિન +2°C થી +8°C પર રાખવામાં આવે છે
• ડીપ ફ્રીઝર → આઇસ પેક બનાવવા માટે
• ILR → વેક્સિન સ્ટોર કરવા માટે

5. Deep Freezer (ડીપ ફ્રીઝર)

• આઇસ પેક બનાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે
• કેટલીક વેક્સિન (OPV) માટે ઉપયોગી

6. Walk-in Cooler (વોક-ઇન કૂલર)

• મોટા રૂમના સાઇઝનું રેફ્રિજરેટર (જેમ કે 10 × 10 રૂમ)
• ડિસ્ટ્રિક્ટ લેવલ પર વેક્સિન સ્ટોર કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે
• લાંબા સમય સુધી યોગ્ય તાપમાન જાળવી શકે છે
• પાવર ફેલ્યોર વખતે પણ થોડો સમય તાપમાન જાળવે છે

Cold Box → લાંબા સમય માટે વેક્સિન સ્ટોર અને ટ્રાન્સપોર્ટ

Thermometer → તાપમાન ચેક કરવા માટે

Data Logger → સતત તાપમાન મોનિટર કરવા

Voltage stabilizer → વીજળીમાં ફેરફારથી બચાવ

Method of Controlling Cold Chain (મેથડ ઓફ કન્ટ્રોલિંગ કોલ્ડ ચેઇન)

કોલ્ડ ચેઇનને યોગ્ય રીતે જાળવવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવાય છે

1. Temperature Control (તાપમાન નિયંત્રણ)

• વેક્સિન માટે +2°C થી +8°C તાપમાન જાળવવું
• દિવસમાં ઓછામાં ઓછું 2 વખત તાપમાન ચેક કરવું
• થર્મોમીટર અથવા ડેટા લોગરનો ઉપયોગ કરવો

2. Proper Storage (યોગ્ય સંગ્રહ)

• વેક્સિનને ILR માં યોગ્ય શેલ્ફ પર ગોઠવવી
• ફ્રિજમાં crowding ન કરવું
• વેક્સિનને દરવાજા પાસે ન રાખવી
• ડિલ્યુએન્ટને વેક્સિન સાથે જ સ્ટોર કરવું

3. Cold Chain Equipment Maintenance (સાધનોની જાળવણી)

• ILR, ડીપ ફ્રીઝર, કોલ્ડ બોક્સની નિયમિત સફાઈ અને ચેકિંગ કરવું
• ફ્રિજનું દરવાજું સારી રીતે બંધ રહે તે ધ્યાન રાખવું
• વોલ્ટેજ સ્ટેબિલાઇઝરનો ઉપયોગ કરવો

4. Cold Pack Conditioning (કોલ્ડ પેક કન્ડીશનિંગ)

• આઇસ પેકને સીધા ઉપયોગ ન કરવો
• તેને સ્વેટિંગ (પાણીના ટીપા દેખાય તે સ્થિતિ) સુધી રાખવો
• જેથી freeze sensitive vaccines ખરાબ ન થાય

5. Vaccine Vial Monitor (VVM) Check

• દરેક વેક્સિન પર VVM ચેક કરવું
• જો કલર બદલાઈ જાય તો વેક્સિન ઉપયોગ ન કરવી

6. FEFO Principle (ફર્સ્ટ એક્સપાયરી ફર્સ્ટ યુઝ)

• જે વેક્સિનની expiry પહેલા આવે તે પહેલેથી ઉપયોગ કરવી
• Expired વેક્સિન તરત દૂર કરવી

7. Open Vial Policy (ઓપન વાયલ પોલિસી)

• મલ્ટીડોઝ વાઈલને 28 દિવસ સુધી ઉપયોગ કરી શકાય
• પરંતુ VVM, expiry અને aseptic condition જાળવવી જરૂરી છે

8. Transport Control (પરિવહન નિયંત્રણ)

• વેક્સિન કેરિયર અને કોલ્ડ બોક્સનો ઉપયોગ કરવો
• આઇસ પેક સાથે જ ટ્રાન્સપોર્ટ કરવું
• ટ્રાન્સપોર્ટ દરમિયાન લિડ ખોલવાનું ટાળવું

9. Power Supply Management (વીજળી વ્યવસ્થા)

• અનઇન્ટરપ્ટેડ ઇલેક્ટ્રિસિટી હોવી જોઈએ
• પાવર ફેલ્યોર માટે બેકઅપ (જનરેટર / ઇન્વર્ટર) રાખવું

10. Training of Staff (સ્ટાફ ટ્રેનિંગ)

• હેલ્થ વર્કર અને નર્સને યોગ્ય ટ્રેનિંગ આપવી
• કોલ્ડ ચેઇન બ્રેક થાય તો શું કરવું તે શીખવવું

11. Record Keeping (રેકોર્ડ જાળવણી)

• દૈનિક તાપમાન રેકોર્ડ રાખવો
• સ્ટોક રજીસ્ટર અપડેટ કરવું
• વેક્સિન ઉપયોગ અને વેસ્ટેજનો રેકોર્ડ રાખવો

12. Monitoring & Supervision (મોનિટરિંગ અને દેખરેખ)

• સિનિયર સ્ટાફ દ્વારા નિયમિત ઇન્સ્પેક્શન
• કોલ્ડ ચેઇન બ્રેક થાય તો તરત રિપોર્ટ કરવું

• વેક્સિનને સૂર્યપ્રકાશથી બચાવવી
• ફ્રિજ વારંવાર ન ખોલવો
• વેક્સિનને ફ્રીઝ અથવા ઓવરહીટ થવાથી બચાવવી
• ડોર સીલ અને ગેસ્કેટ ચેક કરવી

Open Vial Policy (ઓપન વાયલ પોલીસી):

Definition (વ્યાખ્યા)

• Open Vial Policy એવી માર્ગદર્શિકા છે જેમાં multi dose vaccine ની ખોલેલી vial ને ચોક્કસ શરતો હેઠળ ફરીથી ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
• આ પોલિસીનો મુખ્ય હેતુ vaccine wastage ઓછું કરવો અને vaccine નો યોગ્ય અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો છે.

Objective (હેતુ)

• વેક્સિનનો વ્યર્થ ન જાય તે માટે તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો
• કોલ્ડ ચેઇન જાળવીને વેક્સિનની potency જાળવવી
• ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામને વધુ અસરકારક બનાવવો

Validity (માન્યતા સમય)

• Open vial નો ઉપયોગ 28 દિવસ સુધી કરી શકાય છે.
• પરંતુ આ માન્યતા માત્ર ત્યારે જ લાગુ પડે છે જ્યારે તમામ જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય.

Conditions for Reuse (ફરી ઉપયોગ માટેની શરતો)

• Open vial ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે જો નીચેની તમામ શરતો પૂર્ણ થાય
• Expiry date પૂરી ન થઈ હોય
  Vaccine Vial Monitor યોગ્ય સ્થિતિમાં હોય અને color change ન થયો હોય
  Cold chain સતત જાળવાયેલ હોય અને તાપમાન 2°C થી 8°C વચ્ચે જ હોય
  Vial માં કોઈ contamination અથવા leakage ના હોય
  Vaccine આપતી વખતે aseptic technique નો સંપૂર્ણપણે પાલન કરવામાં આવ્યું હોય
  દરેક વખત vial માંથી dose કાઢતી વખતે sterile syringe અને needle નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય
  Vial નું label સ્પષ્ટ અને સંપૂર્ણ માહિતી સાથે હોય
  Vial પર ખોલવાની તારીખ અને સમય સ્પષ્ટ રીતે લખાયેલું હોય

When Not to Use (ક્યારે ઉપયોગ ન કરવો)

• Expiry પૂરી થઈ ગઈ હોય
• VVM indicator unsafe zone માં હોય
• Cold chain તૂટી ગઈ હોય અથવા vaccine improper temperature પર રાખવામાં આવી હોય
• Vial માં turbidity, particles અથવા color change જોવા મળે
• Vial cracked અથવા damaged હોય
• Sterility maintain ન થયું હોય
• Label missing હોય અથવા વાંચી શકાય નહીં
• Open date અને time લખાયેલું ન હોય

Applicable Vaccines (લાગુ પડતી વેક્સિન)

આ પોલિસી માત્ર liquid multi dose vaccines માટે લાગુ પડે છે

• DPT
• TT અથવા Td
• Hepatitis B
• OPV
• Pentavalent

Not Applicable (લાગુ પડતી નથી)

આ vaccines reconstituted હોય છે એટલે ફરી ઉપયોગ કરી શકાતી નથી

• BCG
• Measles
• MR
• JE

આ vaccines reconstitution પછી 6 કલાકની અંદર ઉપયોગ કરવી અને ત્યારબાદ discard કરવી

Advantages (ફાયદા)

• Vaccine wastage ઘટાડે છે
• Cost effective છે
• Immunization coverage વધારવામાં મદદ કરે છે
• Resources નો યોગ્ય ઉપયોગ થાય છે

Open vial validity 28 દિવસ છે
Cold chain 2°C થી 8°C વચ્ચે જ હોવી જોઈએ
VVM check કરવું ફરજિયાત છે
Reconstituted vaccines ફરી ઉપયોગમાં લેવાતી નથી
Open date અને time લખવું ફરજિયાત છે
Aseptic technique જાળવવી જરૂરી છે

ઓપન વાયલ પોલિસી 28 દિવસ સુધી મલ્ટીડોઝ વેક્સિનનો સુરક્ષિત અને નિયંત્રિત ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપે છે

Vaccine Vial Monitor (વેક્સિન વાયલ મોનીટર)

Definition (વ્યાખ્યા)

• Vaccine Vial Monitor એક નાનું લેબલ અથવા ચિહ્ન છે જે vaccine vial પર લાગેલું હોય છે અને તે vaccine પર પડેલા cumulative heat exposure દર્શાવે છે.
• આ દ્વારા જાણ થાય છે કે vaccine હજુ ઉપયોગ માટે યોગ્ય છે કે નહીં.

Purpose (હેતુ)

• વેક્સિન heat થી ખરાબ થઈ ગઈ છે કે નહીં તે જાણી શકાય
• વેક્સિનની potency જાળવવામાં મદદ કરે છે
• Safe immunization સુનિશ્ચિત કરે છે
• Health worker ને યોગ્ય નિર્ણય લેવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે

Structure (રચના)

VVM સામાન્ય રીતે બે ભાગોથી બનેલું હોય છે

• બહારનો circle હળવો રંગનો હોય છે
• અંદરનું square શરૂઆતમાં હળવું હોય છે અને heat મળતા ધીમે ધીમે ગાઢ થાય છે

Working Principle (કાર્ય પદ્ધતિ)

• VVM heat sensitive હોય છે
• જ્યારે vaccine વધારે સમય સુધી ગરમીમાં રહે છે ત્યારે square નો રંગ ધીમે ધીમે ગાઢ થતો જાય છે
• આ color change irreversible હોય છે એટલે પાછો હળવો થતો નથી

Interpretation (રીડિંગ કેવી રીતે કરવું)

• જો square નો રંગ circle કરતાં હળવો હોય તો vaccine safe છે અને ઉપયોગ કરી શકાય
• જો square નો રંગ circle જેટલો અથવા વધુ ગાઢ થઈ જાય તો vaccine unsafe છે અને discard કરવી

Stages of VVM (VVM ના સ્ટેજ)

Stage 1

• Square બહુ હળવો હોય છે
• વેકસીન સંપૂર્ણપણે safe છે

Stage 2

• Square થોડો ગાઢ થાય છે પણ હજુ circle કરતાં હળવો હોય છે
• વેકસીન હજુ ઉપયોગ માટે યોગ્ય છે

Stage 3

• Square નો રંગ circle જેટલો થઈ જાય છે
• આ અંતિમ ઉપયોગનો સ્ટેજ છે અને ત્યારબાદ ઉપયોગ ન કરવો

Stage 4

• Square circle કરતાં વધુ ગાઢ થઈ જાય છે
• વેકસીન discard કરવી

Importance (મહત્વ)

• Cold chain failure શોધવામાં મદદ કરે છે.
• વેકસીનના ખોટા ઉપયોગથી બચાવે છે.
• Field level health workers માટે decision making સરળ બનાવે છે.
• Immunization safety વધારે છે.

Key Points for Exam (પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા)

• VVM heat exposure દર્શાવે છે
• Color change permanent હોય છે
• Square color અને circle color ની તુલના કરવી
• Square darker than circle એટલે vaccine discard
• VVM cold chain નું પૂરું substitute નથી પરંતુ support tool છે
• Vaccine Vial Monitor vaccine પર થયેલા heat exposure દર્શાવીને vaccine ઉપયોગ માટે યોગ્ય છે કે નહીં તે બતાવે છે
• વેક્સિન વાયલ મોનીટર vaccine ની ગરમીથી થયેલી અસર બતાવીને તેની સુરક્ષા નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે

Disinfection (ડિસઇન્ફેક્શન)

Definition (વ્યાખ્યા)

• Disinfection એ એવી process છે જેમાં pathogenic microorganisms ને physical કે chemical methods દ્વારા destroy કરવામાં આવે છે. આ process mainly body ની બહાર (inanimate objects) પર થાય છે.
• Disinfection માં microorganisms ને kill કરવાથી અથવા તેમના growth ને inhibit કરીને control કરવામાં આવે છે.
• આમાં spores સંપૂર્ણપણે destroy થતા નથી.

Concurrent Disinfection (કન્કરન્ટ ડિસઇન્ફેક્શન)

• Concurrent disinfection એ એવી process છે જેમાં infectious material ને તુરંત destroy કરવામાં આવે છે જ્યારે તે body માંથી બહાર આવે.
• આમાં contaminated material, secretions, excretions ને તરત જ disinfect કરવામાં આવે છે જેથી infection ફેલાય નહીં.

Terminal Disinfection (ટર્મિનલ ડિસઇન્ફેક્શન)

• Terminal disinfection એ એવી process છે જેમાં patient discharge, transfer અથવા death પછી room, furniture, bedding, instruments વગેરેને સંપૂર્ણ રીતે disinfect કરવામાં આવે છે.
• આનો હેતુ environment માં રહેલા infection ને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવો છે.

Sterilization (સ્ટેરિલાઇઝેશન)

• Sterilization એ એવી process છે જેમાં બધા પ્રકારના microorganisms સહિત spores નો સંપૂર્ણ નાશ થાય છે.
• આ complete destruction છે જેમાં pathogenic અને non pathogenic microorganisms બંને destroy થાય છે.

Disinfectant (ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ)

• Disinfectant એ એવી substance છે જે harmful microorganisms ને destroy કરે છે
  પણ spores ને જરૂરી નથી કે destroy કરે.
• આનો ઉપયોગ માત્ર inanimate objects પર થાય છે.

Antiseptics (એન્ટિસેપ્ટિક્સ)

• Antiseptics એવી substances છે જે microorganisms ને destroy કરે છે અથવા તેમના growth ને inhibit કરે છે.
• આ disinfectant કરતા ઓછી strong હોય છે અને living tissues (skin) પર safe હોય છે.

Deodorant (ડિઓડોરન્ટ)

• Deodorant એવી substance છે જે bad odor ને suppress અથવા neutralize કરે છે.
• Example body spray, creams વગેરે

Detergent (ડિટર્જન્ટ)

• Detergent એવી cleaning substance છે જે surface tension ઘટાડીને dirt અને microorganisms દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
• Example detergent soaps અને powders

Cleaning (ક્લીનિંગ)

• Cleaning એ visible dust, soil અને foreign material દૂર કરવાની process છે.
• Routine cleaning environment surface પર microorganisms ની સંખ્યા ઘટાડે છે
  અને cleanliness maintain કરવામાં મદદ કરે છે
• Disinfection body ની બહાર થાય છે
  Spores સંપૂર્ણપણે destroy થતા નથી
  Concurrent disinfection immediate action છે
  Terminal disinfection patient પછી થાય છે
  Sterilization માં spores પણ destroy થાય છે
  Disinfectant only non living વસ્તુઓ માટે છે
  Antiseptic living tissues માટે safe છે
• Disinfection એ એવી process છે જેમાં body ની બહાર રહેલા pathogenic microorganisms ને physical અથવા chemical methods દ્વારા destroy કરવામાં આવે છે પરંતુ spores સંપૂર્ણપણે destroy થતા નથી

Methods / Agents for Disinfection (ડિસઇન્ફેક્શન માટેની પદ્ધતિઓ / એજન્ટ્સ)

Definition (વ્યાખ્યા)

• ડિસઇન્ફેક્શન એટલે એવી પ્રક્રિયા જેમાં જીવલેણ અથવા રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (માઇક્રોઓર્ગેનિઝમ્સ) ને નાશ કરવામાં આવે છે અથવા તેમની સંખ્યા એટલી ઘટાડી દેવામાં આવે છે કે તેનાથી રોગ ફેલાવાનો જોખમ ઓછો થાય
• નોંધ: ડિસઇન્ફેક્શન તમામ સ્પોરને નાશ કરતું નથી (તે સ્ટેરિલાઇઝેશનમાં થાય છે)

Objectives of Disinfection (ઉદ્દેશ્યો)

• ઇન્ફેક્શન નો ફેલાવો રોકવો
• હોસ્પિટલમાં ક્રોસ ઇન્ફેક્શન ઘટાડવું
• સાધનો અને સપાટી સુરક્ષિત બનાવવી
• દર્દી અને સ્ટાફની સલામતી જાળવવી

Classification of Disinfection (ડિસઇન્ફેક્શનનું વર્ગીકરણ)

1. Physical Methods (ફિઝિકલ પદ્ધતિઓ)

(1) Sunlight (સનલાઇટ)

• સૂર્યપ્રકાશમાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો હોય છે
• બેડશીટ, કપડા સુકવવા માટે ઉપયોગી

(2) Dry Heat (ડ્રાય હીટ)

Flaming (ફ્લેમિંગ)

• સીધી જ્વાળાથી જીવાણુઓનો નાશ
• લેબમાં વાયર લૂપ માટે

Hot Air (હોટ એર)

• 160°C–170°C પર ઉપયોગ
• ગ્લાસવેર માટે ઉપયોગી

(3) Moist Heat (મોઇસ્ટ હીટ)

Boiling (બોઇલિંગ)

• 100°C પર 10–20 મિનિટ
• બેક્ટેરિયા અને વાયરસ નાશ થાય

Steam (સ્ટીમ)

• વધુ અસરકારક
• સાધનો માટે ઉપયોગી

(4) Radiation (રેડિએશન)

Ultraviolet Rays (અલ્ટ્રાવાયોલેટ રે)

• ઓપરેશન થિયેટર, ICU, લેબમાં ઉપયોગ
• હવામાં રહેલા જીવાણુઓનો નાશ

(5) Filtration (ફિલ્ટ્રેશન)

• લિક્વિડ અને એરમાંથી જીવાણુ દૂર કરવા
• હીટ સેન્સિટિવ વસ્તુઓ માટે

Chemical Methods (કેમિકલ પદ્ધતિઓ)

1. Alcohol (આલ્કોહોલ)

• Ethanol (ઇથેનોલ)
• Isopropyl alcohol (આઇસોપ્રોપાઇલ આલ્કોહોલ)

70% concentration સૌથી અસરકારક
સ્કિન, ઇન્જેક્શન સાઇટ માટે ઉપયોગ

2. Halogens (હેલોજન્સ)

Chlorine Compounds (ક્લોરિન કમ્પાઉન્ડ્સ)

• Bleaching powder (બ્લીચિંગ પાઉડર)
• Sodium hypochlorite (સોડિયમ હાઇપોક્લોરાઇટ)

પાણી, બ્લડ સ્પિલ, સપાટી માટે ઉપયોગ

3. Phenolic Compounds (ફેનોલિક કમ્પાઉન્ડ્સ)

• Phenol (ફેનોલ)
• Lysol (લાઇસોલ)
• Cresol (ક્રેસોલ)

ફ્લોર, દીવાલ, ટોઇલેટ માટે ઉપયોગ

4. Aldehydes (એલ્ડિહાઇડ્સ)

• Formaldehyde (ફોર્માલ્ડિહાઇડ)
• Glutaraldehyde (ગ્લુટારાલ્ડિહાઇડ)

હાઇ લેવલ ડિસઇન્ફેક્શન માટે
એન્ડોસ્કોપ, મેડિકલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ

5. Oxidizing Agents (ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટ્સ)

• Hydrogen peroxide (હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ)
• Potassium permanganate (પોટેશિયમ પરમેંગનેટ)

ઘા, સપાટી અને પાણી માટે ઉપયોગ

6. Quaternary Ammonium Compounds (ક્વાટર્નરી એમોનિયમ કમ્પાઉન્ડ્સ)

• Cetrimide (સેટ્રિમાઇડ)

• સ્કિન અને નોન-ક્રિટિકલ સાધનો

7. Iodine Compounds (આઇોડિન કમ્પાઉન્ડ્સ)

• Tincture iodine (ટિન્ચર આયોડિન)
• Povidone iodine (પોવિડોન આયોડિન)

• વુંડ ડિસઇન્ફેક્શન માટે

8. Biguanides (બિગુઆનાઇડ્સ)

• Chlorhexidine (ક્લોરહેક્સિડિન)

• હેન્ડ વોશ, સ્કિન પ્રેપ

9. Metallic Salts (મેટાલિક સોલ્ટ્સ)

• Silver nitrate (સિલ્વર નાઇટ્રેટ)

• આંખ અને ઘા માટે

10. Dyes (ડાયઝ)

• Gentian violet (જેન્ટિયન વાયોલેટ)

• સ્કિન ઇન્ફેક્શન માટે

11. Gaseous Agents (ગેસિયસ એજન્ટ્સ)

• Ethylene oxide (ઇથેલિન ઓક્સાઇડ)

• હીટ સેન્સિટિવ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ માટે

Levels of Disinfection (ડિસઇન્ફેક્શનના લેવલ)

1. High Level Disinfection (હાઇ લેવલ ડિસઇન્ફેક્શન)

• બધા સૂક્ષ્મજીવો (સ્પોર સિવાય) નાશ કરે
• Example: Glutaraldehyde

2. Intermediate Level (ઇન્ટરમીડિયેટ લેવલ)

• બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફંગસ નાશ કરે
• Example: Alcohol

3. Low Level (લો લેવલ)

• થોડા જીવાણુઓનો નાશ કરે
• Example: Phenol

Factors Affecting Disinfection (અસર કરનારા પરિબળો)

• Concentration (કોન્સન્ટ્રેશન)
• Contact time (સમય)
• Temperature (તાપમાન)
• pH
• Organic matter (ઓર્ગેનિક મેટર)
• Type and number of microorganisms

Advantages of Disinfection (લાભ)

• સરળ અને સસ્તી પદ્ધતિ
• ઝડપી કાર્ય
• મોટા વિસ્તાર માટે ઉપયોગી

Disadvantages (ઓગણતા)

• સ્પોર પર અસર ઓછી
• કેટલાક કેમિકલ્સ ઝેરી હોય છે
• યોગ્ય ઉપયોગ ન થાય તો અસર ઘટે

Precautions (સાવચેતીઓ)

• યોગ્ય concentration જ વાપરવું
• PPE (ગ્લોવ્સ, માસ્ક) નો ઉપયોગ કરવો
• પહેલા સાફસફાઈ કરવી (Cleaning)
• સૂચના મુજબ સમય આપવો

Important Points (મહત્વના મુદ્દા)

• 70% Alcohol સૌથી અસરકારક છે
• Chlorine blood spill માટે best છે
• Glutaraldehyde = High level disinfectant
• Phenol = Low level disinfectant